IV CSK 192/07

Sygn. akt IV CSK 192/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. P.

przeciwko U. Towarzystwu Ubezpieczeń SA w Ł.

i B. J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 grudnia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowie G. P. i K. P. domagali się zasądzenia od pozwanych kwoty

łącznej 2.100.000 zł tytułem zwrotu kosztów pogrzebu poniesionych w związku ze

śmiercią syna T. w wypadku samochodowym spowodowanym przez pozwanego B.

J., ubezpieczonego od odpowiedzialności cywilnej za szkody komunikacyjne w

pozwanym Towarzystwie Ubezpieczeń S.A. U. z siedzibą w Ł. oraz tytułem

odszkodowania za znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej, jakie nastąpiło w

następstwie jego śmierci.

Wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2006 r. Sąd Okręgowy w L. uwzględnił

roszczenie o zwrot kosztów pogrzebu do kwoty 3.550 zł, którą zasądził in solidum

od pozwanych soldarnie na rzecz powodów, dalsze powództwo oddalił.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dacie śmierci syna powodowie nie pracowali i nie

pobierali zasiłku. G. P. utracił pracę w związku z redukcją etatów. W 2003 r.

osiągnął dochód w kwocie 2800, 16 zł. Przed wypadkiem syna pracował dorywczo

jako pomocnik na budowie lub jako robotnik najemny. K. P. z dniem 1 stycznia

2001 r., zawiesiła prowadzoną działalność gospodarczą. Małżonkowie P. mieszkają

w K. w domu jednorodzinnym na działce o pow. 0,06 ha, mają pełnoletnią,

samodzielną córkę. Od 2004 r. leczą się w Poradni Zdrowia Psychicznego w P. Ich

zmarły syn w dacie wypadku uczęszczał do I klasy Zespołu Szkół Technicznych w

P., W czasie wakacji i ferii wynajmował się do prac porządkowych u sąsiadów i

zbioru owoców. Jego przyszłość życiowa ze względu na wiek była niepewna. Za

nieprzekonujące uznał Sąd Okręgowy twierdzenie powodów, że w przyszłości mógł

zdobyć dobrze płatny zawód i pomagać rodzicom.

Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowie nie udowodnili istnienia związku

przyczynowego pomiędzy stanem ich zdrowia a śmiercią syna. Na okoliczność tę

powodowie nie zgłaszali wniosków dowodowych. Oddalając wniosek powodów

o przeprowadzenie dowodu z informacji w poradni zdrowia psychicznego, w której

pozostają oni w leczeniu na okoliczność, że stan ich zdrowia jest związany ze

śmiercią syna uznał, ze okoliczność tę można udowodnić jedynie w oparciu o opinię

biegłego. Jako niewystarczające dla jej ustalenia ocenił przedstawione w sprawie

zaświadczenia o stanie zdrowia powodów i podjętym w 2004 r., leczeniu w Poradni

3

Zdrowia Psychicznego w P. W konsekwencji tego za niewykazaną uznał przesłankę

znacznego pogorszenia sytuacji życiowej powodów wskutek śmierci syna w

zakresie ich sytuacji materialnej, warunkującą zasądzenie na ich rzecz

odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.p.c. Śmierć syna nie spowodowała też -

w ocenie Sądu Okręgowego - pogorszenia ich sytuacji życiowej przejawiającego się

w zaprzestaniu czy ograniczeniu aktywności zawodowej. Pogorszenie sytuacji

osoby bliskiej zamarłego w ujęciu tego przepisu nie może natomiast polegać

wyłącznie na cierpieniach moralnych.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła skutecznie jedynie powódka.

