II CSK 312/07

Sygn. akt II CSK 312/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa Ministra Skarbu Państwa

przeciwko Polskiej Żegludze Morskiej Przedsiębiorstwu Państwowemu

w S. oraz ORLEN Polskiemu Koncernowi Naftowemu Spółce

Akcyjnej w P.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej ORLEN Polskiego Koncernu Naftowego

Spółki Akcyjnej w P. od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 grudnia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w S, w uwzględnieniu powództwa i apelacji Skarbu Państwa

– Ministra Skarbu Państwa, wyrokiem z dnia 28 grudnia 2006 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w S, w ten sposób, że ustalił, iż nieważna jest umowa zbycia 3

(trzech) udziałów Spółki z o.o. N. z siedzibą w G. zawarta w dniu 19 sierpnia 1998

r. pomiędzy pozwanym Przedsiębiorstwem Państwowym Polska Żegluga Morska z

siedzibą w S. a Mazowieckimi Zakładami Rafineryjnymi i Petrochemicznymi S.A. z

siedzibą w P. oraz orzekł o kosztach.

Sąd Apelacyjny ustalił, że w dniu 14 maja 1998 r. Rada Pracownicza

pozwanego przedsiębiorstwa Polska Żegluga Morska podjęła, na wniosek

Dyrektora, uchwałę nr 1 wyrażającą zgodę na zbycie 6 udziałów w N. spółce z o.o.

z siedzibą w G. W dniu 21 maja 1998 r. pozwane przedsiębiorstwo Polska Żegluga

Morska wysłało list polecony do Ministerstwa Skarbu, a w dniu 19 sierpnia 1998 r.

zawarło z poprzednikiem prawnym pozwanego Polskiego Koncernu Naftowego

ORLEN S.A. - Mazowieckimi Zakładami Rafineryjnymi i Petrochemicznymi S.A. w

P – umowę sprzedaży 3 udziałów spółki z o.o. N. za cenę 5.000.000 zł (dalej jako

„Umowa Sprzedaży Udziałów N."), i cena ta została zapłacona.

Minister Skarbu Państwa nie wniósł nigdy sprzeciwu w odniesieniu do

zamiaru sprzedaży przedmiotowych udziałów.

W dniach 4 lutego, 7 lutego i 17 lutego 2005 r. na stronach internetowych

Ministerstwa Skarbu Państwa ukazały się komunikaty, w których Minister Skarbu

Państwa wyjaśniał, że „został zakończony ostatni etap przejęcia przez Skarb

Państwa kontroli nad spółką z o.o. N. W dniu 14 kwietnia 2005 r. doszło do nabycia

przez P. „P." S.A. udziałów w spółce z o.o. N., w tym 24 udziałów od pozwanego

PKN Orlen.

Sąd Apelacyjny uznał, że strona powodowa nie wykazała, aby Minister

Skarbu został uprzedzony przez pozwane przedsiębiorstwo Polska Żegluga

Morska, zgodnie z wymogiem art. 46a ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r.

o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981

ze zm., dalej: „ustawy o przedsiębiorstwach państwowych”) w związku z ust. 1a

tego przepisu, o zamiarze zbycia 6 udziałów w N. spółce z o.o. W ocenie tego Sądu

3

z przedłożonej dokumentacji wynika bowiem jedynie, że w dniu 21 maja 1998 r.

pozwane przedsiębiorstwo Polska Żegluga Morska wysłało list polecony do

Ministerstwa Skarbu.

Na gruncie tych ustaleń oraz stanowiska, że powód ma interes prawny

w żądaniu ustalenia nieważności umowy z dnia 19 sierpnia 1998 r., Sąd Apelacyjny

stwierdził nieważność tej umowy. Wyraził przy tym pogląd, że zbycie przez

przedsiębiorstwo państwowe udziałów, bez uprzedzania o tym organu

założycielskiego, stwarza stan bezskuteczności zawieszonej tej czynności prawnej.

