I UK 137/07

Wyrok z dnia 4 października 2007 r.

I UK 137/07

Konkubina nie jest zainteresowaną w rozumieniu art. 47711

k.p.c. w pro-

cesie o nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne między organem ren-

towym a rodzicami przyjmującymi spadek wprost po zmarłym synu.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 paździer-

nika 2007 r. sprawy z odwołania Marianny R., Kazimierza R. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o przeniesienie odpowiedzialności za

zobowiązania z tytułu składek, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonych od wyro-

ku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 grudnia 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, wyrokiem z

dnia 29 grudnia 2006 r. oddalił apelację wnioskodawców od wyroku Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 12 grudnia 2005 r.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Łodzi oddalił odwołanie wnioskodawców od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału w Ł. z dnia 19 sierpnia 2005 r., stwierdzającej, że Marianna R. i

Kazimierz R., jako spadkobiercy ustawowi po zmarłym 24 lipca 2003 r. Krzysztofie

R., odpowiadają całym swoim majątkiem za zobowiązania z tytułu nieopłaconych

składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy,

powstałe w trakcie prowadzonej przez płatnika działalności gospodarczej, a łączna

kwota zadłużenia za okres od grudnia 1998 r. do lipca 2003 r. wynosi 43.017,84 zł, w

tym odsetki w kwocie 15.945,50 zł naliczone na dzień 24 lipca 2007 r.

2

Sąd pierwszej instancji ustalił, że Krzysztof R. (syn Marianny R. i Kazimierza

R.) prowadził działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji w okresie od

16 stycznia 1998 r. do chwili śmierci, tj. 24 lipca 2003 r. Działalność gospodarczą

prowadził wspólnie z konkubiną Małgorzatą W., która od dnia 29 lipca 2003 r. prze-

jęła tę działalność. Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy w Łodzi

stwierdził nabycie spadku po zmarłym Krzysztofie R. przez Mariannę R. i Kazimierza

R., po 1/2 części każde z nich. Odwołujący się przyjęli spadek wprost. Ustalono

także, że Kazimierz R. pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w kwo-

cie 1.290 zł, zaś Marianna R. - emeryturę w wysokości 718 zł, nie posiadają

oszczędności, a Marianna R. choruje na cukrzycę, jaskrę i nadciśnienie tętnicze.

Sąd Okręgowy oddalił wniosek pełnomocnika odwołujących się o dopuszcze-

nie dowodu z zeznań świadka Małgorzaty W. na okoliczność, czy prowadziła ona z

Krzysztofem R. działalność gospodarczą i czy przejęła tę działalność, uznając, że

okoliczności te nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy z uwagi

na fakt, że Małgorzata W. nie jest spadkobiercą Krzysztofa R., nie była wspólnikiem

zmarłego, ani też nie została zgłoszona do ubezpieczenia społecznego jako osoba z

nim współpracująca.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie jest

uzasadnione, gdyż decyzja organu rentowego jest zgodna z prawem, jako że odwo-

łujący się przyjęli spadek po synu Krzysztofie wprost, zaś zgodnie z art. 1031 § 1 i 2

k.c. w razie prostego przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za

długi spadkowe bez ograniczeń. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji uznał zgło-

szony przez odwołujących się zarzut przedawnienia za niezasadny, wskazując, że

przedmiotem sporu jest odpowiedzialność za długi spadkowe Krzysztofa R. - zobo-

wiązania składkowe za okres od grudnia 1998 r. do 24 lipca 2003 r., zaś stosownie

do treści art. 109 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych składki na ubezpieczenie społeczne należne za okres do 31 grudnia 1998 r.

płatnicy składek są zobowiązani rozliczać i opłacać na podstawie dotychczasowych

przepisów. Zgodnie zaś z art. 24 ust. 4 tej ustawy należności z tytułu składek ulegają

przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, na-

tomiast przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowie-

dzialności osoby trzeciej lub następców prawnych następuje po upływie 5 lat licząc

od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Zgodnie z ust. 6

tego przepisu bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmierci spad-

3

kodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia

spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci

spadkodawcy. Z mocy art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do należ-

ności z tytułu składek stosuje się między innymi art. 97 § 1 i art. 98 § 1 i art. 101

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Przepisy art. 97 i 98 Ordy-

nacji podatkowej przewidują zaś, że spadkobiercy - z zastrzeżeniem § 2 - przejmują

przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spad-

kodawcy. Do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spad-

kodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku

oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Sąd wskazał też, że zgodnie z art. 101

tej ustawy odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy naliczane są

od dnia otwarcia spadku. W związku z tym Sąd pierwszej instancji odwołanie oddalił.

