II CSK 269/07

Sygn. akt II CSK 269/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa J. T.

przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu nr 1 w Ł.

o zadośćuczynienie i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 stycznia 2007 r.,

1. oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami

postępowania kasacyjnego.

2. przyznaje adw. D. W. prowadzącemu Kancelarię

Adwokacką od Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego)

kwotę 2.400 zł tytułem wynagrodzenia za udzieloną

powodowi pomoc prawną z urzędu przy uwzględnieniu

stawki podatku od towarów i usług.-

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 stycznia 2007 r. oddalił apelację powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł. oddalającego jego powództwo

o odszkodowanie i zadośćuczynienie.

Aprobując ustalenia faktyczne i ocenę jurydyczną Sądu pierwszej instancji,

Sąd Apelacyjny oparł rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach i wnioskach.

Powód w grudniu 2003 r. odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie

Karnym w G., a następnie w Zakładzie Karnym nr 1 przy ul. B. w Ł., w którym został

osadzony z 5-cioma innymi skazanymi w celi przewidzianej dla 4-rech osób.

Dwukrotnie został ukarany w trybie regulaminowym za niestawienie się na poranny

apel.

Od połowy lutego 2004 r. powód pracował w pozwanym Zakładzie

bezpłatnie, a następnie jako kucharz za wynagrodzeniem 434,20 zł miesięcznie.

W dniu 17 maja 2004 r., odmówił wyjścia z celi, jak funkcjonariusz poinformował go,

że nie pójdzie do pracy, gdyż zostanie dowieziony do sądu na rozprawę. Powód nie

wiedział jakiej sprawy dotyczy wezwanie, zdenerwował się i zażył leki uspakajające,

a przybyły na jego żądanie lekarz zaaplikował mu dodatkowe środki.

Następnie powód został dowieziony do Sądu Rejonowego w Ł., na rozprawę w

sprawie karnej, a po powrocie poddano go badaniu moczu na obecność

narkotyków. Materiał do badania pobrała pielęgniarka w gabinecie w obecności

funkcjonariusza. Badanie dało wynik negatywny.

Następnego dnia powoda nie dopuszczono do pracy, a 19 maja 2004 r.

stanął na komisji penitencjarnej, która zmieniła mu grupę zaszeregowania i orzekła

o zmianie zakładu karnego.

Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2004 r. Sąd Penitencjarny utrzymał

w mocy tę decyzję, po czym powód został przewieziony do Aresztu Śledczego przy

ul. S. w Ł.

W czasie przebywania w pozwanym Zakładzie Karnym wszystkie cele były

przeludnione. W celach 4-osobowych było po sześć posłań na trzech piętrowych

3

łóżkach, umywalka i wyodrębniona toaleta. Zdarzało się, że więźniowie musieli jeść

obiad trzymając talerz na kolanach, gdyż przy stoliku brakowało miejsca.

Dyrektor tego Zakładu decyzją z dnia 4 czerwca 2003 r. postanowił

o możliwości umieszczenia osadzonych w tym Zakładzie w warunkach, w których

powierzchnia w celi na 1 osobę z uwagi na przeludnienie wynosiła mniej niż 3 m2

,

o czym poinformował Sąd Okręgowy – Sąd Penitencjarny. Powód cierpi na

zaburzenia osobowości uwarunkowane wieloczynnikowo, które nie pozostają

w związku przyczynowym z warunkami odbywania kary, mimo że warunki te mogły

być dla niego uciążliwe i dość trudne. Nie wywołały jednak trwałych skutków w jego

zdrowiu psychicznym. Jego zachowanie w dniu 17 maja 2004 r. było spowodowane

zaburzeniami osobowości, na które cierpi od wielu lat, a więc przed osadzeniem

w pozwanym Zakładzie Karnym, cechami charakteru i obniżoną odpornością

na stres, a nie brakiem pożądanej konsultacji psychiatrycznej. Podzielając opinie

biegłych psychologa i psychiatry Sąd przyjął, że powód nie doznał uszczerbku na

zdrowiu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego funkcjonariusze służby więziennej

właściwie zareagowali na zachowanie powoda w dniu 17 maja 2004 r., które miało

cechy buntu i demonstracji i mogło być wykorzystane przez innych osadzonych.

