I KZP 21/07

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW

Z DNIA 20 WRZEŚNIA 2007 R.

I KZP 21/07

Każde pozbawienie wolności sędziego wymaga odrębnego zezwole-

nia sądu dyscyplinarnego; wyjątek stanowi zatrzymanie przewidziane w art.

181 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w art. 80 § 1 ustawy z dnia

27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98,

poz. 1070 ze zm.), będące konsekwencją ujęcia sędziego na gorącym

uczynku przestępstwa.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: M. Gierszon, W. Kozielewicz, R. Malarski,

R. Sądej (sprawozdawca), A. Siuchniński, sędzia WSO

(del. do SN)T. Artymiuk.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego przez Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego, na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 li-

stopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.),

wniosku o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

rozbieżności w wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Naj-

wyższego w zakresie dotyczącym zagadnienia prawnego:

„Czy wyrażenie przez sąd dyscyplinarny zgody na pociągnięcie sędziego

do odpowiedzialności karnej sądowej otwiera drogę do stosowania wszyst-

kich instytucji kodeksu postępowania karnego, w tym również tymczaso-

2

wego aresztowania, czy też zezwolenie na zatrzymanie sędziego lub tym-

czasowe aresztowanie wymaga odrębnej decyzji sądu dyscyplinarnego?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego na podstawie art. 60 § 1 ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym wniósł o rozstrzygnięcie

przez skład siedmiu sędziów rozbieżności w wykładni prawa, występującej

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącej zagadnienia: „Czy wyraże-

nie przez sąd dyscyplinarny zgody na pociągnięcie sędziego do odpowie-

dzialności karnej sądowej otwiera drogę do stosowania wszystkich instytu-

cji kodeksu postępowania karnego, czy też zezwolenie na zatrzymanie sę-

dziego lub tymczasowe aresztowanie wymaga odrębnej decyzji sądu dys-

cyplinarnego?”

U uzasadnieniu wystąpienia Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego

wskazał na dwa przeciwstawne orzeczenia Sądu Najwyższego – Sądu

Dyscyplinarnego:

1. uchwałę z dnia 5 lipca 2002 r., SNO 22/02, w której wyrażono pogląd,

że zgoda sądu dyscyplinarnego na pociągnięcie sędziego do odpowie-

dzialności karnej sądowej otwiera drogę do stosowania wszystkich insty-

tucji Kodeksu postępowania karnego, w tym również tymczasowego

aresztowania (OSNKW 2002, z. 9-10, poz. 87),

2. uchwałę z dnia 12 września 2006 r., SNO 40/06, w której wskazano, że

wyrażenie zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej

nie powoduje automatycznie zezwolenia na zatrzymanie sędziego lub

3

tymczasowe aresztowanie, gdyż wymaga to odrębnej decyzji sądu dys-

cyplinarnego (OSNSD 2006, poz. 14).

Prokurator Prokuratury Krajowej, odnosząc się do wystąpienia Pierw-

szego Prezesa Sądu Najwyższego, złożył wniosek o podjęcie uchwały o

treści: „Zezwolenie na zatrzymanie lub tymczasowe aresztowanie sędzie-

go, o którym mowa w art. 181 Konstytucji RP, wymaga odrębnej decyzji

sądu dyscyplinarnego, o ile zezwolenie takie nie zostało wyraźnie objęte

wcześniejszą zgodą sądu dyscyplinarnego na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej sądowej”.

Sąd Najwyższy w powiększonym składzie rozważył, co następuje.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniosek o rozstrzygnięcie roz-

bieżności w wykładni prawa sporządził w dniu 12 kwietnia 2007 r. Prokura-

tor Prokuratury Krajowej swoje stanowisko przedstawił w dniu 1 czerwca

2007 r. Już po sporządzeniu tych wystąpień doszło do istotnych zmian

przepisów prawa regulujących kwestię uchylania immunitetu sędziowskie-

go – w punktach 29 i 30 artykułu 1 ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. o

zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych in-

nych ustaw, która w życie weszła w dniu 31 sierpnia 2007 r. (Dz. U. Nr 136,

poz. 959), znowelizowano treść art. 80 u.s.p. Obecne brzmienie art. 80 §

2h, art. 80a § 1, art. 80a § 4, art. 80b, art. 80c i art. 80d u.s.p. wprost prze-

sądza o konieczności uzyskania przez prokuratora odrębnego od „zezwo-

lenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej”, „zezwolenia

na tymczasowe aresztowanie sędziego” bądź „zezwolenia na zatrzymanie

sędziego”. Nie ma potrzeby prowadzenia w tym miejscu bliższej analizy

obowiązujących obecnie rozwiązań, gdyż nie one są przedmiotem rozwa-

żań. Należy jednak zauważyć, że wskazana nowelizacja art. 80 u.s.p. jed-

noznacznie koresponduje ze stanowiskiem wyrażonym w drugiej ze wska-

zanych uchwał Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego. Trzeba też

dodać, że nowelizacja ta nie czyni bezprzedmiotowym wniosku Pierwszego

4

Prezesa Sądu Najwyższego, już choćby z uwagi na toczące się w różnych

stadiach postępowania o uchylenie immunitetu sędziowskiego.

