III UK 38/07

Wyrok z dnia 19 września 2007 r.

III UK 38/07

1. Wymaganie wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu

pracy obowiązującym na stanowisku pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze ma umocowanie ustawowe w art. 32 ust. 4 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

2. Okresy zatrudnienia pracownika, który nie wykonywał w pełnym wy-

miarze czasu pracy obowiązków operatora elektronicznych monitorów ekrano-

wych, nie są okresami pracy w szczególnych warunkach dla potrzeb nabycia

prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 wrześ-

nia 2007 r. sprawy z odwołania Zbigniewa O. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału w J. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 15 lutego 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro-

kiem z dnia 15 lutego 2007 r., uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału wJ., zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia 27 lipca

2006 r. i oddalił odwołanie ubezpieczonego Zbigniewa O. od decyzji organu rento-

wego z dnia 31 stycznia 2006 r. odmawiającej przyznania mu prawa do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym. W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony (urodzony

22 stycznia 1946 r.) był zatrudniony w okresie od 15 listopada 1967 r. do 3 lutego

1973 r. w Rejonie Eksploatacji Dróg Publicznych w S. (obecnie Przedsiębiorstwo Ro-

2

bót Drogowych i Mostowych Spółka z o.o. w S.) na stanowiskach: bitumiarza i przy

produkcji asfaltobetonu oraz laboranta w procesie ekstrakcji nawierzchni bitumicz-

nych. Świadectwo pracy wystawione za ten okres stwierdza, że wykonywał on stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy prace określone w dziale IX pkt 5 Wykazu A - „prace

w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku eme-

rytalnego" (powoływanego dalej jako wykaz A), stanowiącego załącznik do rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

(Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie z 7 lutego

1983 r.). Natomiast w okresie od 5 lutego 1973 r. do 30 listopada 2000 r. ubezpie-

czony pracował w „A." SA w S. Począwszy od 1 grudnia 1988 r. do 30 listopada 2000

r. wykonywał pracę kolejno na stanowiskach: ekonomisty, zaopatrzeniowca i star-

szego zaopatrzeniowca. Do jego zadań należało wprowadzanie do komputera no-

wych cen na materiały, prowadzenie wszystkich indeksów przyjętych towarów z fak-

tury wraz z ich cenami, wprowadzanie limitów cenowych opracowanych przez dział

produkcji, sprawdzanie stanu rzeczywistego w magazynie, co zajmowało mu około

15 - 30 minut średnio dwa razy w tygodniu. Ubezpieczony kontaktował się także te-

lefonicznie z dostawcami w sprawie płatności za dostarczone towary i kontrolował te

dane w komputerze. Komputeryzacja stanowisk zajmowanych przez ubezpieczonego

została wprowadzona od dnia 1 grudnia 1988 r. Zgodnie z treścią świadectwa pracy

w okresie od 1 grudnia 1988 r. do 30 listopada 2000 r. ubezpieczony wykonywał

stale i w pełnym zakresie pracę operatora elektronicznych monitorów ekranowych, tj.

pracę na stanowisku zakwalifikowanym jako praca w warunkach szkodliwych według

ówczesnych przepisów resortowych, tj. wykazu A, dział XIV, poz. 5 pkt 5, stanowią-

cego załącznik do zarządzenia Nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z

dnia 30 sierpnia 1983 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są

prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy

resortu hutnictwa i przemysłu maszynowego (Dz.Urz. MHiPM z 1985 r. Nr 1, poz. 1,

powoływanego dalej jako zarządzenie MHiPM), jak również wykazu A działu XIV poz.

5 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Od dnia 2 grudnia 2000 r. ubezpieczony pobiera

zasiłek przedemerytalny.

Decyzją z dnia 31 stycznia 2006 r. organ rentowy odmówił przyznania ubez-

pieczonemu emerytury w obniżonym wieku emerytalnym na podstawie art. 32 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

3

nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., powoływanej dalej jako

ustawa o emeryturach i rentach) ze względu na niewykazanie przez niego wymaga-

nego okresu co najmniej 15-tu lat pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy

nie uznał bowiem zatrudnienia ubezpieczonego w okresie od 1 grudnia 1988 r. do 30

listopada 2000 r. za pracę w warunkach szczególnych.

