I CSK 191/07

Sygn. akt I CSK 191/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 września 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. G. i D. K.

przeciwko M. Z. i M. E. Spółce z o.o. w W.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 września 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 29 września 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt I, III i II w części, w której

oddalono nim apelację pozwanych w zakresie dotyczącym pkt I,

III, IV, V, VI, VII i pkt II wyroku Sądu Okręgowego z dnia 30

grudnia 2005 r., w którym zasądzono solidarnie od pozwanych

na rzecz powódki E. G. kwotę 55 000 zł oraz koszty procesu na

rzecz powodów i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 grudnia 2005 r. uwzględnił częściowo

powództwo o ochronę dóbr osobistych wniesione przez E. G. i D. K. przeciwko M.

E. Spółce z o.o. w W. oraz M. Z. i zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz

powódki kwotę 55 000 zł, a na rzecz powoda 20 000 zł, zakazał pozwanym

powtórnego publikowania informacji i wizerunku powodów zawartych w

publikacjach wymienionych w wyroku, śledzenia powodów oraz tworzenia ich

wizerunków nie związanych z wykonywaniem przez nich funkcji publicznych i

wbrew ich woli, w warunkach naruszenia prawa do prywatności.

Sąd ten ustalił, że w marcu i kwietniu [...] r. na łamach dziennika […] zostało

opublikowanych kilka artykułów, w których zamieszczono informacje dotyczące

porodu powódki w szpitalu w […], z podaniem, że miało miejsce cesarskie cięcie,

jej odwiedzin w szpitalu przez pozwanego, sposobu opuszczenia szpitala przez

powódkę. W publikacjach tych zamieszczono także informacje o miejscu

zamieszkania powoda, sugerowano, że powódka paliła w szpitalu papierosy,

wyrzuciła księdza i odmówiła przyjęcia komunii, gdyż nie jest katoliczką, powódka

może mieć problemy z nadaniem imienia synowi, a jej ojciec nie zobaczy szybko

wnuka, bowiem przebywa w zakładzie karnym. Sąd Okręgowy stwierdził również,

że powódka od drugiego dnia pobytu w szpitalu nie opuszczała pokoju, do którego

drzwi były zamknięte, a okna zasłonięte żaluzjami, gdyż fotoreporterzy, w tym […],

próbowali zdobyć informacje o powódce i w tym celu stale obserwowali pokój, w

którym przebywała powódka, próbowali się do niej dostać, rozpytywali personel

szpitala, obserwowali powoda, kiedy przyjeżdżał w odwiedziny. Publikacje były

opatrzone zdjęciami powodów, także z okresu poprzedzającego pobyt powódki w

szpitalu, w tym z okresu jej dzieciństwa.

W ocenie Sądu Okręgowego w wyniku wskazanych wyżej publikacji zostały

naruszone dobra osobiste powodów, takie jak prawo do wizerunku, prywatności

i spokoju. Sąd pierwszej instancji wskazał przede wszystkim na informacje

opisujące sposób porodu, dotyczące wyznania powódki, jej stosunku do ojca,

podanie danych o miejscu zamieszkania powoda i danych identyfikujących jego

samochód. W wolność powodów godziły również natarczywe działania

3

fotoreporterów, które zmusiły ich do zamykania drzwi na klucz, dokonywania

odwiedzin w porze nocnej, podjęcia zabiegów w celu dyskretnego opuszczenia

szpitala. Sąd Okręgowy przyjął, że działania naruszające dobra osobiste powodów

nie miały związku z ich działalnością publiczną. W tej sytuacji powoływany przez

pozwanych argument wolności prasy i możliwości weryfikacji wizerunku powodów

nie mógł usprawiedliwiać naruszenia dóbr osobistych powodów.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji obu stron, wyrokiem z dnia 29

września 2006 r. oddalił apelację pozwanych, a apelację powodów uwzględnił

częściowo, stwierdzając pominiecie w wyroku Sądu pierwszej instancji części

publikacji naruszających dobra osobiste powodów. Nadto nakazał pozwanym

złożenie oświadczeń o treści wskazanej w wyroku. Sąd ten podzielił ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji i jego ocenę, że publikacje wskazane przez

powodów naruszały ich dobra osobiste, a okoliczności powołane przez pozwanych

nie wyłączały bezprawności ich działań. Brak było zatem podstaw

do uwzględnienia apelacji pozwanych. Sąd drugiej instancji uznał za

usprawiedliwione co do zasady żądanie zamieszczenia przeprosin przez

pozwanych, odrzucając argumentację Sądu Okręgowego, że ich opublikowanie nie

usunęłoby skutków naruszenia dóbr osobistych powodów. Żądanie to nie było

jednak w części możliwe do uwzględnienia, gdyż nie mogło dotyczyć zobowiązania

do zaniechania podejmowania określonych czynności przez inne osoby

niż pozwani.

