I CSK 223/07

Sygn. akt I CSK 223/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

SSN Lech Walentynowicz

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego

Zarządu Głównego w Warszawie

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Dyrektora

Bieszczadzkiego Parku Narodowego i Starostę Powiatu L.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 maja 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 25 maja 2006 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę Powiatu L. i

Dyrektora Bieszczadzkiego Parku Narodowego od wyroku Sądu Okręgowego z

dnia 29 listopada 2005 r. Tym ostatnim wyrokiem uwzględnione zostało powództwo

Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego Zarząd Główny w Warszawie

o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli przenoszącego

własność nieruchomości położonej na Połoninie Wetlińskiej (bliżej opisanej w

pozwie). Powód jako podstawę swojego żądania wskazał wzniesienie na

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa budynku, którego wartość

znacznie przekracza wartość zajętej na ten cel działki.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w styczniu 1956 r. Wojskowy Zarząd

Kwaterunkowy przekazał PTTK szereg nieruchomości położonych w Bieszczadach

i Beskidzie Niskim, w tym nieruchomość położoną na Połoninie Wetlińskiej o

powierzchni 42 a zabudowaną budynkiem drewnianym, parterowym,

podpiwniczonym, krytym gontem, który stanowił schron wojskowy. Stan budynku

był zły. Od tej chwili powód nieprzerwanie władał nieruchomością, wydzierżawiając

go osobom fizycznym oraz spółce Bieszczadzkie Schroniska i Hotele PTTK.

W okresie posiadania budynek był remontowany i rozbudowywany przez powoda.

Wartość budynku po remontach wynosi 184.600 zł, w tym wartość nakładów

poniesionych przez powoda to 155.100 zł. Powierzchnia niezbędna do korzystania

z budynku to 34 a, a wartość działki wynosi 70.700 zł.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy ocenił żądanie powoda jako

zasadne. Zostały spełnione przesłanki z art. 231 § 1 k.c., gdyż powód jest

posiadaczem samoistnym, istniejący w chwili orzekania obiekt jest rezultatem

działań powoda i ma charakter budowli, a istnieją szczególne okoliczności

uzasadniające potraktowanie PTTK tak jak posiadacza w dobrej wierze.

Następnie Sąd rozważył kwestię reprezentacji Skarbu Państwa (kwestia ta nie

występuje w instancji kasacyjnej).

Apelacja Skarbu Państwa - Dyrektora Bieszczadzkiego Parku Narodowego

została oddalona przez Sąd Apelacyjny. Podzielił on co do zasady ustalenia i ocenę

dokonaną przez Sąd pierwszej instancji uzupełniając argumentację prawną.

3

W uzasadnieniu podkreślono, że powód nie utracił samoistnego posiadania

nieruchomości oddając ją jedynie w posiadanie zależne. Ponadto Sąd Apelacyjny

zwrócił uwagę, że prace wykonane przez powoda w latach 1973 - 1990

doprowadziły do powstania zupełnie nowego obiektu, przystosowanego do

świadczenia usług turystycznych. W orzecznictwie dopuszcza się zaś zastosowanie

art. 231 § 1 k.c. w sytuacjach, gdy prace remontowo- budowlane są na tyle

doniosłe, że odpowiadają rzeczowo i wartościowo zakresowi robót koniecznych do

wzniesienia budynku. Sąd Apelacyjny podkreślił także, że dla oceny dobrej wiary

posiadacza wznoszącego budynek na cudzym gruncie decydująca jest chwila

wznoszenia tego budynku, a późniejsza utrata dobrej wiary pozostaje

bez znaczenia. Stąd istnienie dobrej wiary należało ustalać na rok 1973, kiedy

rozpoczęły się prace przystosowujące obiekt do potrzeb turystycznych. Dla oceny

dobrej wiary znaczenie ma także stanowisko wyrażone przez Starostę Powiatu L.,

tzn. brak sprzeciwu dla realizacji roszczenia powoda z art. 231 § 1 k.c. Trafne jest

zatem stanowisko Sądu pierwszej instancji, że powoda należy potraktować tak, jak

posiadacza w dobrej wierze.

Skarga kasacyjna Skarbu Państwa oparta została na pierwszej podstawie

kasacyjnej. Skarżący wskazuje naruszenie art.2 w związku z art.1 pkt 5 ustawy

z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych

zasobów naturalnych kraju (Dz.U. nr 97, poz. 1051 ze zm.) w związku z art. 231 § 1

k.c. oraz błędną wykładnię art. 231 § 1 k.c. , także w związku z art. 5 i 140 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności niezbędne jest krótkie odniesienie się do okoliczności

wskazywanych przez stronę powodową uzasadniających odrzucenie skargi jako

wniesionej po terminie.

