I KZP 27/07

UCHWAŁA Z DNIA 20 WRZEŚNIA 2007 R.

I KZP 27/07

Użyte w art. 71 § 2 zd. 2 k.k. sformułowanie „kara pozbawienia wol-

ności lub ograniczenia wolności ulega skróceniu o okres odpowiadający

liczbie uiszczonych stawek dziennych z zaokrągleniem do pełnego dnia”

oznacza, że w razie zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary

pozbawienia wolności lub ograniczenia wolności ulega ona skróceniu o

liczbę dni równą liczbie uiszczonych stawek dziennych grzywny orzeczonej

na podstawie art. 71 § 1 k.k.

Przewodniczący: sędzia SN W. Kozielewicz (sprawozdawca).

Sędziowie SN: R. Malarski, R. Sądej.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Gabriela H., po rozpoznaniu, przekazane-

go na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w C., postanowie-

niem z dnia 16 maja 2007 r., zagadnienia prawnego wymagającego za-

sadniczej wykładni ustawy:

„Czy w przypadku zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary

pozbawienia wolności, kara ta ulega skróceniu o liczbę dni równą liczbie

uiszczonych stawek dziennych niepodlegającej wykonaniu kary grzywny

orzeczonej uprzednio na podstawie art. 71 §1 k.k.?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

2

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne zostało sformu-

łowane w następującej sytuacji procesowej.

Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 12 lipca 2005 r., uznał oskarżo-

nego Gabriela H. za winnego popełnienia czynu wyczerpującego znamiona

występku z art. 178a § 2 k.k., i za to na mocy tego przepisu wymierzył mu

karę 3 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo za-

wiesił na okres 2 lat próby; na podstawie art. 71 § 1 k.k. orzekł 20 stawek

dziennych grzywny, przyjmując, że jedna stawka dzienna jest równoważna

kwocie 10 zł, zaś w oparciu o art. 42 § 1 i 2 k.k. i art. 43 § 1 k.k. orzekł śro-

dek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicz-

nych i rowerowych w ruchu lądowym na okres 2 lat.

Z uwagi na to, że Gabriel H. został w okresie próby ponownie skaza-

ny prawomocnym wyrokiem za przestępstwo z art. 178a § 2 k.k. w zb. z

art. 244 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. na karę roku pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania, Sąd Rejonowy w C., uwzględ-

niając wniosek kuratora, postanowieniem z dnia 27 lutego 2007 r., zarzą-

dził wobec Gabriela H. wykonanie kary 3 miesięcy pozbawienia wolności

orzeczonej wyrokiem tegoż Sądu z dnia 12 lipca 2005 r. Postanowił też nie

wykonywać kary grzywny wymierzonej tym wyrokiem i orzekł, że zarządzo-

na do wykonania kara pozbawienia wolności ulega skróceniu o okres od-

powiadający liczbie uiszczonych przez skazanego stawek dziennych

grzywny, tj. o okres 10 dni.

Należy zauważyć, że skazany uiścił w całości grzywnę orzeczoną wy-

rokiem z dnia 12 lipca 2005 r.

Na to postanowienie, w części dotyczącej skrócenia zarządzonej do

wykonania kary pozbawienia wolności o okres odpowiadający liczbie uisz-

czonych przez skazanego stawek dziennych grzywny, zażalenie złożył

3

Prokurator Rejonowy w C. Zaskarżył to postanowienie na korzyść skaza-

nego. Zarzucił obrazę przepisu prawa materialnego, a to art. 71 § 2 k.k.,

przez błędną jego interpretację w kontekście przepisu art. 63 § 1 k.k., pole-

gającą na uznaniu, że w przypadku zarządzenia wykonania kary pozba-

wienia wolności grzywna wymierzona na podstawie pierwszego z tych

przepisów nie podlega wykonaniu, a kara pozbawienia wolności ulega

skróceniu o okres odpowiadający liczbie uiszczonych stawek dziennych,

przy czym dwie uiszczone stawki dzienne grzywny odpowiadają jednemu

dniu pozbawienia wolności, podczas gdy właściwym i w pełni poprawnym

jest uznanie, iż jedna stawka dzienna grzywny odpowiada jednemu dniu

pozbawienia wolności. W związku z tym zarzutem wniósł o uchylenie za-

skarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w C.

do ponownego rozpoznania w zakresie dotyczącym skrócenia zarządzonej

do wykonania kary pozbawienia wolności o okres odpowiadający liczbie

uiszczonych przez skazanego stawek dziennych grzywny.

