IV CSK 122/07

Sygn. akt IV CSK 122/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 września 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa G. K.

przeciwko Lokatorsko - Własnościowej Spółdzielni Mieszkaniowej "O."

w G.

o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 września 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 listopada 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia

23 lutego 2005 r. oddalił powództwo G. K. przeciwko Lokatorsko Własnościowej

Spółdzielni Mieszkaniowej „O.” w G. o uchylenie uchwały wykluczającej powódkę

ze Spółdzielni.

Sąd Okręgowy ustalił, że w 1987 r. mąż powódki, który był członkiem

pozwanej Spółdzielni otrzymał przydział domu jednorodzinnego na warunkach

własnościowego prawa do lokalu. Uchwała Zebrania Przedstawicieli z dnia

30 marca 1990 r. zobowiązywała Zarząd pozwanej Spółdzielni do przygotowania

przeniesienia własności zbudowanych domów jednorodzinnych na rzecz członków,

do czego nie doszło. Warunkiem realizacji tego obowiązku było dokonanie

ostatecznego rozliczenia kosztów budowy i wkładów budowlanych. W 1994 r. mąż

powódki zrezygnował z członkostwa w Spółdzielni, a członkiem została powódka,

której przydzielono zajmowany dom na warunkach własnościowego prawa do

lokalu. Ostateczne określenie powierzchni domu nastąpiło w lipcu 1997 r. W 1996 r.

powódka zaprzestała uiszczania na rzecz Spółdzielni opłat związanych

z korzystaniem z domu, choć ma finansowe możliwości ich zapłaty. Zaległości

z tego tytułu wynoszą nie mniej niż 40 000 zł.

Na wniosek Zarządu Rada Nadzorcza uchwałą z dnia 21 maja 2002 r.

wykluczyła powódkę ze Spółdzielni z powodu uporczywego uchylania się od

uiszczania opłat eksploatacyjnych. Zebranie Przedstawicieli po rozpoznaniu

odwołania powódki uchwałą z dnia 30 czerwca 2003 r. utrzymało w mocy uchwałę

Rady.

Sąd Okręgowy stwierdził, że wprawdzie rację ma powódka, że stosunek

spółdzielczy jest umową wzajemną stron, a pozwana mimo usilnych zabiegów

powódki nie wykonała ciążącego na niej obowiązku przeniesienia na powódkę

własności domu jednorodzinnego, choć powódka wykonała swoje obowiązki w tym

zakresie, jednak, zdaniem Sądu, w sprawie o wykluczenie Sąd nie jest uprawniony

do badania tych okoliczności i przyczyn niewykonania przez Spółdzielnię

3

obowiązku przeniesienia własności domu. Powódka bowiem, mimo wzajemnego

charakteru stosunku członkostwa, nie miała prawa wstrzymać się z zapłatą czynszu

z powodu niewykonania przez Spółdzielnię obowiązku przeniesienia własności

domu, gdyż stoi to w sprzeczności z istotą i celami ruchu spółdzielczego. Powódka

miała obowiązek uiszczania opłat eksploatacyjnych niezależnie od przewłaszczenia

i ewentualnej nadpłaty wkładu budowlanego, bowiem § 52 ust. 2 statutu pozwanej

Spółdzielni zakazuje członkom potrącania ich wierzytelności wobec Spółdzielni

z długami z tytułu opłat eksploatacyjnych. Powódka mogłaby jedynie wstrzymać się

z zapłatą czynszu, gdyby kwestionowała jego wysokość, czego jednak nie czyni.

W ocenie Sądu Okręgowego niepłacenie opłat eksploatacyjnych było

uporczywe i zawinione przez powódkę, a strona pozwana zachowała należytą

staranność bowiem przed wykluczeniem uzyskała wyroki sądowe zasądzające od

powódki zaległe opłaty. Dlatego wykluczenie nie narusza art. 24 pr. spółdz. ani

postanowień statutu.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powódki podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Stwierdził, że obowiązek Spółdzielni wynikający z § 53 statutu oraz z art. 21 ust.1

