V CSK 248/07

Sygn. akt V CSK 248/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Produkcji Betonu "B" Spółki

z o.o. w C .

przeciwko Z. J.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 5 grudnia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 marca 2001 r., Sąd Okręgowy zasądził od S. J. na rzecz

Przedsiębiorstwa Produkcji Betonów „B” spółki z o.o. w C. kwotę 78 524,18 zł z

odsetkami i kosztami procesu, a postanowieniem z dnia 24 stycznia 2002 r. nadał

temu wyrokowi klauzulę wykonalności także przeciwko małżonce dłużnika Z. J. z

ograniczeniem jej odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową.

Dla ochrony wierzytelności stwierdzonej tym tytułem wykonawczym spółka pod

firmą Przedsiębiorstwo Produkcji Betonów „B” w dniu 14 kwietnia 2003 r. wystąpiła

przeciwko Z. J. z pozwem o uznanie za bezskuteczną umowy o podział majątku

wspólnego zawartej przez nią w dniu 31 października 2000 r. z dłużnikiem S. J. W

sprawie tej Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 28 stycznia 2004 r. uznał umowę o

podział majątku wspólnego z dnia 31 października 2000 r. za bezskuteczną w

stosunku do powódki – w celu zaspokojenia wierzytelności przysługującej jej z

mocy wyroku z dnia 9 marca 2001 r. Apelacja pozwanej została przez Sąd

Apelacyjny oddalona wyrokiem z dnia 9 lipca 2004 r.

Z. J. wniosła skargę o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 28 stycznia 2004 r., twierdząc,

że w sprawie zachodzi nieważność postępowania spowodowana tym, że w toku

procesu spółka „B” przeniosła swoje przedsiębiorstwo na inny podmiot, który nie

brał udziału w postępowaniu.

Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił skargę o

wznowienie. Ustalił, że w dniu 20 listopada 2003 r. zgromadzenie wspólników spółki

z o.o. pod firmą „B” z siedzibą w O. podjęło uchwałę o podwyższeniu kapitału

zakładowego o kwotę 500 000 zł przez ustanowienie 1000 udziałów o wartości

nominalnej po 500 zł każdy oraz że w tym samym dniu spółka z o.o. pod firmą

Przedsiębiorstwo Produkcji Betonów „B” z siedzibą w C. objęła udziały w

podwyższonym kapitale zakładowym wymienionej spółki o łącznej wartości

nominalnej 500 000 zł, które pokryła wkładem niepieniężnym w postaci

zorganizowanego przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c. i art. 231

k.p.,

obejmującego środki trwałe o wartości 50 000 zł oraz zobowiązania i należności

3

wynikające z bilansu sporządzonego na dzień 31 października 2003 r. W bilansie, o

którym mowa, ujęta została między innymi wierzytelność przysługująca spółce „B”

w C. z mocy wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9 marca 2001 r., X GC …/00,

zaopatrzonego w klauzulę wykonalności. W dniu 23 grudnia 2003 r. podwyższenie

kapitału zakładowego spółki „B” w O. zastało wpisane do Krajowego Rejestru

Sądowego.

Sąd Okręgowy uznał, że fakt zbycia w toku procesu wierzytelności, dla

ochrony której wierzyciel wytoczył powództwo o uznanie czynności prawnej

dłużnika za bezskuteczną, nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy, w szczególności

nie pozbawia wierzyciela legitymacji procesowej. Wniosek taki, zdaniem Sądu

Okręgowego, należy wyprowadzić z art. 192 pkt 3 k.p.c., zgodnie z którym z chwilą

doręczenia pozwu zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa objętych sporem, nie ma

wpływu na dalszy bieg sprawy. Wierzytelność przysługująca spółce „B” w C. nie

była wprawdzie objęta sporem, niemniej uprawniała spółkę do wytoczenia

powództwa na podstawie art. 527 k.c., stąd zbycie tej wierzytelności wywołuje

skutek określony w art. 192 pkt 3 k.p.c.