Skarga kasacyjna pozwanych wniesiona od części wyroku Sądu

Apelacyjnego zmieniającego wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalającego

apelację pozwanych, za wyjątkiem rozstrzygnięcia dotyczącego zadośćuczynienia

na rzecz powoda D. K., została oparta o obie podstawy określone w art. 3933

§ 1

k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżący zarzucili

obrazę art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 i 391 § 1 k.p.c. w ramach zaś

podstawy naruszenia prawa materialnego podnieśli zarzuty obrazy art. 24 § 1 i 2

k.c. w zw. z art. 14 ust. 6 i art. 41 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe

(Dz. U. Nr 5, poz. 24 - dalej pr. prasowe) w zw. z art. 51 Konstytucji RP, art. 10

Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, art. 23 k.c. w zw. z art. 24 k.c. i art. 81 ust.

2 pkt 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych w

4

zw. z art. 54 Konstytucji RP oraz art. 10 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka,

art. 430 k.c., 415 k.c. i art. 448 k.c. W oparciu o te zarzuty skarżący wnieśli o

uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie tego w

roku w zaskarżonej części i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji poprzez

oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Sąd

Najwyższy jest nadto związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Uwzględniając powyższe należało

przyjąć, że zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 i 391 § 1 k.p.c.

nie mógł przemawiać za uwzględnieniem skargi kasacyjnej, a ocena pozostałych

zarzutów skargi kasacyjnej mogła być dokonana na gruncie ustaleń faktycznych

dokonanych przez Sąd Apelacyjny. Dotyczyły one między innymi treści publikacji

prasowych opisujących powodów i natarczywego zachowania fotoreporterów […]

na terenie szpitala, w którym przebywała powódka. Zgodnie z ustaleniami Sądu

osoby te starały się dostać do pomieszczenia zajmowanego przez powódkę,

wypytywały o nią personel, stale obserwowały to pomieszczenie i odwiedzającego

powódkę powoda. W świetle tych ustaleń usprawiedliwiona była ocena Sądu

Apelacyjnego, iż w wyniku działania tych osób zostało naruszone prawo powodów

do spokoju i prywatności, a zatem działania te godziły w dobra osobiste powodów.

Z kolei ustalenia wskazujące, że treść artykułów publikowanych w […]zawierała

nieprawdziwe informacje sugerujące, że powódka w szpitalu paliła papierosy,

wyrzuciła z pokoju księdza oraz stwierdzenie, że zawarto w nich dane na temat

wyznania powódki, jej stosunków rodzinnych, adresu powoda i numerów

rejestracyjnych jego samochodu, pozwalały przyjąć, że także treść tych publikacji

naruszała dobra osobiste powodów. Oceny tej co do zasady nie podważa także

treść i konstrukcja skargi kasacyjnej pozwanych. Po pierwsze nie

zakwestionowano w niej rozstrzygnięcia dotyczącego zadośćuczynienia na rzecz

powoda, którego zasądzenie było wynikiem stwierdzenia naruszenia jego dóbr

osobistych. Po wtóre zaś, zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa

5

materialnego dotyczą w istocie zakresu ochrony udzielonej powodom i podważaj ą

ocenę co do stwierdzonej bezprawności działania pozwanych naruszających dobra

osobiste powodów. Skarżący podnieśli, że bezprawność ich działań uchylała

dorozumiana zgoda powodów na publikowanie informacji dotyczących narodzin ich

dziecka, wynikająca z ich dotychczasowej postawy i „strategii budowy wizerunku

medialnego" oraz zainteresowanie opinii publicznej sprawami powodów jako osób

powszechnie znanych, co w ocenie skarżących usprawiedliwiało między innymi

zamieszczanie bez ich zgody wykonanych wcześniej fotografii powodów,

tworzących ich wizerunek. Było to zdaniem skarżących podyktowane chęcią

zilustrowania wydarzeń interesujących opinię publiczną.