Decyzja o dokwaterowaniu i odsunięciu powoda od pracy w kuchni była zgodna

z prawem i uzasadniona okolicznościami, a postępowanie służby więziennej było

właściwe, co potwierdził Sąd Penitencjarny. Powód zakończył odbywanie kary

w dniu 5 lutego 2005 r.

W tym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego

o braku podstaw do przypisania pozwanemu odpowiedzialności za dochodzoną

przez powoda szkodę majątkową w postaci utraconych zarobków w pozwanym

Zakładzie Karnym. W ocenie Sądu Apelacyjnego decyzja komisji penitencjarnej

o zaszeregowaniu powoda do innej grupy i zmianie zakładu karnego była zgodna

z art. 76 § 1 k.k.w. i została utrzymana w mocy przez Sąd Penitencjarny, zatem

działanie pozwanego nie może być uznane za bezprawne. Natomiast żądanie

zadośćuczynienia i świadczenia na określony cel społeczny zostało oddalone jako

nieudowodnione. Powód bowiem nie wykazał uszkodzenia ciała ani rozstroju

zdrowia warunkujących skuteczność tego żądania. Opinie biegłych nie potwierdziły

4

pogorszenia jego stanu zdrowia, a zaburzenia osobowości na które cierpi

nie wynikają z warunków odbywania kary.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego roszczeń powoda nie uzasadniają też przepisy

o ochronie dóbr osobistych. Nie została bowiem naruszona jego godność,

pobraniem moczu do badania na obecność narkotyków, w asyście funkcjonariusza

służby więziennej. Zostało ono spowodowane nietypowym zachowaniem powoda

w dniu 17 maja 2004 r., a nie chęcią szykany i zostało przeprowadzone zgodnie

z przepisami.

Powód w skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach kasacyjnych

zarzucił naruszenie:

- art. 23, 24 i 448 k.c. w związku z art. 110 § 2 k.k.w. i art. 77 ust. 1 Konstytucji

oraz art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że odbywanie kary pozbawienia wolności

w warunkach przepełnionej celi, nie narusza dóbr osobistych powoda

w postaci humanitarnego traktowania z poszanowaniem godności ludzkiej;

- art. 417 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że nie nosi

cech bezprawności :

a) karanie powoda karą regulaminową w postaci utraty prawa do zatrudnienia

i pobierania wynagrodzenia w sytuacji, w której naruszenie przez powoda

wewnętrznego regulaminu było wyłącznie wynikiem przetrzymywania

osadzonych w celach w warunkach sprzecznych z art.110 § 2 i § 4 pkt 4-6

k.k.w. w zw., z art. 110 pkt 1 k.k.w. polegających na umieszczeniu w celi zbyt

dużej ilości osób;

b) postępowanie sprzeczne z § 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z 25 sierpnia 2003 r., w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego

wykonywania kary pozbawienia wolności, polegające na zaniechaniu

tworzenia warunków zindywidualizowanego oddziaływania na skazanego

i określenia wewnętrznego porządku zakładu karnego bez uwzględnienia

utrzymującego się w nim przeludnienia, a w konsekwencji niezapewnienia

właściwych warunków bytowych, sanitarnych i zdrowotnych.

5

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie:

- art. 385 w związku z art. 386 § 4 k.p.c. przez nieuwzględnienie jego apelacji;

- art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że powód

upatrywał naruszenia swej godności jedynie w konieczności poddania się

badaniu na obecność narkotyków we krwi, w asyście funkcjonariuszy służby

więziennej;

- przyjęciu, że przepisy Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 r. nie mogły być podstawą

roszczeń .