Sąd Apelacyjny we W, rozpoznając sprawę na skutek apelacji Z. J.,

zaaprobował zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji. W konsekwencji, wyrokiem z dnia 5 grudnia 2006 r. apelację skarżącej

oddalił.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego skarżąca Z. J. –

powołując się na obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c. – wniosła o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie o

uchylenie także wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania temu Sądowi. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

wskazała na naruszenie art. 509 w związku z art. 527 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że

uprawnienie wierzyciela do żądania uznania czynności prawnej dłużnika za

bezskuteczną w stosunku do wierzyciela może być przedmiotem obrotu oraz że

podmiot, który utracił status wierzyciela, może domagać się uznania czynności

prawnej dłużnika za bezskuteczną na podstawie art. 527 k.c. Natomiast w ramach

drugiej podstawy postawiła zarzut obrazy art. 192 pkt 3 w związku z art. 385 k.p.c.

przez przyjęcie, że w sprawie doszło do „zbycia rzeczy lub prawa, objętych sporem”

4

oraz że wraz z wierzytelnością o zapłatę, która przysługiwała powodowej spółce,

doszło do zbycia uprawnienia do żądania uznania umowy o podział majątku z dnia

31 października 2000 r. za bezskuteczną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga pauliańska uregulowana w art. 527 i nast. k.c., stanowiących

o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, ma na celu ochronę

sytuacji majątkowej wynikającej z faktu, że dana osoba jest wierzycielem.

Przedmiotem ochrony – jak podkreśla się w nauce prawa – jest zatem nie osoba

wierzyciela, lecz wierzytelność, a ściśle wynikające z niej uprawnienie wierzyciela

do przymusowej realizacji tego prawa. Tym samym istnienie wierzytelności

warunkuje wytoczenie powództwa o uznanie czynności prawnej dłużnika za

bezskuteczną. Wierzytelność ta powinna istnieć zarówno w chwili dokonywania

przez dłużnika krzywdzącej czynności prawnej, jak i w chwili wytoczenia

powództwa o uznanie jej za bezskuteczną. Brak wierzytelności w chwili wytoczenia

powództwa oznaczałby bowiem brak przedmiotu ochrony.

Ochrona, jaką zapewnia skarga pauliańska, sprowadza się do uznania

czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za

bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, który czynność zaskarżył. Czynność ta

zachowuje ważność, jest jednak bezskuteczna w stosunku do wierzyciela, co

oznacza, że może on z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej

dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności

uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły

(art. 532 k.c.). Aby wyrok uwzględniający powództwo mógł odnieść taki skutek,

powinien określać wierzytelność, której zaspokojeniu ma służyć uznanie czynności

prawnej dłużnika za bezskuteczną (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 lutego 1970 r., III CRN 546/69, OSNCP 1970, nr 10, poz. 192 i z dnia

28 grudnia 1976 r., III CRN 302/76, OSNCP 1977, nr 7, poz. 121 oraz uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r., III CZP 139/95, OSNC 1996, nr

1, poz. 17).

W chwili wytoczenia powództwa spółka z o.o. pod firmą Przedsiębiorstwo

Produkcji Betonów „B” w C. miała status wierzyciela. Po doręczeniu pozwu

pozwanej, w dniu 20 listopada 2003 r., zbyła swoje przedsiębiorstwo, w tym

5

wierzytelność, której zaspokojeniu miało służyć uznanie umowy o podział majątku

wspólnego za bezskuteczną, na rzecz spółki z o.o. pod firmą „B” z siedzibą w O.

Nie ulega zatem wątpliwości, że po zawiśnięciu sporu powodowa spółka utraciła

status wierzyciela. Kwestia, czy i jakie miało to znaczenie dla legitymacji

procesowej powódki wymaga rozstrzygnięcia w drodze wykładni art. 192 pkt 3

k.p.c.