W apelacji podnosiła zarzuty naruszenia art. 231 k.p.c. w zw. z art. 446 § 3 k.c.

oraz art. 232 i 233 k.p.c.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko apelującej, że w okolicznościach

przedmiotowej sprawy istnienie związku przyczynowego między śmiercią syna

powódki, a pogorszeniem się jej stanu zdrowia psychicznego można przyjąć

w drodze domniemania faktycznego na podstawie art. 231 k.p.c., z uwagi na

oczywisty związek czasowy pomiędzy tymi zdarzeniami. Nie jest to jednak

wystarczające dla przesądzenia o zasadności dochodzonego przez powódkę

roszczenia. W świetle art. 446 § 3 k.c., konieczną przesłanką zasądzenia

odszkodowania jest znaczne pogorszenie sytuacji życiowej uprawnionego, które

obejmuje niekorzystne zmiany bezpośrednio w jego sytuacji materialnej, jak też

zmiany w sferze dóbr niematerialnych, rzutujące jednak na jego sytuację

materialną. Przesłanki tej powódka nie wykazała. Z dokonanych przez Sąd

pierwszej instancji ustaleń faktycznych, które Sąd Apelacyjny podzielił, wynika

bowiem że powódka przez okres dwóch lat przed śmiercią syna była osobą

niepracującą, nie prowadziła działalności gospodarczej, którą wcześniej zawiesiła.

Pozostawała na utrzymaniu męża, zajmującego się dorywczymi pracami. Obecność

syna nie miała wpływu na jej sytuację materialną, gdyż nie spoczywał na nim ciężar

utrzymania matki. Porównanie sytuacji materialnej powódki przed i po śmierci syna

nie pozwala stwierdzić, że nastąpiło znaczne pogorszenie jej sytuacji.

Nadto wskazał, że pozwany ubezpieczyciel wypłacił wprawdzie powódce

dobrowolnie z tego tytułu kwotę 10.000 zł, jednak nie przesądza to, o zaistnieniu

4

przesłanek do zasądzenia odszkodowania przez sąd, tym więcej, że powódka nie

wykazała, iż wypłacona kwota nie zaspakaja tego roszczenia w całości.

Wniesiona przez powódkę skarga kasacyjna od powyższego wyroku oparta

została na podstawie naruszenia prawa materialnego. Skarżąca sformułowała

w niej zarzut naruszenia art. 446 § 3 k.c. W uzasadnieniu przytoczonej podstawy

podnosiła, że na skutek błędnej wykładni art. 446 § 3 sądy orzekające zawęziły

zakres jego działania nie uwzględniając, iż przez sytuację życiową należy rozmieć

ogół czynników składających się na położenie życiowe, także trudno wymierzalne

wartości ekonomiczne. Nie wzięły także pod uwagę że utrata dziecka stanowi

pogorszenie sytuacji życiowej rodziców pozbawia ich bowiem korzyści z pomocy

w postaci usług w gospodarstwie czy formie gotówkowej, a nadto że cierpienia

moralne osłabiają energie życiową, wydajność pracy, co wywołuje reperkusje

w sytuacji życiowej. Podnosiła, że konieczność leczenia psychiatrycznego zawsze

stanowi o znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej, zajmuje czas, pieniądze,

ogranicza w wykonywaniu obowiązków rodzinnych i zawodowych.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości lub uchylenie wyroków

obu Sądów i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na tle wykładni art. 446 § 3 k.c., zarówno w piśmiennictwie jak i judykaturze

zarysowały się rozbieżne stanowiska odnośnie do tego czy objęte nim

odszkodowanie dotyczy tylko szkody majątkowej, czy również szkody o charakterze

niemajątkowym. Według poglądu prezentowanego między innymi w uchwale

7 sędziów SN z dnia 26 października 1970, III PZP 22/77 (OSNCP 1971, nr 7-8,

poz. 120) nieuprawnione jest przypisywanie ustawodawcy zamiaru wprowadzenia

do zakresu odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. także elementów zadośćuczynienia

za krzywdę. Odszkodowanie to obejmuje szeroko rozumianą szkodę majątkową.

W jego ramy wchodzą uszczerbki majątkowe nieuwzględniane przy ustalaniu renty

na podstawie art. 446 § 2 k.c. tj. ponad utratę dostarczanych przez osobę zmarłą

środków utrzymania. Dotyczy to przykładowo sytuacji rodziców, którzy ze względu

na ich wiek oraz wiek dziecka mogli w przyszłości liczyć realnie na jego pomoc

materialną. Drugim o elementem odszkodowania jest szeroko rozumiana, trudna do

obliczenia, szkoda wynikła wskutek śmierci osoby bliskiej, która wywołuje trudności

5

życiowe, poczucie osamotnienia i konieczność podejmowania przez pozostałych

członków rodziny dodatkowego wysiłku oraz wydatków.