Sąd Okręgowy w C., rozpoznając ten środek odwoławczy, powziął

wątpliwość co do wykładni art. 71 § 2 k.k., którą postanowieniem z dnia 16

maja 2007 r., przekazał, w trybie art. 441 § 1 k.p.k., Sądowi Najwyższemu

do rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu postanowienia wskazał na rozbieżno-

ści w doktrynie odnośnie wykładni art. 71 § 2 k.k. Powołał z jednej strony

pogląd zawarty w opracowaniu A. Marka: Kodeks karny. Komentarz, War-

szawa 2006, zgodnie z którym w wypadku częściowego uiszczenia lub od-

pracowania grzywny orzeczonej na podstawie art. 71 § 1 k.k. zalicza się ją

na poczet kary pozbawienia wolności, której wykonanie zostało zarządzo-

ne, przy zastosowaniu przelicznika przyjętego w art. 46 i 65 k.k.w., według

którego jeden dzień pozbawienia wolności odpowiada dwóm dniom ograni-

czenia wolności albo dwóm stawkom dziennym grzywny. Taki też pogląd

zaprezentowano w pracy O. Górniok red.: Kodeks karny. Komentarz, War-

szawa 2006, oraz w artykule V. Konarskiej-Wrzosek: W kwestii zaliczania

4

faktycznego pozbawienia wolności na poczet orzeczonej kary (PS 2000, nr

9, s. 94-101). Z drugiej strony podniósł, że w doktrynie wyrażono też od-

mienny pogląd, wskazując, iż z treści art. 71 § 2 k.k. wynika, że nie powin-

no się w tym wypadku stosować przeliczników z art. 46 i 65 k.k.w. (zob. T.

Bojarski red.: Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 141; J. Woj-

ciechowski: Kodeks karny. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2002, s.

165).

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały o nastę-

pującej treści: „W razie zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej

kary pozbawienia wolności lub ograniczenia wolności ulega ona skróceniu

o liczbę dni równą liczbie uiszczonych stawek dziennych grzywny orzeczo-

nej na podstawie art. 71 § 1 k.k.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Na wstępie należy w pełni podzielić stanowisko Prokuratora Prokura-

tury Krajowej co do tego, że przedstawione przez Sąd Okręgowy w C. py-

tanie prawne spełnia wszystkie wymogi wynikające z art. 441 k.p.k. Rze-

czywiście, zdanie drugie przepisu art. 71 § 2 k.k. nastręcza trudności inter-

pretacyjne, co znalazło m.in. wyraz w powołanych przez Sąd odwoławczy

rozbieżnych poglądach doktryny prawa karnego. Większość autorów wy-

powiadała się za tym, że w sytuacji określonej w tym przepisie uiszczoną

grzywnę przelicza się, przyjmując że jeden dzień pozbawienia wolności

odpowiada dwóm stawkom dziennym grzywny lub dwóm dniom ogranicze-

nia wolności. Jako podstawę prawną powołano przepisy Kodeksu karnego

wykonawczego o karach zastępczych, w szczególności art. 46 i 65 k.k.w.

(tak m.in. E. Bieńkowska w: G. Rejman red.: Kodeks karny. Część ogólna.

Komentarz, Warszawa 1999, s. 1121; P. Hofmański, L. Paprzycki w: O.

Górniok red.: Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 271; A. Marek,

op. cit., s. 185; V. Konarska-Wrzosek, op. cit., s. 100). Niektórzy komenta-

torzy twierdzili, że orzeczona kara pozbawienia wolności lub ograniczenia

5

wolności podlega skróceniu o okres odpowiadający liczbie uiszczonych

stawek dziennych (por. T. Bojarski red.: op. cit., s. 165). Wskazywano rów-

nież na to, że przepis art. 71 § 2 k.k. nie jest sformułowany dość wyraźnie i

budzi wątpliwości (por. M. Kalitowski w: O. Górniok, S. Huc, M. Kalitowski,

S. Przyjemski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek: Ko-

deks karny. Komentarz, tom I, Gdańsk 2005, s. 636).

Przystępując do wykładni omawianej kwestii, należy mocno zaakcen-

tować, że w doktrynie konsekwentnie przyjmuje się, iż w prawie karnym

materialnym obowiązuje zasada pierwszeństwa wykładni językowej przepi-

sów, zasada subsydiarności systemowej bądź funkcjonalnej na korzyść

oskarżonego, a nade wszystko zakaz stosowania analogii na niekorzyść

oskarżonego [J. Wróblewski: Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław

1990, s. 86; M. Zieliński: Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki,

Warszawa 2002, s. 317; L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów.