Odmowa zgody, jaką jest w niniejszej sprawie wniesienie pozwu, powoduje skutek

w postaci bezwzględnej nieważności tej czynności ex tunc.

Skarga kasacyjna strony pozwanej - Polskiego Koncernu Naftowego ORLEN

S.A. zawiera zarzut naruszenia art. 46a ust. 1,2 ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych, art. 180 k.s.h., 65 k.c., 169 w zw. z art. 555 k.c., a także art. 189

k.p.c., i zmierza do uchylenia powyższego wyroku oraz oddalenia apelacji, bądź

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba zauważyć, że skarga kasacyjna została oparta na

podstawie pierwszej z art. 3983

§ 1 k.p.c., a co za tym idzie, w tym zakresie,

w jakim skarżący podaje w niej stan faktyczny odmienny od tego, który ustalił Sąd

Apelacyjny, wywody skarżącego jako też jego zarzuty oparte na tym założeniu są

bezprzedmiotowe. Dla Sądu Najwyższego bowiem wiążący jest stan faktyczny,

ustalony w zaskarżonym wyroku, skoro co do tych ustaleń skarga kasacyjna nie

zawiera żadnych wymaganych ustawą zarzutów. Dotyczy to m. in. wywodów

i zarzutów skarżącego opartych na twierdzeniu, że pozwane przedsiębiorstwo

Polska Żegluga Morska pismem nadanym w dniu 21 maja 1998 r. zawiadomiła

Skarb Państwa o zamiarze dokonania sprzedaży na rzecz Mazowieckich Zakładów

Rafineryjnych i Petrochemicznych S.A. trzech udziałów w spółce N.

Poza tym, Kodeks cywilny, a w szczególności jego art. 441

§ 2, statuuje

zasadę utrzymania przez Skarb Państwa nadzoru nad działalnością majątkową

samodzielnych podmiotów prawa, będących państwowymi osobami prawnymi.

Przytoczony przepis przewiduje jednocześnie, że szczegółowe rozwiązania

4

dotyczące zakresu i sposobu wykonywania tego nadzoru zostaną określone

w przepisach szczególnych.

Wśród środków umożliwiających Skarbowi Państwa działania nadzorcze jest

uprawnienie o jakie chodzi w sprawie, mianowicie przewidziane w art. 46a ust. 1

w zw. z ust. 1a ustawy o przedsiębiorstwach państwowych uprawnienie do

wyrażania zgody na dokonanie czynności prawnej polegającej na sprzedaży przez

przedsiębiorstwo państwowe akcji lub udziałów, z wyjątkiem akcji spółek

dopuszczonych do publicznego obrotu. W związku z tym przedsiębiorstwo

państwowe ma obowiązek zgłosić („zgłasza”) organowi założycielskiemu zamiar

dokonania wspomnianej czynności prawnej, a organ założycielski może w terminie

miesiąca od dnia otrzymania zgłoszenia nie wyrazić zgody na jej dokonanie (art.

46a ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Jeżeli organ założycielski

nie wyrazi zgody, organom przedsiębiorstwa przysługuje sprzeciw (art. 46a ust. 2

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych), zgłaszany do organu, który tej zgody

nie wyraził, a gdy ten podtrzymał swoją decyzję - do sądu (art. 63 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych).

Wychodząc z tych założeń niepodobna podzielić poglądu skarżącego, że

Minister Skarbu Państwa, jako organ założycielski, nie posiada interesu prawnego

w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej dokonanej

z naruszeniem art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Pozbawienie

bowiem organu założycielskiego możliwości uruchomienia sądowej kontroli

czynności prawnych dokonanych z naruszeniem tego przepisu w istocie rzeczy

doprowadziłoby do nieuzasadnionego ograniczenia jego działań nadzorczych

sprowadzając je do działań iluzorycznych, a poza tym, nie ma ku temu żadnego

jurydycznego uzasadnienia.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych określającego sposób (tryb) pozyskiwania przewidzianej w tym

przepisie zgody trzeba odnotować, że Sąd Najwyższy wskazał w uchwale z dnia

26 marca 2002 r., sygn. akt III CZP 15/02 (OSNC 2003, nr 1, poz. 6), której

stanowisko podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie, iż art. 46b ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych nie wspomina o następstwach prawnych

sprzedaży akcji lub udziałów, bez uprzedzania o tym organu założycielskiego i bez