Apelację złożyli Marianna R. i Kazimierz R. domagając się zmiany zaskarżo-

nego wyroku i uwzględnienia odwołania, ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji bądź uchylenia także

decyzji ZUS i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania. W

uzasadnieniu apelacji zarzucono wyrokowi Sądu pierwszej instancji rażące narusze-

nie przepisów prawa procesowego poprzez oddalenie dowodu z zeznań świadka

Małgorzaty W. w sytuacji, gdy okoliczność, czy prowadziła ona wspólnie ze zmarłym

synem wnioskodawców działalność gospodarczą, wpływa na kwestię jej odpowie-

dzialności wobec ZUS jako osoby trzeciej w rozumieniu art. 107 i nast. Ordynacji po-

datkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, co ma

oczywisty wpływ na zakres odpowiedzialności skarżących, a także zaniechanie we-

zwania Małgorzaty W. w charakterze zainteresowanej, mimo że spełnia ona kryteria

osoby trzeciej w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej. Wskazano również na

rażące naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe - z pominięciem art. 107

Ordynacji podatkowej - ustalenie kręgu osób odpowiedzialnych za zapłatę należnych

składek.

Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż

Sąd pierwszej instancji wydał trafne rozstrzygnięcie, które znajduje uzasadnienie w

okolicznościach faktycznych sprawy oraz w treści obowiązujących przepisów praw-

nych. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podkreślił, że odpowiedzialność skar-

żących za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Krzysztofa R. wy-

nika z następstwa prawnego skarżących jako spadkobierców, podczas gdy obciąże-

4

nie osoby trzeciej z tego tytułu ma charakter samoistny, oderwany od zobowiązania,

a jako takie może mieć miejsce jedynie wyjątkowo, gdy nie ma możliwości

zaspokojenia roszczeń z majątku dłużnika lub jego następcy prawnego. W konse-

kwencji, stosownie do treści art. 107 § 1 i § 1a Ordynacji podatkowej w związku z art.

31 ustawy systemowej, odpowiedzialność osób trzecich za zobowiązania składkowe

ma miejsce w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania tego zobowią-

zania przez dłużnika lub jego następcę prawnego, ma zatem charakter akcesoryjny i

- w ocenie Sądu - nie ma wpływu na sytuację prawną dłużnika (następcy prawnego).

Sąd drugiej instancji zwrócił także uwagę, że osoba trzecia nie może skutecznie

podważać ustaleń dokonanych w postępowaniu prowadzonym wcześniej przez or-

gan rentowy w stosunku do podmiotu (dłużnika, jego następcy prawnego) za którego

długi odpowiada. Wynika stąd, że Małgorzata W., ewentualna osoba trzecia w rozu-

mieniu art. 107 Ordynacji podatkowej, nie jest w przedmiotowej sprawie zaintereso-

wanym w rozumieniu art. 47711

§ 1 k.p.c., Sąd pierwszej instancji nie był zatem zo-

bowiązany do jej wezwania do udziału w sprawie. Podkreślono także, że ustalenie

jakoby Krzysztof R. prowadził działalność gospodarczą wspólnie z Małgorzatą W.

oraz że przejęła ona tę działalność po jego śmierci jest co najmniej przedwczesne,

jako że Krzysztof R. prowadził działalność jednoosobowo, a Małgorzata W. nie zo-

stała zgłoszona ani jako jego pełnomocnik, ani współpracownik, zaś z faktu rozpo-

częcia prowadzenia przez nią działalności pod tym samym adresem i firmą od dnia

29 lipca 2003 r. jednoznacznie nie wynika, czy rzeczywiście przejęła ona tę działal-

ność.

Wyrok ten został zaskarżony w całości przez wnioskodawców, którzy w skar-

dze kasacyjnej wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpo-

znania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie w całości również wyroku

Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do rozpoznania temu Sądowi, zarzucając

naruszenie przepisów postępowania cywilnego poprzez zaniechanie wezwania Mał-

gorzaty W. w charakterze zainteresowanej, a tym samym dopuszczenie się uchybie-

nia powodującego nieważność postępowania, jak również rażące naruszenie prawa

materialnego poprzez niewłaściwe - z pominięciem art. 107 § 1 i § 1a, art. 108 § 1 i

art. 111 § 1 Ordynacji podatkowej - ustalenie kręgu osób odpowiedzialnych za za-

płatę należnych składek i przyjęcie, że wnioskodawcy jako jedyni odpowiedzialni są

za zaległości składkowe wobec ZUS.