Powyższe zagadnienia były przedmiotem wnikliwych rozważań Sądu

Apelacyjnego, w odniesieniu do których stanowisko skarżących nie znajduje

uzasadnienia. Sąd Apelacyjny podniósł przekonywująco, że ustalenia co do

udzielenia przez powódkę kilku wywiadów prasowych przed pojawieniem się

publikacji naruszających zdaniem powodów ich dobra osobiste, nie stanowiły

podstaw dla podzielenia stanowiska pozwanych, że powodowie w sposób

dorozumiany wyrazili w ten sposób zgodę na upublicznienie ich prywatnej sfery

życia. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zwrócono między innymi uwagę,

że w tych publikacjach dane dotyczące sfery życia prywatnego powódki były

publikowane za jej zgodą i to powódka wyznaczała zakres informacji podlegających

opublikowaniu. Nie można stąd wywodzić, że powódka doprowadziła w ten sposób

do zatarcia granic pomiędzy jej życiem prywatnym a działalnością publiczną

i udzieliła w ten sposób przyzwolenia na publikację wszelkich wydarzeń z jej życia

prywatnego. Sąd Apelacyjny podkreślił również, iż nie neguje oceny co do

powszechnej znajomości powodów przez opinię publiczną i wynikającego stąd

zainteresowania prywatną sferą życia powodów, podobnie jak prawa prasy

do wolności wypowiedzi i krytyki społecznej. Zasadnie podniósł jednak, że szereg

przepisów, takich jak art. 14 ust. 6 pr. prasowego, art. 24 k.c. i art. 81 prawa

autorskiego zakreśla granice, w jakich publikacje prasowe mogą ingerować w sferę

dóbr osobistych. Z przepisów tych wynika uprawnienie do sporządzania

i rozpowszechniania wizerunku osób znanych powszechnie w związku

z wykonywaniem ich działalności publicznej i innych wydarzeń z udziałem tych

6

osób, jednakże z wyłączeniem zdarzeń należących do obszaru ich prywatności.

Zasadna była również ocena, że informacje dotyczące kwestii związanych

z przyjściem na świat dziecka powodów nie mogły być uznane za pozostające

w sferze działalności publicznej powodów lub z nią związanej. Nie można przyjąć,

aby taka wykładnia powołanych przepisów naruszała normy konstytucyjne

i przepisy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Skarga kasacyjna w tej części

była zatem pozbawiona uzasadnionych podstaw.

Usprawiedliwiony był natomiast zarzut skargi kasacyjnej dotyczący

naruszenia art. 24 k.c. w kontekście rozstrzygnięcia zakazującego pozwanym

powtórnego publikowania informacji dotyczących prywatnej sfery życia powodów

zawartych w artykułach prasowych wskazanych w wyroku, ich śledzenia i tworzenia

wizerunku powodów wbrew ich woli. Sąd Apelacyjny ocenił, iż z uwagi na postawę

pozwanych w czasie publikacji tych artykułów i ich stanowisko w procesie zachodzi

realna obawa opublikowania ponownie tych materiałów i podejmowania podobnych

działań w przyszłości. Stanowisko to pomija tak istotny aspekt zastosowania tych

zakazów, jak upływ czasu pomiędzy zdarzeniami z 2004 r., które stanowiły

podstawę powództwa, a okresem orzekania przez Sąd, co miało miejsce w końcu

września 2006 r. Sąd nie dokonał ustaleń, które wskazywałyby, że pozwani w tym

czasie podjęli jakiekolwiek działania godzące w dobra osobiste powodów.

Przy wyrokowaniu należy zaś uwzględniać stan rzeczy istniejący w chwili

zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). Należało mieć także na uwadze

przedmiot publikacji, związany z urodzeniem dziecka przez powódkę.

Brak jest zaś przekonywujących argumentów dla stanowiska, że zainteresowanie

opinii publicznej tym zdarzeniem, co stanowiło niewątpliwie przyczynę publikacji

prasowych na ten temat, nie uległo zmianie po upływie ponad dwóch lat

i nadal może stanowić czynnik przemawiający za ponownym wykorzystaniem

publikacji z 2004 r. Okoliczności te należało zaś uwzględnić przy orzekaniu

o żądaniu powodów.