Po rozpoznaniu odwołania, Sąd Okręgowy zmienił decyzję organu rentowego i

przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 22 stycznia 2006 r., uznając,

że prace wykonywane w spornym okresie były zatrudnieniem na stanowisku operato-

ra elektronicznych monitorów ekranowych, o którym mowa w wykazie A działu XIV

poz. 5 pkt 5 zarządzenia MHiPM oraz w wykazie A działu XIV poz. 5 rozporządzenia

z 7 lutego 1983 r., a więc pracą w warunkach szczególnych. Sąd wskazał, że wpraw-

dzie zajmowane przez ubezpieczonego stanowiska: ekonomisty, zaopatrzeniowca i

starszego zaopatrzeniowca nie figurują w wykazie A zarządzenia MHiPM, to jednak

należy przyjąć, że nie nazwa tych stanowisk, lecz rodzaj wykonywanych prac miał

kwalifikować sporny okres zatrudnienia jako pracę w warunkach szczególnych. Skoro

praca na tych stanowiskach polegała na stałej obsłudze komputera, to należało ją

zakwalifikować jako pracę przy obsłudze monitorów ekranowych wymienioną wśród

prac wykonywanych w warunkach szczególnych.

Uwzględniając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny uznał, iż ocena

materiału dowodowego przez Sąd Okręgowy co do spornego okresu nie znajduje

odbicia w dokumentacji przebiegu zatrudnienia ubezpieczonego ani w dopuszczonej

przez ten Sąd opinii biegłego. Zdaniem Sądu drugiej instancji, ubezpieczony w spor-

nym okresie nie był - jak to określił jego pracodawca w świadectwie pracy - „operato-

rem elektronicznych monitorów ekranowych", lecz ekonomistą, zaopatrzeniowcem,

który na swoim stanowisku pracy miał również do dyspozycji przy wykonywaniu

czynności zawodowych komputer osobisty. Nie kwalifikowało to jednak jego zatrud-

nienia do stanowisk, na których praca wykonywana jest stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy w warunkach szczególnych, wymienionych w dziale XIV pkt 5 wykazu A

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Wadliwa praktyka „A." SA w S. polegająca na wy-

dawaniu świadectw pracy w warunkach szczególnych dla pracowników umysłowych

czy administracyjnych, którzy wykonywali czynności zawodowe posługując się kom-

puterem osobistym, nie może mieć wpływu na właściwą ocenę prawną spornej kwe-

stii. Ponadto powołany w sprawie biegły stwierdził, że w spornym okresie zatrudnie-

nia wykonywanie przez ubezpieczonego czynności przy użyciu komputera nie prze-

4

kraczało 6 godzin dziennie, co z całą pewnością nie dawało podstaw do zakwalifiko-

wania pracy ubezpieczonego jako wykonywanej w szczególnych warunkach, tj. pracy

szczególnie obciążającej wzrok przy obsłudze elektronicznych monitorów ekrano-

wych. W spornym okresie ubezpieczony nie był operatorem elektronicznych monito-

rów ekranowych, lecz ekonomistą, zaopatrzeniowcem, który przy wykonywaniu pracy

korzystał z komputera osobistego. Nie kwalifikowało to jego pracy jako wykonywanej

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik ubezpieczonego zarzucił naruszenie

prawa materialnego, w szczególności: 1) pkt 5 działu XIV wykazu A stanowiącego

załącznik do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., przez jego błędną wykładnię polegają-

cą na uznaniu, że praca na stanowisku ekonomisty i zaopatrzeniowca nie może być

zakwalifikowana do prac szczególnie obciążających wzrok przy obsłudze elektro-

nicznych monitorów ekranowych, 2) § 2 ust. 1 tego rozporządzenia, przez jego niewła-

ściwe zastosowanie i uznanie, że warunkiem zaliczenia okresu wykonywania pracy w

szczególnych warunkach jest to, by praca ta była wykonywana w pełnym wymiarze

czasu pracy obowiązującym na stanowisku objętym wykazem. Jako okoliczność uzasad-

niającą przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący wskazał zagadnienie prawne wyrażają-

ce się w pytaniu „czy warunek wykonywania pracy w warunkach szczególnych w pełnym

wymiarze czasu pracy, sformułowany w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów, czyli

w podustawowym akcie prawnym, może być składnikiem obowiązującego porządku

prawnego w świetle zasady sformułowanej w art. 67 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP,

że zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa”.

Zdaniem skarżącego, istnienie wykazów stanowisk pracy nie może być czyn-

nikiem przesądzającym o tym, czy praca na danym tam stanowisku jest pracą w wa-

runkach szczególnych. Decyduje o tym wyłącznie spełnienie warunku ustawowego,

którym jest praca o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu

uciążliwości lub wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia (art. 32 ustawy o emeryturach i rentach). Na-

tomiast kryterium z § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. jest pozbawione

znaczenia prawnego. Pracą w warunkach szczególnych jest w świetle ustawy każda

praca, której wykonywanie łączy się z obsługą monitora, a nie wyłącznie prace wyko-

nywane przez technika, serwisanta obsługującego lub obserwującego monitor kom-

putera lub innego urządzenia, jak twierdzi Sąd Apelacyjny. Brzmienie pkt 5 działu

XIV wykazu A rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. nie sprzeciwia się takiej wykładni, a

5

wręcz jej sprzyja. Przepisy rozporządzenia pochodzą z 1983 r., kiedy obsługą urzą-

dzeń wyposażonych w monitory zajmowali się pracownicy wysokokwalifikowani.