Przechodząc zatem do meritum zagadnienia wprost stwierdzić nale-

ży, że powiększony skład Sądu Najwyższego opowiada się za taką wy-

kładnią art. 181 Konstytucji oraz 80 § 1 u.s.p. (w brzmieniu całego artykułu

sprzed 31 sierpnia 2007 r.), której dokonał Sąd Najwyższy – Sąd Dyscypli-

narny w uchwale z dnia 12 września 2006 r. i którą też poparł Prokurator

Prokuratury Krajowej. Zasadniczym argumentem przemawiającym za takim

rozstrzygnięciem jest ten odwołujący się do treści art. 181 Konstytucji. To

już ustawa zasadnicza, statuując w tym przepisie immunitet sędziowski w

randze gwarancji konstytucyjnej, dokonała wyraźnego rozróżnienia dwóch

elementów tej instytucji – zakazu „pociągnięcia do odpowiedzialności kar-

nej” oraz zakazu „pozbawienia wolności” sędziego, oczywiście w obu przy-

padkach „bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie”.

Nie była zasadna argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu

uchwały Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 5 lipca 2002 r.,

wychodząca z założenia, że gramatyczna wykładnia treści art. 181 Konsty-

tucji nie pozwala na wyprowadzenie jednoznacznych norm prawnych co do

tego, czy konieczne jest uzyskanie odrębnie zgody na pociągnięcie do od-

powiedzialności karnej oraz zgody na tymczasowe aresztowanie sędziego,

czy też ta pierwsza „otwiera drogę do stosowania wszystkich instytucji Ko-

deksu postępowania karnego, w tym również tymczasowego aresztowa-

nia”. Założenie to, które pozwoliło wówczas przejść Sądowi Najwyższemu

– Sądowi Dyscyplinarnemu do rozważań na gruncie wykładni celowościo-

wej, było nietrafne i spotkało się z przekonującą krytyką w piśmiennictwie

(A. Bojańczyk: Glosa do uchwały z dnia 5 lipca 2002 r. SNO 22/02, PS

2003, Nr 7-8, s. 186-200, wraz z szeroko tam przytoczoną literaturą

przedmiotu). Argumenty podniesione przez glosatora podzielił też Sąd

Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w uchwale z dnia 12 września 2006 r.

5

Podstawowe znaczenie miał argument odwołujący się do gramatycz-

nej wykładni pierwszego zdania art. 181 Konstytucji, który stanowi: „sędzia

nie może być, bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie, pocią-

gnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności”. Istotnie jest

tak, że rezultat wykładni powszechnie uznawanej i przyjmowanej za pod-

stawową, właśnie gramatycznej, prowadzi do wniosków jednoznacznych.

Wszak, co nie wymaga bliższego przekonywania, między treścią zwrotów

„pociągnięcie do odpowiedzialności karnej” (pomimo całej swej nieostro-

ści), a „pozbawienie wolności” nie zachodzi stosunek pochłaniania drugie-

go przez pierwszy. „Pozbawieniem wolności” jest przecież nie tylko tym-

czasowe aresztowanie czy zatrzymanie przewidziane w rozdziale 27 Ko-

deksu postępowania karnego, ale także każde inne rzeczywiste pozbawie-

nie wolności w oparciu o przepisy prawa, jak choćby art. 287 § 2 k.p.k., art.

15 ust. 4 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2007r., Nr 43,

poz. 277) czy art. 40 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu

w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2007 r., Nr 70, poz.

473). Z drugiej strony „pociągnięcie do odpowiedzialności karnej” wcale nie

musi się łączyć z „pozbawieniem wolności”.

Skoro zatem art. 181 Konstytucji, przez posłużenie się spójnikiem

„ani”, połączył dwie równorzędne części zdania, to jedynie z naruszeniem

wykładni gramatycznej można byłoby twierdzić, że przepis ten pozwala na

ograniczenie konieczności uzyskania „zgody sądu” tylko do zgody na „po-

ciągnięcie do odpowiedzialności karnej”, a nie wymaga już takiej zgody na

„pozbawienie wolności”. Nie ma argumentów pozwalających na przełama-

nie wykładni gramatycznej, a na pewno wystarczającym nie byłby ten doty-

czący braku zharmonizowania art. 181 Konstytucji z art. 80 u.s.p. w

brzmieniu sprzed dnia 31 sierpnia 2007 r. Już sama hierarchia aktów

prawnych – „ustawa zasadnicza” i „ustawa” – wyraźnie sprzeciwia się in-

terpretacji preferującej zapis ustawy, kosztem zapisu konstytucyjnego, tym

6

bardziej że w grę wchodziły przecież przepisy gwarancyjne. W tej sytuacji,

przy wykorzystaniu także wykładni systemowej, należy przyjąć, że również

przed dniem 31 sierpnia 2007 r. przepis art. 80 § 1 u.s.p. wymagał odręb-

nego zezwolenia sądu dyscyplinarnego na pociągnięcie sędziego do od-

powiedzialności karnej oraz na zastosowanie wobec niego tymczasowego

aresztowania bądź zatrzymania.

Kierując się przedstawioną powyżej argumentacją, Sąd Najwyższy w

powiększonym składzie, rozstrzygając przedstawione przez Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni prawa, uchwalił jak

na wstępie.