II UK 44/07

Wyrok z dnia 11 września 2007 r.

II UK 44/07

Warunkiem nabycia prawa do emerytury na podstawie art. 29 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 lipca 2004 r.) przez osobę niebędącą pracowni-

kiem jest nieprzerwane korzystanie, do czasu osiągnięcia wymaganego wieku,

z uzyskanego po ustaniu stosunku pracy prawa do renty lub świadczenia

przedemerytalnego.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 wrześ-

nia 2007 r. sprawy z wniosku Moniki B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w G.W. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 5 października 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 8 czerwca 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w G.W.

odmówił przyznania wnioskodawczyni Monice B. prawa do wcześniejszej emerytury

wobec niespełnienia warunków określonych w art. 29 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) - braku wymaganego dwudziestolet-

niego okresu składkowego i nieskładkowego oraz niepodlegania pracowniczemu

ubezpieczeniu społecznemu.

W uwzględnieniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z dnia 22 paździer-

nika 2004 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do

2

emerytury od dnia 1 kwietnia 2004 r. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni (urodzona 12

września 1945 r.) w dniu 28 kwietnia 2004 r. złożyła wniosek o emeryturę. Do dnia 4

sierpnia 1987 r. pozostawała w zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę. Od dnia 5

sierpnia 1987 r. pobierała rentę z tytułu niezdolności do pracy. W dacie zgłoszenia

wniosku była całkowicie niezdolna do pracy. W okresie pobierania renty od lutego do

listopada 1998 r. po kilkanaście dni w miesiącu wykonywała na podstawie umowy

zlecenia pracę sprzątaczki w zastępstwie nieobecnego pracownika. Uwzględniając

okresy składkowe - okresy zatrudnienia na podstawie umowy o pracę - i okresy nie-

składkowe w wymiarze 1/3 okresów składkowych, a także udowodnione w postępo-

waniu sądowym okresy pracy w gospodarstwie rolnym rodziców, Sąd uznał, że wnio-

skodawczyni spełnia warunek posiadania dwudziestoletniego stażu ubezpieczenio-

wego, który osiągnęła przed przyznaniem prawa do renty. Warunki określone w art.

29 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach zostały przez nią spełnione. Fakt, że wnio-

skodawczyni w okresie pobierania renty wykonywała pracę na podstawie umowy zle-

cenia pozostaje bez prawnego znaczenia dla jej prawa do emerytury. Nie podlegała

bowiem z tego tytułu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, tym samym nie utra-

ciła przymiotu pracownika.

Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 5 paź-

dziernika 2006 r. [...]. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia Sądu pierwszej

instancji co do okresów składkowych, nieskładkowych i uzupełniających. Po

uwzględnieniu tych okresów wnioskodawczyni spełniła warunki wymagane przepi-

sem art. 29 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach - ma ukończone 55 lat, jest od dnia

1 czerwca 2001 r. całkowicie niezdolna do pracy i ma dwudziestoletni staż ubezpie-

czeniowy. Ma również status pracownika, na który nie ma wpływu wykonywanie w

1998 r. umowy zlecenia. Jej prawo do renty związane było z podleganiem pracowni-

czemu ubezpieczeniu społecznemu. Mając na uwadze cel i funkcję tego świadczenia

należy uznać, że osoba pobierająca takie świadczenie jest ubezpieczonym będącym

pracownikiem w rozumienia art. 29 ustawy o emeryturach i rentach.

Od tego wyroku organ rentowy wniósł skargę kasacyjną i opierając ją na pod-

stawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 29 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wniósł „o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu oraz po-

przedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wlkp” i oddalenie odwoła-

3

nia wnioskodawczyni. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż stanowisko Sądu Apelacyj-

nego, uznające że na podstawie art. 29 powołanej ustawy w brzmieniu obowiązują-

cym w dacie wydania zaskarżonej decyzji prawo do wcześniejszej emerytury przy-

sługuje również ubezpieczonym, którzy przed zgłoszeniem wniosku o to świadczenie

wykonywali działalność zarobkową na innej podstawie niż stosunek pracy, jest

błędne. Z użytego w przepisie sformułowania „ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1

stycznia 1949 r., będący pracownikami” wynika, że prawo do wcześniejszej emerytu-

ry przysługuje tylko takim ubezpieczonym, którzy przed złożeniem wniosku byli objęci

ubezpieczeniem z tytułu pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy. Przepis nie

pozwala na uznanie za ubezpieczonych „będących pracownikami” także byłych pra-

cowników, którzy wprawdzie legitymują się wymaganym stażem ubezpieczeniowym i

wiekiem, ale w momencie przejścia na emeryturę pracownikami nie są. Orzecznictwo

Sądu Najwyższego w tej kwestii jest rozbieżne, jednak zdaniem skarżącego należy

przyjąć pogląd, że wymagane przepisem warunki muszą być przez ubezpieczonego

spełnione w okresie, kiedy jest on pracownikiem, albo nie utracił statusu pracownika

przez objęcie innym systemem ubezpieczenia społecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 29 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania

zaskarżonej decyzji stanowił, że ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949

r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art.