Sąd Najwyższy w orzekającym składzie, przyłączając się do utrwalonej linii

orzecznictwa, stanął na stanowisku, że dla Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

termin do wniesienia skargi kasacyjnej rozpoczął bieg od chwili doręczenia odpisu

wyroku Sądu drugiej instancji wraz z uzasadnieniem. Bieg tego terminu należy więc

liczyć od dnia 29 grudnia 2006 r., a tym samym wniesienie skargi nastąpiło

4

w terminie. Bez znaczenie pozostaje przy tym wcześniejsze odrzucenie skargi,

gdyż w takich okolicznościach skargę uważa się za niewniesioną.

W swojej skardze pozwany Skarb Państwa wskazuje jako naruszony art.2

w związku z art.1 pkt 5 ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego

charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju (Dz.U. nr 97, poz. 1051

ze zm. – dalej: Ustawa) w związku z art. 231 § 1 k.c. przez dopuszczenie

przekształcenia własnościowego w stosunku do nieruchomości położonej na

terenie parku narodowego.

Artykuł 2 Ustawy stanowi, że zasoby naturalne wymienione w art. 1, w tym

zasoby przyrodnicze parków narodowych (art. 1 pkt 5) stanowiące własność Skarbu

Państwa, nie podlegają przekształceniom własnościowym, z zastrzeżeniem

przepisów zawartych w ustawach szczególnych. Zdaniem skarżącego

uregulowanie to wyklucza możliwość zastosowania m.in. art. 231 k.c., gdyż ten

ostatni przepis nie może być uważany za przepis zawarty w ustawie szczególnej.

Należy podzielić pogląd, że kodeks cywilny nie może być ustawą szczególną

w stosunku do powoływanej ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. Kodeks, jako ustawa

zawierająca całościowe uregulowanie określonej gałęzi prawa, jest zawsze aktem

prawnym o charakterze najbardziej uniwersalnym. Inne ustawy, normujące pewne

kwestie bardziej szczegółowe, są ustawami szczególnymi i mogą wyłączać

stosowanie przepisów kodeksowych. Wprawdzie formalnie kodeksy mają moc

równą innym ustawom, jednak z uwagi na wspomniany charakter uważane są za

„nadrzędne" w stosunku do pozostałych aktów prawnych tego rzędu regulujących

stosunki prawne w obrębie tej samej gałęzi prawa. Nie sposób zatem przyjąć,

że zawarte w art. 2 Ustawy stwierdzenie „z zastrzeżeniem przepisów zawartych

w ustawach szczególnych" można rozumieć jako odesłanie do art. 231 k.c. jako

zawartego w ustawie „szczególnej". Przeciwnie, należy rozważyć, czy z art. 2

w związku z art. 1 pkt 5 Ustawy, jako uregulowania szczególnego w stosunku do

przepisów kodeksu cywilnego, nie wynika wyłączenie stosowania art. 231 § 1 k.c.

W art. 2 Ustawy użyto sformułowania „nie podlegają przekształceniom

własnościowym". Jest to stwierdzenie dosyć nieprecyzyjne i może być rozumiane

co najmniej na cztery sposoby:

5

Po pierwsze, „przekształcenia własnościowe" można rozumieć jako zakaz

wszczynania i prowadzenia procedury prywatyzacyjnej w takim rozumieniu, jak np.

w ustawie z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r., nr 171, poz. 1397 ze zm.).

Zakaz dotyczyłby także reprywatyzacji.

Po drugie, zawarty w ustawie zakaz oznacza niemożliwość dokonywania

przez Skarb Państwa czynności prawnych, w wyniku których prawo własności

rzeczy stanowiących części strategicznych zasobów naturalnych kraju przeszłoby

na inne podmioty. Analizowany przepis nie oznacza natomiast wyłączenia działania

innych instytucji prawa cywilnego, które może prowadzić do zmiany sytuacji

własnościowej, takich jak zasiedzenia czy właśnie realizacja roszczenia z art. 231

§ 1 k.c.

Po trzecie, art. 2 Ustawy wyklucza możliwość jakichkolwiek zmian stosunków

własnościowych strategicznych zasobów naturalnych kraju wyłączając tym samym

nie tylko dokonywanie czynności prawnych prowadzących do przewłaszczenia,

ale także innych uregulowań, takich jak np. zasiedzenie.

Po czwarte, wykluczone są wszelkie zmiany własnościowe następujące

w wyniku dokonania czynności prawnej lub realizacji roszczenia, natomiast art.

2 Ustawy nie wyłącza działania tych uregulowań, w wyniku których skutki w sferze

stosunków własnościowych następują ex lege.

Jak się wydaje należy wykluczyć wykładnię wskazaną jako pierwsza

możliwość. Zarówno z ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego

charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju, z uzasadnienia projektu tej

ustawy, jak również z przepisów ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie

przyrody (Dz.U. nr 92, poz. 880 ze zm.) wynika bowiem, że chodzi o zachowanie

własności Skarbu Państwa zasobów naturalnych kraju w możliwie szerokim

zakresie. Powinno to oznaczać nie tylko niedokonywanie prywatyzacji

i reprywatyzacji poszczególnych składników zasobów naturalnych kraju (por. art. 1

Ustawy), ale także niedokonywanie czynności prawnych prowadzących do zmiany

istniejących stosunków własnościowych.