Uzasadniony był również częściowo zarzut naruszenia art. 430 k.c. Sąd Apelacyjny

nie wskazał w oparciu o jakie przesłanki uznał, że pozwany M. Z. który pełnił

funkcję redaktora naczelnego, był zwierzchnikiem w rozumieniu tego przepisu

reporterów podejmujących działania w miejscu pobytu powódki i odpowiada za ich

7

działania. Niewystarczające jest bowiem stwierdzenie, że o tych działaniach miał

wiedzę i zaaprobował je poprzez wykorzystanie w publikacji prasowej uzyskanych

przez reporterów materiałów. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika

natomiast, aby w ocenie Sądu art. 430 k. c. stanowił podstawę uwzględnienia

powództwa także w zakresie roszczenia niemajątkowego powodów, jak podnosi

skarżący. Rozważania co do zastosowania tego przepisu w odniesieniu do działań

reporterów zostały bowiem zamieszczone w części uzasadnienia poświeconej

apelacji pozwanych dotyczącej naruszenia art. 448 k.c. Skoro zaś Sąd drugiej

instancji nie stwierdził, że roszczenie niemajątkowe uwzględnił także na podstawie

art. 430 k.p.c., to nieuzasadniony był zarzut naruszenia tego przepisu w tym

zakresie poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Podobnie należało ocenić

również zarzut naruszenia tego przepisu w wyniku jego zastosowania do

odpowiedzialności pozwanych za działania fotoreporterów mimo braku

skonkretyzowania i zindywidualizowania o działania jakich fotoreporterów chodziło.

To stanowisko skarżących nie uwzględnia treści ustaleń faktycznych Sądu

Okręgowego, które zaaprobował Sąd drugiej instancji. Sąd Apelacyjny stwierdził

wyraźnie, że nie był uzasadniony zarzut apelacji, dotyczący dowolnego przyjęcia,

że to fotoreporterzy […] podejmowali próby dostania się do pokoju powódki i

„oblegali" szpital, w którym przebywała.

Częściowo usprawiedliwiony był również zarzut naruszenia art. 448 k.c.

Wbrew stanowisku skarżącego Sąd drugiej instancji wskazał niektóre okoliczności

faktyczne przemawiające za oceną, że naruszenie dóbr osobistych powodów było

wynikiem bezprawnych działań zawinionych przez pozwanych. Dotyczyło

to niewątpliwie powołania się przez Sąd na publikowanie nieprawdziwych

informacji i posłużenia się fotografią innej kobiety palącej papierosa

dla zilustrowania zarzutów stawianych powódce, jako podstawy odpowiedzialności

pozwanych. Nie sposób kwestionować zatem samej zasady odpowiedzialności

pozwanych w zakresie roszczenia o zadośćuczynienie, a wymaga też

przypomnienia, że zakresem zaskarżenia w skardze kasacyjnej nie objęto

zadośćuczynienia zasądzonego na rzecz powoda. Odrębnym zagadnieniem jest

natomiast, które zdarzenia prowadzące do naruszenia dóbr osobistych powodów

zostały rzeczywiście uwzględnione jako podstawa zasądzenia zadośćuczynienia,

8

skoro w uzasadnieniu stwierdzono jedynie ogólnie, że sposób naruszenia dóbr

osobistych i jego zakres uzasadniał uwzględnienie powództwa przez Sąd

Okręgowy. Skarżący podniósł również zasadnie, że z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku wynika, iż przesłanką odpowiedzialności z art. 448 k.c. jest bezprawne

naruszenie dóbr osobistych, podczas gdy w rzeczywistości zasądzenie

zadośćuczynienia uzasadnia wykazanie zawinionego naruszenia dóbr osobistych

(por. stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 16 września

2004 r., IV CK 707/03, 19 kwietnia 2006 r., II PK 245/05, 19 stycznia 2007 r.,

III CSK 358/06). Z tych względów zarzut naruszenia art. 448 k.c. był uzasadniony.

Dodatkowo należy zaś zauważyć, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie

wskazano również jakie przesłanki uzasadniały zasądzenie na rzecz powódki

zadośćuczynienia blisko trzykrotnie wyższego niż na rzecz powoda.

Sąd Apelacyjny zadośćuczynienie na rzecz powódki zasadził solidarnie od

obu pozwanych w pełnej wysokości, przyjmując za jego podstawę zarówno treść

publikacji prasowych, jak i zachowanie reporterów w trakcie pobytu powódki w

szpitalu. Sąd ten wskazał zasadnie, że pozwani ponoszą solidarną

odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych powodów w wyniku publikacji

materiałów prasowych. Powyższa zasada wynika bowiem z przepisów pr.

prasowego. Solidarnej odpowiedzialności pozwanych w pozostałym zakresie

można upatrywać jedynie w treści art. 441 § 1 k.c. Jak już jednak wyżej wskazano

współodpowiedzialność pozwanego M. Z. za działania reporterów nie została

prawidłowo rozważona. Z tego względu doszło zatem do naruszenia także art. 448

k.c. przy zasądzeniu zadośćuczynienia od tego pozwanego.

Z uwagi na zasadność części zarzutów skargi kasacyjnej pozwanych

podlegała ona uwzględnieniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.