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych nie jest świadczeniem wzajemnym wobec

obowiązku uiszczania opłat eksploatacyjnych przez powódkę i nie mają w sprawie

zastosowania art. 488 i art. 490 k.c. Podkreślił, że najistotniejszym składnikiem

obciążających powódkę opłat eksploatacyjnych są koszty ogrzewania, a w tym

zakresie strona pozwana wykonała swoje zobowiązanie wzajemne dostarczenia

ciepła do domu powódki. Podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że zachowanie

powódki było zawinione i uporczywe, a jego skutki obciążają finansowo

pozostałych członków Spółdzielni, co nie da się pogodzić z postanowieniami statutu

i prawa spółdzielczego.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach powódka w ramach

zarzutów procesowych wskazała na naruszenie art. 217 § 1, art. 227, art. 233 § 1,

art. 328 § 2 w zw. z art. 391 k.p.c. przez oddalenie jej wniosków dowodowych i nie

wyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz

bezpodstawne zaaprobowanie błędnej oceny Sądu Okręgowego co do zaistnienia

4

podstaw do wykluczenia powódki. W ramach zarzutów naruszenia prawa

materialnego wskazała na naruszenie art. 24 §1 Pr. spółdz. przez niewłaściwe

zastosowanie w wyniku błędnego przyjęcia, że zaistniały przesłanki do wykluczenia

powódki ze Spółdzielni, naruszenie art. 498 w zw. z art. 499 k.c. przez ich

niezastosowanie oraz błędną wykładnię art. 488 § 1 i 2 k.c. oraz art. 490 § 1 k.c.

w zw. z art. 21 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych

przez przyjęcie, że do wzajemnych wierzytelności powódki i strony pozwanej nie

mają zastosowania przepisy o potrąceniu oraz przepisy o świadczeniach

wzajemnych, a także naruszenie art. 58 § 2 w zw. z art. 3531

k.c. przez ich

niezastosowanie i przyjęcie, że zawarty w § 52 ust. 2 statutu Spółdzielni zakaz

potrącania nie jest niezgodny z zasadami współżycia społecznego i obowiązuje.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego, w tym kosztach nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem roszczenia powódki jest żądanie uchylenia uchwały Zebrania

Przedstawicieli pozwanej Spółdzielni mieszkaniowej, której skutkiem jest

pozbawienie powódki nie tylko członkostwa w Spółdzielni, ale w konsekwencji także

prawa do domu jednorodzinnego, który zajmuje wraz z rodziną i którego koszty

budowy pokryła w całości, jak przyjął Sąd Okręgowy. Bezsporne jest również, że

zaprzestanie płacenia tzw. czynszu powódka uzasadniała nie wywiązaniem się

przez Spółdzielnię przynajmniej od 1990 r. z obowiązku przeniesienia na członków,

w tym na powódkę, własności domów, co uchylałoby obowiązek płacenia opłat

eksploatacyjnych, a także twierdzeniem, że powódka posiada nadpłatę wkładu

budowlanego, która powinna być zaliczona na poczet opłat eksploatacyjnych.

Przyczyny i tryb wykluczenia członka ze spółdzielni reguluje art. 24 pr.

spółdz., który w dacie wykluczenia powódki jako przyczyny wykluczenia wskazywał

sytuacje, gdy z winy członka jego dalsze pozostawanie w spółdzielni nie da się

pogodzić z postanowieniami statutu lub zasadami współżycia społecznego.

Postępowanie członka, dające podstawę do wykluczenia musi być zatem

5

bezprawne i zawinione, nakierowane na szkodzenie spółdzielni i z tej przyczyny

nie dające się pogodzić z celami i zadaniami spółdzielczości (porównaj między

innymi orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 1973 r. I CR 242/73, OSNCP

z 1974 r. poz. 91). Przy ocenie zasadności wykluczenia należy stosować różne

kryteria w zależności od przedmiotu i celu danej spółdzielni, przy czym stopień

powiązania członka ze spółdzielnią ma istotne znaczenie dla określenia wagi

przewinień i oceny, czy nie pozwalają one na dalsze utrzymywanie członkostwa.

W spółdzielniach mieszkaniowych wykluczenie pociąga za sobą wyjątkowo

drastyczne następstwa dla członka i jego rodziny co wymaga ze strony sądu

szczególnej wnikliwości przy ustalaniu przyczyn zachowania członka, które

doprowadziło do wykluczenia i jego oceny w zakresie zawinienia w rozumieniu art.

