III CZP 91/07

Uchwała z dnia 23 października 2007 r., III CZP 91/07

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sędzia SA Michał Kłos

Sąd Najwyższy w sprawie postępowania upadłościowego "Z.A.C.", sp. z o.o. w

K. o zgłoszenie wierzytelności wierzyciela Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

Oddział w K., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 23

października 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy

w Kielcach postanowieniem z dnia 29 czerwca 2007 r.:

"1. Czy art. 236 ust. 2 zdanie drugie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) ma zastosowanie do

wierzyciela upadłego, o którym mowa w art. 236 ust. 3 powołanej ustawy, tj. czy

wierzyciel rzeczowy upadłego, który nie dokonał zgłoszenia wierzytelności powinien

być umieszczony na liście wierzytelności z urzędu,

2. czy odsetki od wierzytelności zabezpieczonych hipoteką, o których mowa w

art. 92 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze

(Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) podlegają zaspokojeniu z przedmiotu

zabezpieczenia za cały okres ich wymagalności po dniu ogłoszenia upadłości, to

jest do dnia zapłaty tej wierzytelności, czy też za okres krótszy, w szczególności za

okres dwóch lat przed datą przeniesienia własności przedmiotu zabezpieczenia

(nieruchomości) na nabywcę lub przed datą sporządzenia odrębnego planu

podziału sum uzyskanych ze zbycia tego przedmiotu zabezpieczenia

(nieruchomości)?"

podjął uchwałę:

1. Wierzytelność zabezpieczona hipoteką jest w postępowaniu

upadłościowym uwzględniana na liście wierzytelności z urzędu także wtedy,

gdy wierzyciel nie jest wierzycielem osobistym upadłego,

2. Odsetki od wierzytelności zabezpieczonych hipoteką podlegają

zaspokojeniu z przedmiotu zabezpieczenia za okres dwóch lat przed

przeniesieniem tego prawa na nabywcę.

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości "Z.A.C.", sp. z o.o. w K. w dniu 15 stycznia 2007 r.

złożył sędziemu komisarzowi plan podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży prawa

użytkowania wieczystego należącego do masy upadłości tej spółki. Zarzuty do tego

planu wniósł wierzyciel Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K.,

podnosząc, że syndyk nie uwzględnił w nim z urzędu hipoteki przymusowej na jego

rzecz oraz zaniżył wysokość odsetek podlegających zaspokojeniu. Postanowieniem

z dnia 8 marca 2007 r. sędzia komisarz zmienił częściowo zaskarżony plan podziału

w zakresie wysokości odsetek, uznając, że powinny być one naliczone za okres

dwóch lat przed przeniesieniem własności nieruchomości na nabywcę, a zarzut

związany z pominięciem hipoteki przymusowej oddalił.

Sąd Rejonowy w Kielcach, rozpoznając zażalenie wierzyciela powziął

wątpliwość co do możliwości umieszczenia na liście wierzytelności z urzędu tego

rodzaju wierzytelności, której wierzyciel hipoteczny nie zgłosił w postępowaniu

upadłościowym oraz okresu za jaki podlegają zaspokojeniu odsetki od

wierzytelności zabezpieczonych hipoteką i zagadnienia te przedstawił do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwsze zagadnienie dotyczy problematyki ustalania listy wierzytelności i

sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy zawarte w art. 236 ust. 3 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze

zm. – dalej: "Pr.u.n.") odesłanie do odpowiedniego stosowania ust. 2 tego przepisu

nakazuje umieszczenie z urzędu na liście wierzytelności także tych wierzytelności,

które zostały zabezpieczone przez ustanowienie hipoteki na majątku wchodzącym

w skład masy upadłości, gdy upadły jest wyłącznie dłużnikiem rzeczowym (dalej:

"wierzytelności rzeczowe"). Podkreślenie, że chodzi o zabezpieczenie polegające

na ustanowieniu hipoteki jest istotne, gdyż taka forma zabezpieczenia była

zastosowana w rozpoznawanej sprawie i to skutki jej ustanowienia powinny być

rozważone. Z tego punktu widzenia zagadnienie prawne zostało sformułowane zbyt

szeroko, odnosi się ono bowiem ogólnie do możliwości stosowania art. 236 ust. 2

Pr.u.n. w przypadku różnych form zabezpieczenia rzeczowego wierzytelności, co

wymagałoby odrębnego rozważenia, gdyż sposób realizacji poszczególnych

ograniczonych praw rzeczowych w postępowaniu upadłościowym nie jest

identyczny.