Komentarz, Toruń 2002, s. 82; S. Majcher: W kwestii tzw. prawotwórstwa

sądowego (na przykładzie orzecznictwa SN w sprawach karnych), PiP

2004, z. 2, s. 70; P. Grzesikowski w: L. Morawski red.: Wykładnia prawa i

inne problemy filozofii, Toruń 2005, s. 112-113; L. Morawski: Zasady wy-

kładni prawa, Toruń 2006, s. 67; T. Bojarski: Polskie prawo karne. Zarys

części ogólnej, Warszawa 2006, s. 67]. Analizę art. 71 § 2 k.k. trzeba za-

tem rozpocząć od dokonania wykładni językowej. Przepis ten stanowi, że w

razie zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia

wolności lub ograniczenia wolności grzywna orzeczona na podstawie art.

71 § 1 k.k. nie podlega wykonaniu. Natomiast kara pozbawienia wolności

lub ograniczenia wolności ulega skróceniu o okres odpowiadający liczbie

uiszczonych stawek dziennych z zaokrągleniem do pełnego dnia.

Zgodnie z ogólnym rozumieniem, jeśli coś „odpowiada” czemuś in-

nemu, to pod jakimś względem, np. kształtu lub pozycji w jakimś układzie,

jest do tego podobne, równoważne temu albo wręcz takie samo (por. M.

6

Bańko red.: Słownik języka polskiego, Warszawa 2007, t. 3, s. 303). Wśród

wielu znaczeń wyrażenia „odpowiadać”, wskazywanych w słownikach języ-

ka polskiego, w niniejszym przypadku należy zwrócić uwagę na: „być w

określonym stosunku do czegoś; być równoważnym, zgodnym z czymś,

podobnym do czegoś” (por. M. Szymczak red.: Słownik języka polskiego,

Warszawa 1994, s. 469); „być podobnym lub takim samym, jak coś innego”

(S. Dubisz red.: Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 3, Warszawa

2003, s. 131).

Mając więc na uwadze językowe znaczenie tego zwrotu, należy

uznać, że liczba dni kary pozbawienia wolności lub ograniczenia wolności,

której wykonanie zarządzono, powinna zostać skrócona o „równoważną lub

taką samą” liczbę uiszczonych stawek dziennych grzywny.

Jak to już wyżej zaznaczono, w doktrynie prawa karnego wskazywa-

no, iż sformułowanie z art. 71 § 2 k.k. nie jest precyzyjne, gdyż można je

rozumieć dwojako, a mianowicie:

 jako dokładnie taką samą liczbę dni, jak liczba uiszczonych stawek

dziennych,

 jako liczbę dni odpowiadającą liczbie uiszczonych stawek dzien-

nych po zastosowaniu odpowiedniego przelicznika (por. M. Kalitowski, op.

cit., s. 636).

To ostatnie stanowisko nie jest trafne. Gramatyczne rozumienie

omawianego przepisu wskazuje bowiem jednoznacznie, że okres podlega-

jącej skróceniu kary pozbawienia wolności powinien odpowiadać liczbie

uiszczonych stawek dziennych grzywny. Skoro zaś mowa o „liczbie” tych

stawek, to brak podstaw, aby liczbę tę określać przy użyciu jakichś szcze-

gólnych przeliczników (np. przewidzianych w art. 46 k.k.w. czy w art. 65

k.k.w.).

Należy przy tym podkreślić, że ustawodawca nie wskazał w art. 71 §

2 k.k. takich przeliczników ani też nie odwołał się do innych przepisów za-

7

wierających przeliczniki. Kierując się założeniem o racjonalności prawo-

dawcy (por. L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów ..., s. 231),

przyjąć trzeba, że gdyby ustawodawca chciał ukształtować skrócenie kary

pozbawienia wolności w sposób uwzględniający inną liczbę dni niż liczba

uiszczonych stawek grzywny – wskazałby wprost lub odwołał się do stoso-

wania któregoś z przeliczników, określonych w innych przepisach.

W teorii prawa podkreśla się, że proces wykładni w fazie percepcyjnej

należy przeprowadzić przez wszystkie typy dyrektyw (to jest dyrektywy ję-

zykowe, systemowe i funkcjonalne), niezależnie od tego, czy uzyskano już

wcześniej jednoznaczność interpretowanych zwrotów, czy nie (por. M. Zie-

liński: Podstawowe zasady współczesnej wykładni prawa, w: P. Winczorek

red.: Teoria i praktyka wykładni prawa, Warszawa 2005, s. 118). Także w

orzecznictwie dominuje reguła, w myśl której nawet po pomyślnym zakoń-

czeniu wykładni językowej (polegającej na skutecznym zastosowaniu reguł

językowych) należy zastosować reguły systemowe oraz reguły funkcjonal-

ne (M. Zieliński, Wykładnia prawa ..., s. 227228).

Z tego też względu należało spojrzeć na przedmiotową kwestię także

z punktu widzenia dyrektyw pozajęzykowych (tj. systemowych i funkcjonal-

nych).