Zgodnie z art. 192 pkt 3 k.p.c., z chwilą doręczenia pozwu zbycie w toku

sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy;

nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej.

Przytoczony przepis jest odpowiednikiem art. 205 pkt 3 d. k.p.c., z tym że różni się

od zawartej w nim regulacji, słowo „roszczenia” zostało bowiem zastąpione słowem

„prawa”, a w miejsce normy zakazującej podmiotowego przekształcenia procesu

wprowadzono normę upoważniającą (art. 205 pkt 3 d.k.p.c.:” zbycie w toku sprawy

rzeczy lub roszczenia, objętych sporem, nie ma wpływu na bieg sprawy; jednak

nabywca nie może wejść na miejsce zbywcy bez zezwolenia strony przeciwnej”).

Pomimo wspomnianych różnic w obu przepisach wyrażona została zasada, że

zbycie rzeczy lub prawa (roszczenia), o które toczy się proces, nie ma wpływu na

dalszy bieg sprawy. Skoro zaś proces może się toczyć dalej z udziałem zbywcy

jako strony, trzeba przyjąć, że zbywca zachowuje legitymację procesową, jaka

przysługiwała mu przed wystąpieniem wspomnianych zdarzeń. Powaga rzeczy

osądzonej wyroku zapadłego przy udziale w procesie zbywcy obejmuje swoimi

granicami podmiotowymi także nabywcę; innymi słowy, zachodzi zarówno między

zbywcą a stroną przeciwną, jak i między nabywcą a tą stroną. Klauzula

wykonalności może być w takiej sytuacji nadana na rzecz lub przeciwko nabywcy,

mimo że wyrok na niego nie opiewa. (zob. art. 788 § 1 k.p.c., a ponadto uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1951 r., C 689/50, OSN

1952, nr 1, poz. 3, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 września 1964 r., I CR

570/63, OSNCP 1965, nr 12, poz. 211, z dnia 10 stycznia 2003 r., I PK 87/02,

OSNP 2004, nr 13, poz. 223, z dnia 28 lutego 2003 r., V CKN 1698/00, M. Prawn.

2007, nr 9, s. 510, i z dnia 30 września 2004 r., IV CK 30/04, niepubl., oraz

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2004 r., V CZ 143/04, niepubl.

i z dnia 28 marca 2007 r., II CZ 20/07, niepubl.).

6

Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2003 r., V CKN

1698/00, artykuł 192 pkt 3 k.p.c. traktuje stronę zbywającą rzecz lub prawo za nadal

legitymowaną procesowo, mimo że jej uprawnienia lub obowiązki wynikające ze

spornego stosunku materialnoprawnego przeszły na inny podmiot. W konsekwencji,

w sytuacji stron procesu dochodzi do swoistego rozdźwięku między sferą

materialnoprawną a sferą postępowania, lecz pozostaje to bez wpływu na pozycję

przeciwnika procesowego podmiotu dokonującego zbycia. Proces toczy się tak,

jakby obie strony pozostawały względem siebie – w określonych stosunkach

prawnych – w takich sytuacjach, jakie przysługiwały im przed dokonaniem

rozporządzenia. Proces toczy się tak, jakby powodowi nadal służyło prawo, którego

ochrony się domaga, mimo że – w wyniku dokonania rozporządzenia – przestał być

podmiotem uprawnionym w sferze materialnoprawnej. W zasadzie proces cywilny,

mimo zbycia rzeczy lub prawa, objętych sporem, ma toczyć się w dalszym ciągu

między tymi samymi stronami, z których udziałem się rozpoczął, następstwo

procesowe bowiem dochodzi do skutku dopiero za zgodą strony przeciwnej

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2003 r., V CKN 1698/00,

M. Prawn. 2007, nr 9, s. 510).

W nauce prawa podkreśla się, że ze względu na brak jakiegokolwiek

ograniczenia w art. 192 pkt 3 k.p.c., pojęcie „zbycia” ustawodawca ujmuje szeroko,

rozumiejąc przez nie wszelkie wypadki przejścia własności i prawa, a więc zarówno

z mocy ustawy, jak i również z umowy i innych zdarzeń prawnych. Podobnie gdy w

toku procesu przeciwko Skarbowi Państwa powstaje nowa osoba prawna, która

przejmuje uprawnienia do majątku, w związku z którym proces się toczy.