6

Do rozważenia pozostaje natomiast wybór pomiędzy trzema pozostałymi

możliwościami. Wybór jednej z nich pociąga za sobą daleko idące konsekwencje,

a ponadto jego dokonanie utrudnia lakoniczność sformułowania ustawowego.

Jednak przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy Sąd Najwyższy nie musi takiego

wyboru dokonywać, gdyż nie jest to niezbędne dla rozstrzygnięcia zasadności

zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej.

Dokonując oceny spełnienia przez powoda przesłanek wynikających z art.

231 § 1 k.c. Sądy obu instancji przyjęły, że PTTK spełniło wymóg samoistności

posiadania oraz zabudowy cudzego gruntu w ten sposób, że wartość wzniesionego

budynku (w stanie faktycznym sprawy remont i rozbudowy budynku istniejącego)

znacznie przekracza wartość zajętego na ten cel gruntu, a ponadto że uzasadnione

jest potraktowanie powoda tak jak posiadacza dobrej wiary.

O ile nie budzi wątpliwości spełnienie przesłanki samoistnego posiadania

oraz przesłanki dokonania zabudowy przy istnieniu dysproporcji między wartością

gruntu a wartością naniesień, o tyle podzielić należy zawarty w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia art. 231 § 1 w związku z art. 5 i 140 k.c. Warto przypomnieć, że -

zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa - posiadacz dokonujący zabudowy cudzej

nieruchomości w złej wierze może być potraktowany tak, jak posiadacz dobrej

wiary, gdy wystąpią szczególne okoliczności uzasadniające taką ocenę,

w szczególności jeżeli wymagają tego zasady współżycia społecznego

(tak uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 6 grudnia 1991 r.. III CZP

108/91, OSNCP 1992. nr 4, poz. 48 oraz wyroki SN z dnia 20 maja 1997 r., II CKN

172/97. OSMC 1997, nr 12, poz. 196 oraz z dnia 22 lutego 2001 r., III CKN 297/00,

LEX nr 52383).

Dokonując oceny sytuacji posiadacza zabudowującego cudzą nieruchomość

należy mieć na uwadze całokształt okoliczności istniejących w czasie dokonywania

zabudowy, ale także w chwili orzekania. Niezbędne jest uwzględnienie nie tylko

sytuacji samego posiadacza, ale także ogólnych zasad porządku prawnego

i obowiązujących przepisów. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy oznacza

to, że niezbędne jest uwzględnienie także uregulowania zawartego w art. 2 Ustawy.

Jak wskazano wyżej, wykładnia tego przepisu może być różna, jednak zarówno

7

z art. 2, innych przepisów Ustawy oraz uzasadnienia jej projektu wynika,

że generalnym założeniem ustawodawcy było niedokonywanie zmian stosunków

własnościowych w odniesieniu do strategicznych zasobów naturalnych kraju. Musi

to zostać wzięte pod uwagę przy dokonywaniu oceny, czy możliwe jest

potraktowanie posiadacza dokonującego zabudowy gruntu położonego w obrębie

Bieszczadzkiego Parku Narodowego tak, jak posiadacza dobrej wiary.

W okolicznościach niniejszej sprawy nie jest możliwe posłużenie się wyłącznie

kryterium oceny stanu świadomości dokonującego zabudowy w postaci

uzasadnionego okolicznościami przekonania, że swoim zachowaniem nikogo nie

krzywdzi. Takie kryterium jest wystarczające przede wszystkim w stosunkach

między osobami fizycznymi; nie wystarcza gdy w grę wchodzi ocena zachowania

się osoby prawnej w stosunku do Skarbu Państwa.

Reasumując, zarzut dokonania nieprawidłowej oceny sytuacji powoda

i nieuzasadnionego potraktowania go tak jak posiadacza w dobrej wierze, jest

uzasadniony. Nie znajdują natomiast uzasadnienia pozostałe zarzuty zawarte w

skardze kasacyjnej Skarbu Państwa. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

sprawę przychyla się do poglądu, że w sytuacji, kiedy nakłady na cudzą

nieruchomość polegające na remoncie, rozbudowie i modernizacji budynków

znajdujących się na gruncie są tak znaczne, że stanowią równowartość (lub nawet

przekraczają) wzniesienia nowego budynku lub innej budowli, możliwe jest

zastosowanie art. 231 § 1 k.c. W okolicznościach sprawy nie nasuwa także

zastrzeżeń uznanie powoda za samoistnego posiadacza nieruchomości.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji kierując się treścią

art. 39815

§ 1 k.p.c.

jz