Zaprezentowany wyżej sposób rozumienia art. 71 § 2 zd. 2 k.k. nie

pozostaje w kolizji z wynikami interpretacji tego zwrotu w oparciu o dyrek-

tywy funkcjonalne. Przecież Kodeks karny w art. 63 § 1 zawiera zasadę

przeliczania okresu rzeczywistego pozbawienia wolności na poczet orze-

czonych następnie kar, w tym również kary grzywny. Stanowi bowiem o

zaliczeniu okresu rzeczywistego pozbawienia wolności na poczet kary w

proporcji: jeden dzień faktycznego pozbawienia wolności równający się

jednemu dniowi kary pozbawienia wolności, dwóm dniom kary ograniczenia

wolności lub dwóm stawkom dziennym grzywny. Podobnie, w przypadku

zmiany ustawy skutkującej eliminacją pozbawienia wolności z sankcji

8

ustawowej – w art. 4 § 3 k.k. przewidziano zamianę kary jednego miesiąca

pozbawienia wolności na 60 stawek dziennych grzywny albo 2 miesięcy

ograniczenia wolności. Kodeks karny nie zawiera jednak przepisu o cha-

rakterze ogólnym, określającego równoważnik pomiędzy karą grzywny a

karą pozbawienia wolności. W tym względzie należy także odwołać się do

przepisów Kodeksu karnego wykonawczego, albowiem instytucja z art. 71

§ 2 k.k., pomimo umieszczenia jej w Kodeksie karnym, niewątpliwie odnosi

się do wykonawczego stadium postępowania karnego. W art. 46 k.k.w.

określono zasady zamiany nieuiszczonej kary grzywny na zastępczą karę

pozbawienia wolności przyjmując, że jeden dzień pozbawienia wolności

jest równoważny dwóm stawkom dziennym grzywny, przy czym kara za-

stępcza nie może przekraczać 12 miesięcy pozbawienia wolności. Jednak

przelicznika tego o tyle nie można uznać za sztywny, że art. 47 § 4 k.k.w.

daje możliwość, w wypadku uiszczenia w terminie co najmniej połowy

grzywny, przeliczenia korzystniejszego dla skazanego, według którego je-

den dzień zastępczej kary pozbawienia wolności jest równoważny nie

dwóm, lecz trzem lub czterem stawkom dziennym (S. Lelental: Kodeks

karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2001, s. 173). Nie można zatem

podzielić poglądu o istnieniu jednego uniwersalnego przelicznika pomiędzy

karą grzywny a karą pozbawienia wolności, który miałby mieć zastosowa-

nie także do sytuacji odwrotnej niż określona w art. 46 k.k.w., a więc za-

miany uiszczonej kary grzywny na mającą podlegać wykonaniu karę po-

zbawienia wolności. Trzeba również zauważyć, że w piśmiennictwie doty-

czącym wykonywania kary warunkowo zawieszonej wskazywano, że kara

pozbawienia wolności lub ograniczenia wolności ulega skróceniu o okres

odpowiadający liczbie uiszczonych stawek dziennych z zaokrągleniem do

pełnego dnia (por. Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy. Ko-

mentarz, Gdańsk 2005, s. 594).

9

Trafnie podkreśla Prokurator Prokuratury Krajowej w uzasadnieniu

swojego wniosku, że rozważając z kolei argumenty natury funkcjonalnej

należy mieć na uwadze, że kara grzywny orzekana na podstawie art. 71 §

1 k.k. ma stanowić realną dolegliwość dla skazanego, pozwalając na wa-

runkowe zawieszenie wykonania orzeczonej kary w szerszym zakresie, niż

byłoby to możliwe z punktu widzenia dyrektyw sądowego wymiaru kary,

bez orzekania grzywny (por. A. Zoll w: A. Zoll red.: Kodeks karny. Część

ogólna. Komentarz, tom I, Kraków 2004, s. 1036). Jednak w sytuacji zarzą-

dzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności kara

ta niewątpliwie stanowić będzie dolegliwość znacznie większą dla skaza-

nego. Skrócenie zatem tej kary o okres odpowiadający liczbie uiszczonych

stawek dziennych grzywny jest w takim wypadku zasadne.

Na zakończenie trzeba też wskazać, że wykładnia art. 71 § 2 k.k.

przyjmująca zastosowanie przelicznika odbiegającego od liczby uiszczo-

nych stawek dziennych grzywny byłaby niewątpliwie wykładnią dokonaną

na niekorzyść skazanego i pozostawałaby w jaskrawej sprzeczności z kar-

dynalnymi zasadami wykładni prawa karnego materialnego, o których była

mowa w początkowej części niniejszego uzasadnienia.

Kierując się zatem przedstawionymi wyżej względami, Sąd Najwyż-

szy uchwalił jak wyżej.