Na wstępie wymaga również podkreślenia, że po wejściu w życie Prawa

upadłościowego i naprawczego uległy zmianie zasady zaspokajania wierzycieli

rzeczowych w postępowaniu upadłościowym. Z brzmienia art. 336 Pr.u.n. wynika

koncepcja ich odrębnego zaspokojenia, gdyż suma uzyskana ze sprzedaży

przedmiotu lub prawa obciążonego rzeczowo nie wchodzi w skład funduszów masy

upadłości, lecz przeznaczana jest wyłącznie na rzecz wierzycieli rzeczowych. Nie

budzi jednak wątpliwości, że następuje to w ramach postępowania upadłościowego,

a przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego regulują również zasady podziału

sumy uzyskanej ze sprzedaży. Funkcjonowanie tej zasady tłumaczy już częściowo

użycie w art. 236 ust. 3 Pr.u.n. stwierdzenia, że wierzyciel rzeczowy może zgłosić

swoją wierzytelność w postępowaniu upadłościowym; ustawodawca podkreśla w

ten sposób, że sytuacja wierzycieli rzeczowych jest inna niż na gruncie

rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934 r.

– Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), w

którym przewidziano prowadzenie przez nich egzekucji z obciążonego przedmiotu

lub prawa.

Ocena, czy ujęcie na liście wierzytelności w postępowaniu upadłościowym

wierzytelności rzeczowej jest uzależnione od jej zgłoszenia, wymaga wyjaśnienia

znaczenia zawartego w art. 236 ust. 3 Pr.u.n. odesłania do „odpowiedniego"

stosowania art. 236 ust. 2, w którym przewidziano m.in., że gdy wierzyciel osobisty

upadłego posiadający zabezpieczenie hipoteczne nie zgłosi swojej wierzytelności,

zostaje ona umieszczona na liście wierzytelności z urzędu. (...) Reguły wykładni

językowej tego przepisu przemawiają za stwierdzeniem, że także w przypadku

wierzytelności rzeczowych podlegają one wciągnięciu na listę wierzytelności z

urzędu, gdy nie zostaną zgłoszone przez wierzyciela rzeczowego.

Taka wykładnia art. 236 ust. 3 Pr.u.n. koresponduje z rozwiązaniem przyjętym

w tym zakresie w postępowaniu egzekucyjnym (art. 1036 k.p.c.), co przy

uwzględnieniu związków zachodzących pomiędzy postępowaniem egzekucyjnym a

likwidacją masy upadłości, określanej jako egzekucja uniwersalna, wzmacnia

stanowisko opowiadające się za koniecznością umieszczania z urzędu na liście

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym także wierzytelności rzeczowych.

Odmienne rozumienie odesłania do odpowiedniego stosowania w tym

wypadku art. 236 ust. 2 Pr.u.n. wymagałoby istnienia ku temu innych

przekonywających argumentów. Sąd przedstawiający zagadnienie prawne podniósł,

że koncepcja umieszczania z urzędu na liście wierzytelności wierzycieli osobistych

znajduje racjonalne uzasadnienie w treści art. 313 Pr.u.n., a ponadto jest oczywiste,

że ochrona tych wierzycieli powinna być silniejsza niż wierzycieli rzeczowych, którzy

dodatkowo mogą uzyskać zaspokojenie swojej wierzytelności od dłużników

osobistych. Wymaga przypomnienia, że zgodnie z art. 313 Pr.u.n., sprzedaż w

postępowaniu upadłościowym nieruchomości obciążonej hipoteką powoduje jej

wygaśnięcie, a w jej miejsce uprawniony nabywa prawo do zaspokojenia wartości

wygasłego prawa z ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości. W przepisie tym

nie można zatem dopatrywać się zróżnicowania sytuacji wierzycieli osobistych i

rzeczowych; z punktu widzenia rodzaju istniejącego zabezpieczenia sytuacja obu

grup wierzycieli jest jednakowa. Sprzedaż obciążonej nieruchomości powoduje

zawsze wygaśnięcie hipoteki i powstanie w to miejsce prawa do zaspokojenia z

sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości. Trudno zatem dostrzec podstawę do

innego traktowania na gruncie z art. 236 ust. 2 i 3 Pr.u.n. jedynie wierzycieli

osobistych i stwierdzenia, że w wypadku braku aktywności wierzycieli zamiarem

ustawodawcy było zapewnienie realizacji prawa do zaspokojenia z sumy uzyskanej

ze sprzedaży wyłącznie wierzycielom osobistym. Oceny tej nie zmienia możliwość

uzyskania przez wierzyciela rzeczowego zaspokojenia także od dłużnika

osobistego, istotne jest bowiem, że odmowa zastosowania art. 236 ust. 2 wobec

wierzycieli rzeczowych przez umieszczenie z urzędu na liście ich wierzytelności

zabezpieczonych ustanowieniem hipoteki, prowadziłoby do kolizji z prawem do

zaspokojenia z ceny sprzedaży określonym w art. 313 ust. 2 Pr.u.n., w takim

samym stopniu jak w wypadku wierzycieli osobistych.