5

uzyskania jego zgody na taką transakcję. Skoro zaś przepis szczególny żadnej

sankcji w takiej sytuacji nie przewiduje, znajduje zastosowanie norma ogólna art. 63

k.c., regulująca kwestię wyrażania zgody osoby trzeciej na dokonanie czynności

prawnej oraz skutków braku takiej zgody. Prowadzi to do wniosku, że gdy

przedsiębiorstwo państwowe dokona wskazanej w art. 46a ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych czynności prawnej bez uprzedniego ubiegania

się o zgodę organu założycielskiego, to czynność ta nie jest bezwzględnie

nieważna, lecz tylko zawieszone są jej skutki prawne w okresie oczekiwania na

decyzję organu założycielskiego - z tym zastrzeżeniem, że żadna ze stron w tym

czasie nie może od umowy odstąpić.

Przepisy ogólne prawa cywilnego nie rozstrzygają w sposób generalny

w jakim terminie po dokonaniu czynności prawnej ma nastąpić udzielenie zgody,

w przypadku gdy zgoda może być udzielona także po jej dokonaniu. Miarodajne są

więc w tym względzie wyłącznie przepisy szczególne. W art. 46a ust. 1 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych ów termin oczekiwania został określony w ten

sposób, że biegnie on od dnia otrzymania zgłoszenia przez organ założycielski

i trwa jeden miesiąc. W tym tylko okresie organ założycielski może, wykonując

swoje funkcje nadzorcze, nie wyrazić zgody na dokonaną czynność prawną. Jeżeli

w tym okresie odmówi udzielenia zgody, to jeszcze czynność prawna nie staje się

nieważna, albowiem przedsiębiorstwo państwowe może zgłosić sprzeciw w trybie

art. 63 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych i ostatecznie sprawę rozstrzyga

sąd w prawomocnym orzeczeniu. Dopiero gdy sąd uzna sprzeciw za uzasadniony,

należy przyjąć - z mocą wsteczną - że czynność prawna jest bezwzględnie

nieważna.

W świetle powyższych założeń trzeba stwierdzić w pierwszej kolejności,

że doręczenie organowi założycielskiemu pozwanego przedsiębiorstwa Polska

Żegluga Morska protokołu posiedzenia Rady Pracowniczej z dnia 14 maja 1998 r.,

w którym ta wyraża zgodę na sprzedaż udziałów w spółce N. stanowiło w istocie

zgłoszenie zamiaru dokonania tej czynności, o którym mowa w art. 46a. 1 ustawy o

przedsiębiorstwach państwowych. Inaczej mówiąc, stanowiło spełnienie wymogu

przewidzianego w tym przepisie. Protokół ów zawierał bowiem uzasadnienie

dokonania tej czynności, oraz warunki, na jakich może ona być zrealizowana.

6

Sąd Apelacyjny z naruszeniem art. 46a. 1 ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych wyraził odmienny pogląd, a w konsekwencji nie przywiązał istotnej

wagi do okoliczności związanej z datą doręczenia protokołu z dnia 14 maja 1998 r.,

od której, jak wskazano, biegł miesięczny termin, w jakim organ założycielski może

nie wyrazić zgody na dokonanie czynności prawnej objętej zamiarem. Trzeba tu

podkreślić, co wynika z powyższych założeń, że ów termin oczekiwania byłby

wiążący dla organu założycielskiego także w sytuacji, gdyby protokół z dnia

14 maja 1998 r. doręczono jemu po dokonaniu zamierzonej czynności prawnej, to

jest zbyciu umową z dnia 19 sierpnia 1998 r. trzech udziałów spółki „N”.

Z powyższych względów na mocy art. 39815

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.