5

W uzasadnieniu podkreślono, że solidarna odpowiedzialność osoby trzeciej z

dłużnikami podatkowymi ma wpływ na sytuację prawną następców prawnych dłużni-

ka, gdyż przyjęcie odpowiedzialności Małgorzaty W. mogłoby oznaczać, że ZUS

mógłby domagać się - po stwierdzeniu, zgodnie z art. 108 § 4 Ordynacji podatkowej,

bezskuteczności egzekucji wobec wnioskodawców - zapłaty należności bezpośred-

nio od niej, natomiast uiszczenie przez któreś z nich zaległości na rzecz ZUS mogło-

by stać się źródłem roszczenia o zwrot stosownej części spełnionego świadczenia.

Odnosząc się do rozważań Sądu Apelacyjnego o wyjątkowej jedynie możliwo-

ści obciążenia osoby trzeciej obowiązkiem uiszczenia zaległości podatkowej wska-

zano na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w

Białymstoku z dnia 23 listopada 2001 r. ,SA/Bk 1628/00, w którym stwierdzono, że

„na prawidłowość wydania decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej nie

ma wpływu okoliczność skuteczności czy bezskuteczności egzekucji. Ta bowiem

okoliczność w świetle art. 108 § 3 Ordynacji podatkowej ma znaczenie wyłącznie w

zakresie wszczęcia egzekucji zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzial-

ności podatkowej osoby trzeciej”, co oznacza, że ZUS jest obowiązany wydać decy-

zję ustalającą tę odpowiedzialność niezależnie od możliwości zaspokojenia roszczeń

z majątku dłużnika. Przywołano także wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego-

Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 5 września 2002 r., zgodnie z którym

stwierdzenie przez organ podatkowy, iż określony podmiot spełnił przesłanki usta-

wowe odpowiedzialności określonej kategorii osób trzecich powoduje, iż ma on obo-

wiązek wydania decyzji o pociągnięciu do odpowiedzialności takiej osoby, natomiast

nie istnieje obecnie żadna prawna możliwość odstąpienia od wydania tego rodzaju

decyzji. Oznacza to -zdaniem skarżących - że Małgorzata W. jest w przedmiotowej

sprawie zainteresowanym w rozumieniu art. 47711

§ 1 k.p.c., jako że nie jest ona ad-

resatem decyzji, natomiast wydana decyzja swoją treścią wpływa na jej prawa i obo-

wiązki w taki sposób, że ma ona interes prawny w uzyskaniu konkretnego orzeczenia

sądowego. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1998 r. (III ZP

20/98) niewezwanie przez Sąd zainteresowanego do udziału w postępowaniu (art.

47711

§ 2 zdanie drugie k.p.c.) powoduje nieważność tego postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono także, że w odczuciu społecz-

nym byłoby niesprawiedliwe, gdyby osoba, która przejęła działalność gospodarczą

po zmarłym, nie była obarczona odpowiedzialnością za spłatę długów powstałych

podczas i w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, obciążanie obowiąz-

6

kiem spłaty tak ogromnego zadłużenia rodziców zmarłego, emerytów, pozostaje w

sprzeczności z poczuciem sprawiedliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego nie są usprawiedli-

wione. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych w art. 31 nakazuje stosować do

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wymienione w tym przepisie

unormowania ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Przepis art.

31 ustawy systemowej odsyła między innymi do unormowań zawartych w rozdziale 4

Ordynacji podatkowej zatytułowanym „Prawa i obowiązki następców prawnych”, w

tym do przepisu art. 97, według którego spadkobiercy podatnika przejmują przewi-

dziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodaw-

cy. Stosownie do art. 98 § 1 i 2 pkt 1 Ordynacji do odpowiedzialności spadkobierców

za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o

przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe.