27 pkt 1, mogą przejść na emeryturę: kobieta po osiągnięciu 55 lat, jeżeli ma co naj-

mniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy albo jeżeli ma co najmniej 20-letni

okres składkowy i nieskładkowy oraz została uznana za całkowicie niezdolną do

pracy. Z określenia „ubezpieczeni będący pracownikami” wynika, że z prawa do

wcześniejszej emerytury mogą skorzystać tylko osoby będące pracownikami, nato-

miast osoby ubezpieczone w innym niż pracowniczy systemie ubezpieczenia nie

mają takiego uprawnienia. W tej kwestii wypowiadał się Trybunał Konstytucyjny,

który w wyroku z dnia 12 września 2000 r., K 1/00 (OTK-A 2000 nr 6, poz.185),

orzekł, że przepisy art. 29 i art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są zgodne z art. 2 i art. 32 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku stwierdził, że zawęże-

4

nie (w porównaniu z regulacją dotychczasową) kręgu podmiotowego w zakresie

wcześniejszego przechodzenia na emeryturę nie narusza zasad równości i sprawie-

dliwości społecznej. Ograniczenie to wynika z założeń i celów reformy systemu

świadczeń społecznych. Istotą tego systemu jest jego powszechność. W miejsce

dotychczas rozproszonych i fragmentarycznych regulacji wprowadza się jednakowe

zasady przyznawania świadczeń emerytalno-rentowych. W konsekwencji przy za-

chowaniu praw nabytych ogranicza się stopniowo dotychczasowe nierówne upraw-

nienia. Jeżeli uprawnienie określone w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach uzna

się za przywilej, to ma on ograniczenie czasowe (w stosunku do osób urodzonych

przed dniem 1 stycznia 1949 r.) i ma na celu zachowanie praw nabytych pod rządem

przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy. Warunek posiadania

statusu pracownika jest oczywisty, jednak redakcja przepisu nie daje jednoznacznej

odpowiedzi na pytanie, w jakim okresie warunek ten miał zostać spełniony. Przepis

może być rozumiany nawet w ten sposób, że dla spełnienia warunku wystarczy jaki-

kolwiek, nawet minimalny, okres pracowniczego ubezpieczenia społecznego w całym

30-letnim lub 20-letnim okresie ubezpieczenia, którego większość była objęta ubez-

pieczeniem w innym systemie. Przy takim rozumieniu wyjątkowy charakter regulacji

straciłby swój sens, gdyż prawie każdy mógłby skorzystać z uprawnienia do wcze-

śniejszej emerytury. Niedokładność ta została dostrzeżona i ustawą z dnia 20 kwiet-

nia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264) dokonano

zmiany brzmienia przepisu. Omawiany warunek został określony w ten sposób, że

emerytura przysługuje ubezpieczonym, którzy ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o

emeryturę, byli pracownikami. Określenie „ostatnio byli pracownikami” jest również

nieprecyzyjne, ale wprowadzenie w znowelizowanym przepisie dalszych warunków

nieco ułatwia interpretację. Żądanie wnioskodawczyni, zgłoszone przed wejściem w

życie ustawy zmieniającej, należy oceniać według treści przepisu art. 29 w jego po-

przednim brzmieniu.

Interpretując ten przepis Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 grudnia 2001 r., II

UKN 646/00 (OSNP 2003 nr 18, poz.445), przyjął pogląd, że pod rządem przepisu

art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach osoba niebędąca w momencie przejścia

na emeryturę pracownikiem nie może nabyć prawa do wcześniejszej emerytury

mimo spełnienia warunków do tego świadczenia w postaci stażu emerytalnego i

wieku. W kolejnym wyroku z dnia 4 czerwca 2003 r., II UK 311/02 (niepublikowa-

5

nym), Sąd Najwyższy stwierdził, że z uprawnienia do emerytury na zasadach okre-

ślonych w art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach może skorzystać osoba bę-

dąca pracownikiem w dacie, w której zostaje spełniony ostatni z wymaganych wa-

runków. Stanowisko to zostało powtórzone w wyroku z dnia 12 lutego 2004 r., II UK