Obecnie powszechność występowania komputerów, a zatem zwiększona liczba pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach oraz większa liczba „wcześniej-

szych" emerytów nie może przemawiać za odmienną wykładnią. Skarżący podniósł

też, że uznanie przez Sąd Apelacyjny za pracę w warunkach szkodliwych wyłącznie

pracy wykonywanej w tych warunkach „w pełnym wymiarze czasu pracy” stanowi poza-

ustawową przesłankę nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, która jako taka nie

może być brana pod uwagę przy ustalaniu tego prawa. Przepis art. 32 ust. 4 ustawy o

emeryturach i rentach w kwestii dodatkowych warunków uzyskania wcześniejszej eme-

rytury takich jak wiek i rodzaje prac, odsyła do „przepisów dotychczasowych", którymi

według skarżącego są przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery-

talnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm., powoływanej jako z.e.p. z

1982 r.). Przepis art. 53 ust. 2 tej ustawy przewidywał dodatkowy warunek nabycia prawa

do wcześniejszej emerytury, którym było „stałe” wykonywanie pracy w warunkach szcze-

gólnych. Żaden jednak przepis rangi ustawowej nie uzależnia nabycia tego prawa od

wykonywania pracy w warunkach szczególnych „w pełnym wymiarze czasu pracy obo-

wiązującym na danym stanowisku". Odniesienie do wymiaru czasu pracy pojawia się

wprawdzie w przepisach obu ustaw, jednak odnośnie do nabycia prawa do wcześniejszej

emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach takiego ustawowego warunku nie

wprowadzono. Z tego względu zastosowanie przez Sąd § 2 ust. 1 rozporządzenia z 7

lutego 1983 r. w części kreującej taki warunek prowadzi, w ocenie skarżącego, do

sprzeczności z warunkami ustawowymi nabycia prawa do emerytury i narusza obowią-

zujący porządek prawny. W konsekwencji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wy-

roku i oddalenie apelacji organu rentowego, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, a w każdym przypadku o

zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym

zastępstwa procesowego według sześciokrotnej stawki minimalnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym następuje w

oparciu o przepisy prawa obowiązujące w dacie ubiegania się o to świadczenie. Ubez-

pieczony ubiegał się o nabycie prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym na

6

podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, który umożliwia nabywanie

przez ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., będących pracowni-

kami zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, prawa

do emerytury w niższym wieku emerytalnym. Zastosowanie tej regulacji szczególnej jest

obwarowane dalszymi wymaganiami, które nie poddają się wykładni rozszerzającej. W

pierwszej kolejności, dla celów ustalenia tych szczególnych uprawnień, za pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy

pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo

własne lub otoczenia i tylko w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk pracy

ustalone na podstawie dotychczasowych przepisów (art. 32 ust. 3 tej ustawy). W tym za-

kresie w skardze kasacyjnej odwołano się do pozycji 5 Działu XIX wykazu A rozporzą-

dzenia z 7 lutego 1983 r., który uznaje za takie zatrudnienie prace szczególnie obcią-

żające wzrok i wymagające precyzyjnego widzenia - przy obsłudze elektronicznych

monitorów ekranowych. W tym zakresie trzeba zważyć, że w spornym okresie ubez-

pieczony wykonywał zatrudnienie na stanowiskach zaopatrzeniowca, ekonomisty i

starszego zaopatrzeniowca, a zatem już nomenklaturowo zajmował odmienne sta-

nowiska pracy od tych, które związane są zawodowo ze szkodliwą lub uciążliwą ob-

sługą elektronicznych monitorów ekranowych. To, że ubezpieczony korzystał z kom-

putera osobistego przy wykonywaniu pracy na zajmowanych stanowiskach nie jest

zdarzeniem szczególnym lub nadzwyczajnym, zwłaszcza w dobie niemal powszech-

nej komputeryzacji rozmaitych stanowisk pracy. Praca z użyciem komputera nie

może być jednak niejako a priori uznawana jako wykonywana w szczególnych wa-

runkach, gdyż mogłoby to prowadzić do nieuprawnionego twierdzenia, że każdy pra-

cownik korzystający w pracy z komputera jest zatrudniony w szczególnych warun-

kach, co mogłyby być zaliczane do zatrudnienia w szczególnych warunkach dla ce-

lów emerytalnych. Tymczasem podstawowym ustawowym założeniem i zarazem za-

sadniczym kryterium ustalania uprawnień z tytułu zatrudnienia w szczególnych wa-

runkach pracy mogą być tylko okresy zatrudnienia przy pracach o znacznej szkodli-