Zapatrywanie to znalazło również odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 3 września 1964 r., I CR

570/63, OSNC 1965, nr 12, poz. 211, z dnia 5 czerwca 1946 r., C I 473/45, PiP

1947, nr 3, s. 125 i z dnia 16 lutego 1954 r., I C 2055/53, OSN 1954, nr 4, poz. 87).

Zbycie rzeczy, o którym mowa w art. 192 pkt 3 k.p.c., może przybrać różną

postać; może polegać na przejściu własności rzeczy albo prawa użytkowania

wieczystego, a także na ustanowieniu użytkowania wieczystego. W nauce prawa

przyjmuje się, że zbyciem rzeczy w rozumieniu powołanego przepisu jest również

zbycie faktycznego władania rzeczą, niezależnie od tego, czy wiąże się ono

7

z przeniesieniem posiadania, czy oznacza tylko oddanie rzeczy w dzierżenie.

Natomiast zbycie prawa w rozumieniu art. 192 pkt 3 k.p.c. może polegać na

różnych formach przejścia wszelkiego rodzaju praw, poza prawem własności

i prawem użytkowania wieczystego (np. przelew wierzytelności, wstąpienie osoby

trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela, zbycie innego prawa niż wierzytelność

– art. 555 k.c.). W nauce prawa podkreśla się, że zakres analizowanego pojęcia

obejmuje ponadto przejście obowiązków, a także sytuacji prawnych, będących

biernym odpowiednikiem praw podmiotowych kształtujących. Artykuł 192 pkt 3

k.p.c. nie mówi wprawdzie o zbyciu sytuacji prawnej ani o zbyciu prawa albo

obowiązku, lecz o zbyciu „rzeczy lub prawa, objętych sporem”, jednak w nauce

prawa podkreśla się, że pojęcie to należy rozumieć szeroko.

W sprawie o uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną na

podstawie art. 527 § 1 k.c. spór dotyczy prawa podmiotowego kształtującego,

chodzi bowiem o wywołanie zmiany w sytuacji prawnej strony pozwanej,

umożliwiającej zaspokojenie wierzytelności powoda. Przedmiotem ochrony w tym

procesie jest wierzytelność; uprawnienie do jej zaspokojenia jest atrybutem

wierzyciela, a akcja pauliańska bywa w doktrynie określana jako akcesoryjna w

stosunku do wierzytelności. Można zatem przyjąć, że wierzytelność, której

zaspokojeniu służy akcja pauliańska, jest „objęta sporem” w rozumieniu art. 192 pkt

3 k.p.c.

Konstatacja ta nie oznacza, że przedmiotem obrotu w niniejszej sprawie było

uprawnienie strony powodowej do żądania uznania czynności prawnej za

bezskuteczną. Kodeks cywilny nie daje podstaw do rozdzielenia wierzytelności

i uprawnienia do jej zaspokojenia, a tym samym do tworzenia prawa zaspokojenia

jako prawa podmiotowego odrębnego od wierzytelności. Dla zapewnienia ochrony

wierzycielowi wystarczy zresztą wynikające z każdej wierzytelności uprawnienie do

jej przymusowej realizacji.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że spółka z o.o. pod firmą

Przedsiębiorstwo Produkcji Betonów „B” w C., pomimo zbycia wierzytelności, dla

zaspokojenia której na podstawie art. 527 § 1 k.c. wytoczyła powództwo o uznanie

czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną, nie utraciła legitymacji procesowej, w

sprawie ma bowiem zastosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c.

8

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.