239/03 (OSNP 2004 nr 20, poz.356). Sąd Najwyższy uznawał, że ze sformułowania

„ubezpieczeni będący pracownikami mogą przejść na emeryturę” wynika, że z prawa

tego może skorzystać osoba będąca pracownikiem w dacie, z jaką może przejść na

emeryturę, a więc w dacie, w której zostaje spełniony ostatni z wymaganych warun-

ków. Gdyby uprawnienie przysługiwało osobom, które w dacie spełnienia ostatniego

warunku nie są już pracownikami, ustawodawca użyłby określenia „przysługuje eme-

rytura”. W ostatnio wydanym, niepublikowanym jeszcze wyroku z dnia 27 marca

2007 r., II UK 167/06, Sąd Najwyższy stwierdził, że z prawa do emerytury na pod-

stawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach w brzmieniu obowiązującym przed

zmianą mogli skorzystać wyłącznie ubezpieczeni będący pracownikami po spełnieniu

ostatniego z wymaganych warunków. W innym wyroku dnia 13 stycznia 2006 r., I UK

145/05 (OSNP 2006 nr 23-24, poz. 367), Sąd Najwyższy przyjął pogląd, że także

kobieta, która w chwili osiągnięcia wieku 55 lat nie była pracownikiem może skorzy-

stać z prawa do wcześniejszej emerytury, jeżeli podjęła zatrudnienie na podstawie

umowy o pracę i chce przejść na emeryturę jako pracownik. Podobny pogląd wypo-

wiedział Sąd Najwyższy w niepublikowanym dotychczas wyroku z dnia 16 maja 2006

r., I UK 284/05. Także z tych orzeczeń wynika, że o uznaniu istnienia statusu pra-

cownika w rozumieniu art. 29 ustawy decyduje data przejścia na emeryturę, równo-

znaczna z rozwiązaniem umowy o pracę. Wprawdzie przepis ten nie warunkuje

przewidzianego w nim prawa od rozwiązania umowy o pracę, jednak praktycznie jest

ono warunkiem wypłaty świadczenia zgodnie z regulacją zawartą w art. 103 ust. 2a

ustawy. W świetle tego orzecznictwa ukształtował się pogląd, że za osobę będącą

pracownikiem uważa się osobę, która rozwiązuje lub chce rozwiązać stosunek pracy

w związku z przejściem na emeryturę. Prawo to może uzyskać kobieta, jeżeli spełnia

warunki dotyczące wieku oraz stażu ubezpieczeniowego, 30-letniego na zasadach

ogólnych lub 20-letniego w przypadku całkowitej niezdolności do pracy.

W wyroku z dnia 12 sierpnia 2004 r., III UK 77/04 (OSNP 2005 nr 6, poz.86)

Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że osoba pobierająca świadczenie przedemerytalne

nie traci statusu „ubezpieczonego będącego pracownikiem” w rozumieniu art. 29

ustawy o emeryturach i rentach. W kolejnym wyroku (z dnia 24 września 2004 r., II

6

UK 471/03, OSNP 2005 nr 6, poz.88), Sąd Najwyższy uznał, że prawo do emerytury

na podstawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach nabywa osoba, która w dniu

rozwiązania stosunku pracy posiadała wymagany tym przepisem pracowniczy staż

emerytalny oraz ustalone prawo do renty i w czasie pobierania tej renty osiągnęła

wiek emerytalny. Stanowisko przedstawione w tych orzeczeniach jest racjonalne i nie

pozostaje w sprzeczności z poprzednimi orzeczeniami. Dotyczy ono osób będących

pracownikami, których stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub

świadczenie przedemerytalne. Osiągnięcie wymaganego wieku w czasie pobierania

tych świadczeń uprawnia takie osoby do emerytury, skoro prawo do świadczeń po-

przedzających przejście na emeryturę zostało uzyskane w związku z podleganiem

pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Warunkiem nabycia prawa do emerytu-

ry przez osobę niebędącą pracownikiem jest nieprzerwane korzystanie, do czasu

osiągnięcia wymaganego wieku, z uzyskanego po ustaniu stosunku pracy prawa do

renty lub świadczenia przedemerytalnego. Osoba, która utraciła prawo do tych

świadczeń przed osiągnięciem tego wieku i nie została objęta ubezpieczeniem spo-

łecznym lub podjęła działalność rodzącą obowiązek ubezpieczenia z innego tytułu

niż zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, nie może skorzystać z uprawnienia

określonego w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach.

Odnosząc te rozważania do sytuacji wnioskodawczyni, należy przyjąć, że

spełniła ona wszystkie wymagane warunki. Prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy nabyła bezpośrednio po rozwiązaniu stosunku pracy, z prawa tego korzystała

w czasie osiągnięcia wieku 55 lat, jest całkowicie niezdolna do pracy i ma wymagany

dla osób całkowicie niezdolnych do pracy staż ubezpieczeniowy. W czasie pobiera-

nia renty nie podjęła działalności, z którą związany jest obowiązek ubezpieczenia.

Nie jest taką działalnością wykonywanie pracy na podstawie umowy zlecenia w nie-

których miesiącach 1998 r. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 3 obowiązującej wówczas

ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących

pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (jednolity tekst: Dz.U. z

1995 r. Nr 65, poz. 333 ze zm.) ubezpieczenie nie obejmowało osób, które miały

ustalone prawo do emerytury lub renty. Przyznanie jej prawa do emerytury było

zgodne z art. 29 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, a zarzut błędnej wykładni tego

przepisu okazał się nieuzasadniony.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.

7

========================================