wości dla zdrowia lub znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej

sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, a

ponadto zatrudnienie takie powinno być wykonywane wyłącznie w podmiotach, w których

obowiązują wykazy stanowisk pracy ustalone na podstawie „dotychczasowych przepi-

sów”. We wcześniej ustalonych i dalej obowiązujących wykazach nie ma pozycji, która

7

kwalifikowałaby pracę z użyciem komputera na stanowisku zaopatrzeniowca, ekonomisty

lub starszego zaopatrzeniowca jako zatrudnienie w szczególnych warunkach, ponieważ

takiej kwalifikacji podlega wyłącznie szkodliwa praca przy obsłudze elektronicznych mo-

nitorów ekranowych, która jako szczególnie obciążająca wzrok pracownika została wy-

mieniona w wykazie tego rodzaju prac ustalonym na podstawie przepisów dotychczaso-

wych.

Także wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podsta-

wie których pracownikom przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku emery-

talnym, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych (art. 32 ust. 4 ustawy o

emeryturach i rentach). W ocenie Sądu Najwyższego, to dwukrotne ( w § 2 i 4 art. 32

ustawy o emeryturach i rentach) odwołanie się do przepisów dotychczasowych ozna-

cza potrzebę uwzględnienia nie tylko regulacji normatywnych zawartych w tych prze-

pisach, ale także ugruntowanej ich wykładni. Ustalanie prawa do emerytury w niż-

szym wieku emerytalnym ze względu na wykonywanie w pełnym wymiarze czasu

pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, w przypadkach wskazanych w

obowiązujących wykazach prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-

rakterze (§ 2 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.), nie budziło nigdy kontrowersji.

Przeciwnie, wymaganie świadczenia takich prac stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy nie wykraczało poza ustawowe

upoważnienie do sprecyzowania w akcie wykonawczym (w rozporządzeniu z 7 lute-

go 1983 r.) tego rodzaju warunków, po których spełnieniu pracownikom przysługuje

prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym. W tym uprawnionym układzie

normatywnym, tylko okresy wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu

pracy kreują i wypełniają weryfikowalne kryterium uznania pracy o cechach znacznej

szkodliwości dla zdrowia lub znacznego stopnia uciążliwości, lub wymagającej wyso-

kiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otocze-

nia. Taki sam warunek odnosi się do wymagania stałego wykonywania takich prac,

co oznacza, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu

pracy na danym stanowisku) lub periodyczne, a nie stałe świadczenie pracy wyklu-

cza dopuszczalność uznania pracy za świadczoną w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze wskutek niespełnienia warunku stałej znacznej szkodliwo-

ści dla zdrowia lub stałego znacznego stopnia uciążliwości wykonywanego zatrud-

nienia.

8

Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Najwyższy do przyjęcia stanowiska,

że warunek wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązują-

cym na stanowisku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte-

rze, wymagany dla nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym na

podstawie art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych ma umocowanie ustawowe w przepisach dotychcza-

sowych (art. 32 ust. 4 tej ustawy). Oznaczało to, że Sąd Apelacyjny był uprawniony

do oceny, że okresy zatrudnienia pracownika na stanowiskach ekonomisty lub za-

opatrzeniowca, który nie wykonywał w pełnym wymiarze czasu pracy zatrudnienia

operatora elektronicznych monitorów ekranowych, nie są okresami pracy w szcze-

gólnych warunkach dla potrzeb nabycia prawa do emerytury w niższym wieku eme-

rytalnym także dlatego, że w skardze kasacyjnej zabrakło jakichkolwiek zarzutów

naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłyby podważyć tak dokonaną

ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, co oznaczało, że w postępowa-

niu kasacyjnym Sąd Najwyższy był związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Wykluczone było zatem

zaakceptowanie koncepcji skarżącego, że jakiekolwiek posługiwanie się w pracy

komputerem zaopatrzonym w monitor ekranowy, bez względu na czas korzystania z

tego urządzenia elektronicznego, wystarczy do zaliczenia „pracy z komputerem” jako

kwalifikowanego zatrudnienia o znacznej szkodliwości dla zdrowia lub o znacznym

stopniu uciążliwości, uwzględnianego przy ustalaniu prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podsta-

wie art. 39814

k.p.c.

========================================