24 pr. spółdz. (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia

14 stycznia 1999 r. I CKN 975/97, nie publ. i z dnia 13 maja 2005 r. I CK 723/04,

nie publ.). Na stronie pozwanej ciąży obowiązek udowodnienia, że istniały

podstawy wykluczenia oraz że zachowanie członka było bezprawne i zawinione,

nakierowane na szkodzenie spółdzielni.

Nie można zatem podzielić stanowiska Sądów obu instancji, że

w rozpoznawanej sprawie nie podlegały badaniu i ocenie przyczyny, z powodu

których powódka nie uiszczała opłat eksploatacyjnych, a więc postępowanie

pozwanej Spółdzielni uchylającej się od wielu lat od obowiązku przeniesienia na

członków własności domów jednorodzinnych.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za ugruntowane należy uznać

stanowisko, że jeżeli przyczyną wykluczenia członka ze spółdzielni było nie

regulowanie obciążających go należności na rzecz spółdzielni (opłat

eksploatacyjnych, wkładu budowlanego itp.), przy ocenie zasadności wykluczenia

decydujące znaczenie ma nie to, czy istotnie miał on obowiązek należności te

uiścić, lecz to, czy sprzeciwiając się ich płaceniu miał, przynajmniej w swoim

przekonaniu, usprawiedliwione podstawy do powstrzymania się ze świadczeniem.

Jeżeli między członkiem a spółdzielnią trwa spór wynikający z wzajemnych

zarzutów dotyczących niewykonywania zobowiązań i członek spółdzielni z tej

przyczyny miał, przynajmniej w swoim przekonaniu, uzasadnione podstawy do

powstrzymania się ze spełnieniem obciążających go świadczeń, nie ma z reguły

6

podstaw do zakwalifikowania takiego postępowania jako zawinionego

i uporczywego działania na szkodę spółdzielni, w rozumieniu art. 24 Pr. spółdz.

(porównaj między innymi wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 1964 r. I CR

466/64, OSNC z 1965 r., nr 9, poz.151, uchwała z dnia 5 grudnia 1991 r. III CZP

127/91, OSNCP z 1992 r., nr 6, poz. 105, wyrok z dnia 11 marca 1997 r. OSP

z 1997 r., nr 10, poz.180, wyrok z dnia 7 stycznia 1998 II CKN 564/97 nie publ.,

wyrok z dnia 23 kwietnia 1998 r. I CKN 631/97, nie publ, wyrok z dnia 9 maja

2000 r. V CKN 486/00, nie publ, wyrok z dnia19 lutego 2002 r. IV CKN 789/00, nie

publ). Stosunek członkowski jest bowiem stosunkiem wzajemnym, o charakterze

cywilnoprawnym, a także korporacyjnym i członek spółdzielni ma prawo oczekiwać

nie tylko spełniania przez spółdzielnię jej zobowiązań wobec członków, lecz także,

w sytuacji, gdy nie są one wypełniane, wszechstronnego i rzetelnego wyjaśnienia

przez spółdzielnię przyczyn takiego stanu rzeczy. Z reguły nie można uznać za

bezprawne, zawinione i nakierowane na szkodzenie spółdzielni powstrzymywania

się członka z zapłatą obciążających go świadczeń, jeżeli spółdzielnia, mimo jego

żądań, nie wywiązuje się ze swoich wobec niego zobowiązań i nie udziela mu

rzetelnych i wyczerpujących wyjaśnień co do przyczyn takiego stanu rzeczy. W

każdym razie niewątpliwe jest, że jeżeli wskazane wyżej zachowanie członka stało

się podstawą jego wykluczenia ze spółdzielni, a członek, jako przyczynę takiego

zachowania wskazuje na zaniedbanie przez spółdzielnię jej zobowiązań wobec

niego, obowiązkiem Sądu rozpoznającego sprawę o uchylenie uchwały

wykluczającej członka jest wszechstronne zbadanie i ocena okoliczności i przyczyn

wykluczenia wskazywanych przez obie strony, niezależnie od tego, czy

niewykonane zobowiązania każdej z nich można uznać za zobowiązania wzajemne

w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. i nast. W świetle art. 24 pr. spółdz. nie jest bowiem

decydujące jaki charakter prawny miały niewykonane zobowiązania każdej ze

stron, lecz to, czy zachowanie członka, stanowiące reakcję na zaniedbania

spółdzielni, może być ocenione jako bezprawne, zawinione, nacechowane złą wolą

działanie skierowane na szkodzenie spółdzielni. Tylko bowiem takie zachowanie

członka może być przyczyną wykluczenia.