Na gruncie przytoczonej regulacji prawnej nie budzi wątpliwości, że wniosko-

dawcy, którzy przyjęli spadek po zmarłym synu Krzysztofie wprost odpowiadają za

zobowiązania podatkowe spadkodawcy w postaci nieuiszczonych przez niego skła-

dek na ubezpieczenie społeczne. Spór sprowadza się do tego, czy za zobowiązania

podatkowe zmarłego odpowiadają jedynie rodzice zmarłego - wnioskodawcy, czy też

odpowiedzialnością tą obciążona jest również konkubina Krzysztofa R. - Małgorzata

W. Zdaniem skarżących krąg podmiotów odpowiedzialnych za zaległości składkowe

powinien zostać poszerzony o Małgorzatę W., która jest osobą trzecią w rozumieniu

art. 107 § 1 i 1a Ordynacji podatkowej i która w związku z tym powinna zostać we-

zwana do udziału w sprawie w charakterze zainteresowanej. Stosownie do art. 111 §

1 Ordynacji podatkowej członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim mająt-

kiem solidarnie z podatnikiem prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości

podatkowe wynikające z tej działalności i powstałe w okresie, w którym stale współ-

działał z podatnikiem w jej wykonywaniu, osiągając korzyści z prowadzonej przez

niego działalności. W myśl § 3 tego przepisu za członków rodziny podatnika uważa

się zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w

stosunku przysposobienia oraz pozostająca z podatnikiem w faktycznym pożyciu. Z

7

kolei zgodnie z art. 107 § 1a osoby trzecie odpowiadają całym swoim majątkiem soli-

darnie z następcą prawnym podatnika za przejęte przez niego zaległości podatkowe.

Z tych unormowań skarżący wyprowadza przytoczone wcześniej, zawarte w

skardze kasacyjnej wnioski wraz z ich prawnymi konsekwencjami, dotyczącymi po-

szerzenia kręgu odpowiedzialnych za zaległości składkowe o konkubinę zmarłego

oraz konieczności wezwania do udziału w sprawie Małgorzaty W. jako zainteresowa-

nej. Nie są one trafne ponieważ skarżący nie uwzględniają, że odpowiedzialność

osoby trzeciej za zobowiązania podatkowe ma miejsce w przypadku niewykonania

lub nienależytego wykonania zobowiązania podatkowego przez podatnika lub jego

następcy prawnego. Jak już podkreślono, w razie śmierci podatnika jego spadkobier-

cy przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i

obowiązki spadkodawcy (art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej). W stosunku do tej odpo-

wiedzialności odpowiedzialność osób trzecich ma charakter akcesoryjny. Przema-

wiają za tym następujące argumenty. Mianowicie, o odpowiedzialności podatkowej

osoby trzeciej organ podatkowy orzeka w drodze decyzji (art. 108 § 1), decyzja ta ma

charakter konstytutywny i tworzy zobowiązanie podatkowe. Stosownie do art. 108 § 2

postępowanie podatkowe w sprawie odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej nie

może zostać wszczęte przed upływem terminu płatności ustalonego zobowiązania, a

także przed dniem doręczenia decyzji określającej między innymi wysokość zobo-

wiązania podatkowego. W postępowaniu w sprawie odpowiedzialności podatkowej

osoby trzeciej, osoba ta jest stroną tego postępowania.

W przedstawionym kontekście prawnym należy ocenić zarzut skargi kasacyj-

nej naruszenia art. 47711

k.p.c., przez niewezwanie do udziału w sprawie konkubiny

zmarłego jako osoby zainteresowanej, prowadzące - zdaniem skarżących - do po-

zbawienia możności obrony jej praw i powodujące nieważność postępowania. Zgod-

nie z art. 47711

k.p.c. zainteresowanym jest ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od

rozstrzygnięcia sprawy. Należy przyjąć, że w powołanym przepisie nie chodzi o za-

interesowanie w sensie potocznym, lecz chodzi o sytuację, w której wynik toczącej

się sprawy może dotykać bezpośrednio podmiotu, który nie brał udziału w postępo-

waniu (tak trafnie Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 kwietnia 2005 r., I

UKN 236/04). Niewątpliwie rozstrzygnięcie sprawy, że na wnioskodawcach w

związku z przejęciem spadku wprost po ich zmarłym synu ciąży obowiązek zapłaty

nieuiszczonych przez zmarłego składek na ubezpieczenie społeczne, nie ma bezpo-

8

średniego wpływu na prawa lub obowiązki konkubiny zmarłego. Zarzut skargi kasa-

cyjnej naruszenia art. 47711

k.p.c. nie jest zatem usprawiedliwiony.

Z przytoczonych względów, w oparciu o art. 39814

k.p.c. należało orzec o od-

daleniu skargi kasacyjnej.

========================================