Wobec wątpliwości podniesionych przez Sąd Rejonowy w związku z użyciem

sformułowania o „odpowiednim" stosowaniu art. 236 ust. 2 Pr.u.n. wobec wierzycieli

rzeczowych należy podkreślić, że gdyby celem tego odesłania nie było

uwzględnianie ich wierzytelności z urzędu, a jedynie zapewnienie uprawnienia do

zgłaszania w postępowaniu upadłościowym wierzytelności rzeczowych,

odpowiednio jak wierzytelności osobistych zabezpieczonych hipoteką, to

rozwiązanie takie byłoby nieracjonalne wobec treści art. 236 ust. 1 Pr.u.n. i

możliwości odesłania w tym wypadku do odpowiedniego stosowania tego przepisu,

a nie art. 236 ust. 2 Pr.u.n.

Przy wykładni art. 236 ust. 3 Pr.u.n., zgodnie z prezentowaną koncepcją,

wątpliwości budzi jedynie użycie w końcowym fragmencie tego przepisu wyrażenia

„wierzyciel chce". Należy przyjąć, że odnosi się ono do określenia uprawnienia

wierzyciela do zgłoszenia wierzytelności rzeczowej w postępowaniu

upadłościowym, co nie koliduje z możliwością uwzględnienia jej przez sąd z urzędu.

Identyczne rozwiązanie zostało przyjęte w art. 236 ust. 2 dla wierzycieli osobistych

posiadających zabezpieczenie rzeczowe ich wierzytelności. Możliwość zgłoszenia

wierzytelności rzeczowej ma również to znaczenie, że podlega ona wówczas

umieszczeniu na liście wierzytelności na wcześniejszym etapie postępowania

upadłościowego niż sporządzanie planu podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży

przedmiotu zabezpieczenia (art. 240 pkt 6, art. 264 ust. 4 i art. 236 ust. 3 Pr.u.n.).

Należy przyjąć, że wciągnięcie na listę wierzytelności także wierzytelności

rzeczowych jest warunkiem ich uwzględnienia w podziale sumy uzyskanej ze

sprzedaży przedmiotu obciążonego prawem rzeczowym. Dbając o swój interes

wierzyciel rzeczowy może być zatem zainteresowany zgłoszeniem swojej

wierzytelności, mimo że powinna być ona umieszczona ostatecznie na liście

wierzytelności z urzędu, w praktyce nie jest bowiem wykluczone naruszenie

obowiązku działania z urzędu, czego przykładem jest postępowanie w

rozpoznawanej sprawie.

Drugie zagadnienie dotyczy zaspokajania odsetek z sumy uzyskanej ze zbycia

przedmiotu zabezpieczenia. Z art. 92 ust. 2 Pr.u.n. wynika, że odsetki od

wierzytelności zabezpieczonych hipoteką są należne także za okres po dniu

ogłoszenia upadłości. Sąd Rejonowy, odwołując się do art. 345 ust. 3 Pr.u.n.,

pominął jego istotny fragment, stwierdził bowiem, że w zakresie zaspokojenia

odsetek zawiera on wyłącznie ograniczenie przedmiotowe, wynikające ze

stwierdzenia, iż odsetki zaspokajane są z sumy uzyskanej ze sprzedaży przedmiotu

zabezpieczenia. Tymczasem treść art. 345 ust. 3 Pr.u.n. wskazuje jednoznacznie,

że z tej sumy zaspakajane są odsetki „ objęte zabezpieczeniami, o których mowa w

ust 1". W rozpoznawanej sprawie istotne jest zatem rozstrzygnięcie, jaki jest zakres

zabezpieczenia odsetek w wyniku ustanowienia hipoteki. W konsekwencji

niezbędne jest sięgnięcie do art. 69 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 – dalej:

"u.k.w.h."), który stanowi, że w granicach przewidzianych w odrębnych przepisach

hipoteka zabezpiecza roszczenie o nieprzedawnione odsetki oraz przyznane koszty

postępowania. W literaturze dominuje pogląd, że odpowiednim przepisem

regulującym zakres zabezpieczenia odsetek w wyniku ustanowienia hipoteki jest

art. 1025 § 3 k.p.c. Nieuzasadniona jest zatem sugestia Sądu Rejonowego, że

może wchodzić w grę stosowanie tego przepisu w drodze analogii; potrzeba jego

zastosowania wynika z odesłania zawartego w art. 69 u.k.w.h. Pogląd, że art. 1025

§ 3 k.p.c. określa granice zabezpieczenia hipotecznego jest akceptowany również w

orzecznictwie (por. uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 maja

2005 r., III CZP 24/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 60, i postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 13 stycznia 2005 r., IV CK 451/04, nie publ.).

Należy zatem przyjąć, że na gruncie art. 345 ust. 3 Pr.u.n. podlegają

zaspokojeniu odsetki objęte zabezpieczeniem hipotecznym odpowiednio do

regulacji zawartej w art. 1025 § 3 k.p.c., tj. za okres dwóch lat przed przeniesieniem

przedmiotu hipoteki na nabywcę.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.