W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie

powództwa, ewentualnie uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzut naruszenia

przepisów procesowych nie może odnieść zamierzonego skutku. Zarzut naruszenie

art. 385 w związku z art. 386 § 4 k.p.c. nie może być w ogóle poddany kontroli

kasacyjnej, gdyż mimo wymienienia go w petitum skargi kasacyjnej,

w uzasadnieniu nie podjęto nawet próby wykazania na czym naruszenie tych

przepisów polega. Nie czyni zadość temu obowiązkowi ograniczenie się do

ogólnikowego podania „ poprzez nieuwzględnienie apelacji powoda”.

Natomiast zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c.

w istocie dotyczy kwestionowania ustalonego stanu faktycznego. Skarżący bowiem

dopatruje się naruszenia tych przepisów w przyjęciu przez Sąd, że powód

upatrywał naruszenia swojej godności jedynie w konieczności poddania się badaniu

na obecność narkotyków we krwi w asyście funkcjonariusza służby więziennej.

Z uwagi na regulację zawartą w art. 3983

§ 3 k.p.c. tak sformułowany zarzut

nie może stanowić podstawy kasacyjnej.

Bezzasadny natomiast okazał się zarzut naruszenia przepisów prawa

materialnego. Stanowisko Sądu Apelacyjnego, o braku podstaw do przyjęcia

6

odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa nie może być skutecznie

zwalczane.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisu art. 417 k.c. nie można

pominąć, że skarżący odbywał karę pozbawienia wolności w pozwanym Zakładzie

zarówno przed zmianą tego przepisu wprowadzoną ustawą z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny. (Dz. U. Nr 162, poz. 1692), jak i po tej

zmianie. Przepis ten w poprzednim brzmieniu nie posługiwał się w ogóle pojęciem

„ niezgodne z prawem”, a przesłanka bezprawności była wyprowadzana z ogólnych

reguł odpowiedzialności deliktowej każdego podmiotu, jednakże zarówno

w poprzednim stanie prawnym, jak i obowiązującym od dnia 1 września 2004 r.

przez „działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem” należy rozumieć

niezgodność z konstytucyjnie rozumianymi źródłami prawa, czyli Konstytucją,

ustawami, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi oraz rozporządzeniami,

a ciężar wykazania tej niezgodności spoczywa na poszkodowanym. Przesłanką

odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie tego przepisu jest szkoda

w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., może też być zadośćuczynienie pieniężne

za doznaną krzywdę w przypadkach wskazanych w art. 445 i 448 k.c.

Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny słusznie przyjął, w ślad za

Sądem Okręgowym, że działanie pozwanego było zgodne z prawem, a konkretnie

z art. 77 ust. 1 Konstytucji, art. 248 § 1 k.k.w., § 2 ust. 4 rozp. Ministra

Sprawiedliwości z dnia 26 sierpnia 2003 r. (Dz. U. Nr 152, poz. 1497) i § 14 rozp.

Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu

organizacyjno - porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr

152, poz. 1493) i zajął w tym przedmiocie konkretne umotywowane stanowisko.

Zatem w konfrontacji z treścią uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie może się

utrzymać zarzut naruszenia art. 417 k.c.

Niezależnie od tego należy stwierdzić, że skoro decyzja komisji

penitencjarnej o zmianie skarżącemu grupy zaszeregowania i orzeczeniu zmiany

zakładu karnego, co pozbawiło go pracy w charakterze kucharza, została

utrzymana w mocy przez Sąd Penitencjarny, zatem dla zasadności odszkodowania

7

za utracone zarobki skarżący musiałby wykazać, że działanie Sądu

Penitencjarnego było niezgodne z prawem, a tego nawet nie twierdzi.

Sąd Apelacyjny trafnie też uznał, że roszczeń powoda nie uzasadniają

przepisy art. 23 i 24 k.c. w związku z art. 448 k.c.

Przede wszystkim, skarżący podnosząc zarzut naruszenia tych przepisów

pomija ustalenie Sądu, że pobyt w pozwanym Zakładzie Karnym nie spowodował

uszczerbku na zdrowiu, a zaburzenia osobowości na które cierpi występowały

u niego znacznie wcześniej i nie pozostają w związku przyczynowym ani

z osadzeniem go w pozwanym Zakładzie, ani z odbywaniem kary. Ustalenie to,

z uwagi na regulację zawartą w art. 3983

§ 3 k.p.c. nie podlega weryfikacji

w postępowaniu kasacyjnym.

Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji RP, w której są

zawarte przepisy dotyczące bezpośrednio dóbr osobistych. Wśród przepisów

o wolnościach, prawach i obowiązkach człowieka, ustawodawca w art. 30 stanowi,

że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej

poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten

powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie

Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których

wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego

godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka.

Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989 r., I CR 14/89,

(OSPiKA 1990, poz. 330) wyjaśnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości,

która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu

szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki

człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych.

Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary

pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego

państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego.

Wynika to wprost z art.10 ust.1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego

Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r., (Dz. U. z 1977 r.,

Nr 38, poz. 167 i 169) i z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

8

i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 r. stanowiących, że każda osoba

pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem

przyrodzonej godności człowieka.

Przytoczone zasady norm prawa międzynarodowego na gruncie prawa

polskiego wyrażają art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji.

Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest

bezprawność działania, przez którą rozumie się działanie (zaniechanie) sprzeczne

z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 k.c.

przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste,

co powoduje, że na nim spoczywa ciężar wykazania, że jego działanie było zgodne

z prawem.

Pozwany Skarb Państwa, jak słusznie przyjął Sąd Apelacyjny, wykazał,

że jego działanie, w tym też osadzenie skarżącego w celi w warunkach, w których

powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m2

, było zgodne z prawem.

Dyrektor pozwanego Zakładu stosownie do przepisu art. 248 § 1 k.k.w. wydał

decyzję o umieszczeniu osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których

powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m2

. Decyzja ta została

utrzymana w mocy przez Sąd Penitencjarny. Oceny Sądu Apelacyjnego nie może

zmienić odwołanie się przez skarżącego do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28

lutego 2007 r. V CSK 431/06, w którym Sąd ten uznał, że odbywanie kary

w przeludnionej celi narusza dobro osobiste, bowiem został on wydany

w odmiennym stanie faktycznym, w którym powód odbywał karę pozbawienia

wolności, nie tylko w przeludnionej celi, ale w której brak było łóżek dla wszystkich

osadzonych oraz oddzielnego węzła sanitarnego i te okoliczności, co wynika

z uzasadnienia wyroku, zaważyły na treści rozstrzygnięcia.

Nie naruszył też Sąd Apelacyjny art. 3 Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i art. 110 § 2 k.k.w., bowiem przepisy te nie stanowiły materialnoprawnej

podstawy rozstrzygnięcia. Wprawdzie skarżący także w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów tej Konwencji, jednakże tak

sformułowany zarzut nie mógł być poddany kontroli kasacyjnej. Sąd Najwyższy –

działając jako sąd kasacyjny – nie może czynić domysłów co do tego, jakie przepisy

9

jako naruszone miał na uwadze skarżący i wyręczać go w prawidłowym

przytoczeniu podstaw kasacyjnych.

W tej sytuacji tylko ubocznie należy stwierdzić, że Europejski Trybunał Praw

Człowieka dokonując wykładni art. 3 powołanej Konwencji stwierdzał, że cierpienie

i upokorzenie muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia

wpisanego w pozbawienie wolności aby stanowiły naruszenie tego przepisu

(np. orzeczenie z dnia 29 kwietnia 2003 r., nr 38812/97 i z tej samej daty nr

50390/99).

Z przytoczonych względów, uznając bezzasadność podstaw skargi

kasacyjnej, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.), nie obciążając

powoda na podstawie art. 102 k.p.c. kosztami postępowania kasacyjnego.

O wynagrodzeniu pełnomocnika powoda z urzędu orzeczono na podstawie

§ 19 w związku z § 2 ust. 3 rozp. Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r., sprawie opłat za czynności adwokackie... (Dz. U. Nr 163, poz.1343 ze zm.).