W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego widoczne jest odejście od

tego stanowiska na rzecz poglądu, że zakres znacznego pogorszenia sytuacji

życiowej, o którym jest mowa w art. 446 § 3 k.c. obejmuje także zmiany w sferze

dóbr niematerialnych najbliższych członków rodziny zamarłego. Za takim

kierunkiem wykładni opowiedział się Sąd Najwyższy między innymi w wyrokach

z dnia 15 października 2002 r., II CKN 985/06 i 30 czerwca 2004 r., IV CK 445/03

(nie publ.). W wyroku z dnia 9 marca 2007 r., V CSK 459/06 (nie publ.) Sąd

Najwyższy przyjął natomiast wprost, że odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. obejmuje

również naprawienie szkody niemajątkowej spowodowanej śmiercią członka

najbliższej rodziny w postaci utraty przez rodzica dziecka, na którego pomoc

i wsparcie mógł on liczyć w późniejszym okresie swego życia. Pogląd ten, podziela

także SN w obecnym składzie.

Rekompensacie w ramach „stosowanego odszkodowania” na podstawie art.

446 § 3 k.c. podlegają szkody, zarówno majątkowe jak i niemajątkowe, doznane

przez rodzica, którego stan zdrowia na skutek silnego wstrząsu psychicznego

spowodowanego nagłą tragiczna śmiercią dziecka uległ zmianie uzasadniającej

przyjęcie znacznego pogorszenia jego sytuacji życiowej.

Zgodnie z dokonanymi w sprawie ustaleniami obecny stan zdrowia powódki,

pozostającej w leczeniu w poradni zdrowia psychicznego, pozostaje w związku

przyczynowym ze wstrząsem nerwowym doznanym z powodu nagłej, tragicznej

śmierci syna. Poważna choroba, jaką niewątpliwe stanowi depresja, z zasady

powoduje znaczne pogorszenie sytuacji życiowej osoby chorej. Trafnie podnosi

skarżąca, że konieczny proces leczenia angażuje czas, siły chorego i powoduje

potrzebę dodatkowych wydatków, a nierzadko sprawia, że wymaga on w sprawach

codziennych pomocy, czy wręcz wyręczania go przez inne osoby. Powszechnie

dostępna wiedza na temat depresji dostarcza informacji na temat

charakteryzującego ją znacznego obniżenia aktywności życiowej. Powodowie

podnosili w sprawie, że wypadek odbił się na ich stanie zdrowia, aktywności

zawodowej, cierpią na depresję, pogłębiła się ich zła sytuacja, zmieniła się jakość

życia, towarzyszy im poczucie smutki, winy i zniechęcenia do życia, poczucie

6

bezsensu egzystencji, mają trudności w kontaktach. Po stracie syna, na starość

będą musieli liczyć na pomoc osób trzecich.

Na tle tych twierdzeń pogorszenie się sytuacji życiowej powódki na skutek

śmierci poszkodowanego syna wyraża się zarówno w sferze materialnej jak

i pozamaterialnej.

Trafnie zarzuca skarżąca, że zaskarżony wyrok oparty został na błędnej,

a w konsekwencji ograniczającej zakres jego zastosowania, wykładni art. 446 § 3

k.c. w następstwie czego sprawa nie została rozpoznana w oparciu o całość

twierdzeń powódki uzasadniających jej roszczenie.

W tym stanie rzeczy konieczne i uzasadnione stało się uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu. Rozpoznając sprawę przy uwzględnieniu wskazań dokonanej przez

Sąd Najwyższy wykładni Sąd Apelacyjny będzie miał na uwadze, że stosowne,

w okolicznościach konkretnej sprawy, odszkodowanie w rozumieniu art. 446 § 3

k.c. powinno, gdy idzie o jego wysokość, wyrażać się kwotą stanowiącą dla

uprawnionego odczuwalne przysporzenie.

Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji (art. 39315

k.p.c.).