Dlatego nie jest także trafne stanowisko Sądu Apelacyjnego, który podzielił

ocenę Sądu pierwszej instancji, że nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy

7

okoliczność, czy powódka miała wierzytelność wobec Spółdzielni z tytułu

nadpłaconego wkładu budowlanego, skoro postanowienia statutu pozwanej

Spółdzielni zakazują członkowi dokonywania potrącenia jego wierzytelności

z wierzytelnościami Spółdzielni. Rozważając tę kwestię trzeba wskazać, że

w okresie obowiązywania ustawy o spółdzielniach i ich związkach a następnie

ustawy prawo spółdzielcze stanowisko Sądu Najwyższego co do dopuszczalności

zawarcia w statucie spółdzielni takiego zakazu oraz jego skutków było w zasadzie

ugruntowane: statuty mogą zakaz taki zawierać skoro przepisy dotyczące

potrącenia nie mają charakteru bezwzględnie obowiązującego i strony w umowie

mogą wyłączyć możliwość potrącenia, a statut jest umową, jednak takie

postanowienie statutu podlega ocenie sądu z punktu widzenia art. 58 § 2 k.c. i nie

wyklucza możliwości dokonania potrącenia (porównaj między innymi uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 4 stycznia 1964 r. III CO 69/63, OSNC z 1964 r., nr 11,

poz.219 i z dnia 15 października 1985 r. III CZP 40/85, OSNC z 1986, nr 6, poz. 86

oraz wyroki z dnia 10 listopada 2000 r. IV CKN 163/00 IV CKN 163/00, nie publ.

i z dnia 12 marca 2003 r. III CKN 201/00, nie publ.). Oceny takiego postanowienia

statutu w świetle art. 58 § 2 k.c. powinien dokonać Sąd także w sprawie

o wykluczenie członka ze spółdzielni z powodu nie uiszczania opłat

eksploatacyjnych, jeżeli członek twierdzi, że powinny być one skompensowane

z jego wierzytelnością wobec Spółdzielni z tytułu nadpłaty wkładu budowlanego.

Sąd powinien rozważyć, czy w okolicznościach sprawy członek mógł mieć

uzasadnione wątpliwości co do zasadności stanowiska Spółdzielni o zakazie

potrącenia.

Przy ocenie wskazanych okoliczności trzeba mieć na uwadze, że od dnia

1 lipca 2000 r. obowiązuje wprowadzony przez ustawę z dnia 2 marca 2000 r.

o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271 ze zm.) przepis

art. 3851

pkt. 3 k.c. uznający za niedozwolone postanowienie umowne wyłączenie

lub istotne ograniczenie możliwości potrącenia wierzytelności konsumenta

z wierzytelnością drugiej strony. W świetle postanowień art. 221

k.c. (a wcześniej

art. 384 § 3 k.c.), członka spółdzielni mieszkaniowej, któremu przysługuje

spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego należy uznać za konsumenta

8

w rozumieniu art. 3851

pkt. 3 k.c., co ma decydujące znaczenie dla oceny

zgodności z prawem i skuteczności zawartego w statucie spółdzielni mieszkaniowej

zakazu potrącenia wierzytelności członka spółdzielni, któremu przysługuje

spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego z wierzytelnościami spółdzielni.

Okoliczność ta nie jest także obojętna dla oceny z punktu widzenia art. 24 pr.

spółdz. (bezprawności i zawinienia) zachowania powódki, odmawiającej uiszczania

opłat eksploatacyjnych między innymi z powodu istnienia, jej zdaniem, nadpłaty

wkładu budowlanego i możliwości wzajemnego potrącenia tych wierzytelności oraz

stanowiska strony pozwanej odmawiającej dopuszczalności potrącenia

z powołaniem się na § 52 ust. 2 statutu.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy uznał za uzasadnione

zarzuty kasacyjne naruszenia art. 24 § 1 pr. spółdz. i art. 58 § 2 k.c.. oraz art. 217 §

1 w zw. z art. 227 k.p.c. i z tych przyczyn uchylił zaskarżony wyrok przekazując

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815

i art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.).

db