IV CSK 194/07

Sygn. akt IV CSK 194/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa G. K. i in. ,

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "W." SA w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 lipca 2006 r.,

I. Uchyla i zmienia zaskarżony wyrok w stosunku do powoda

G. K. w następującym zakresie:

- w punkcie 1 a w ten sposób, że uwzględnione na jego rzecz

świadczenie odszkodowawcze obniża do kwoty 54.675,32 zł

(pięćdziesiąt cztery tysiące sześćset siedemdziesiąt pięć zł,

trzydzieści dwa gr.) z odsetkami, oddalając powództwo z tego

tytułu pozostałej części.

2

- w punkcie 2 - gim oraz pkt. III - cim wyroku Sądu

Okręgowego w G. z dnia 22 października 2004 r. w ten sposób,

że oddala także powództwo G. K. o ustalenie.

II. Uchyla i zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 e w ten

sposób, że ustaloną tam kwotę kosztów obniża do 2.732,85 zł.

III. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie i znosi

wzajemnie między stronami koszty postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

3

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 22 października 2004 r. przyznał

wszystkim powodom stosowne świadczenia odszkodowawcze od obu pozwanych,

w związku ze śmiercią ich syna i brata, małoletniego J. K., który zmarł na skutek

obrażeń odniesionych w wypadku samochodowym spowodowanym w dniu 30

czerwca 2002 r. przez R. Ł., kierującego samochodem należącym do pozwanego

F. spółki z o.o. w T. Sąd zasądził te świadczenia in solidum od tego pozwanego

oraz od ubezpieczyciela - Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji W. S.A.

indywidualnie na rzecz każdego z trojga rodzeństwa zmarłego, natomiast na rzecz

jego rodziców G. i J. K. zasądził kwotę łączną 108.076,42 zł. Jednocześnie Sąd

ustalił, że obaj pozwani będą ponosić na przyszłość odpowiedzialność za mogące

wystąpić w przyszłości negatywne następstwa w stanie zdrowia dla powodów G.,

J. i K. K., będące następstwem śmierci J. K. Przy uwzględnianiu tych roszczeń Sąd

Okręgowy miał przy tym na uwadze, aczkolwiek nie w pełni konsekwentnie, że

zmarły przyczynił się w ¼ części do wypadku.

Wyrok w stosunku do pozwanej Spółki F. był wyrokiem zaocznym.

Na skutek apelacji pozwanego Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji W.

od tego orzeczenia, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 lipca 2006 r. zmienił je w

stosunku do powoda G. K. w ten sposób, że „oddalił jego powództwo ponad kwotę

100.468,00 zł.” oraz oddalił roszczenia pozostałych powodów, uwzględnione przez

Sąd Okręgowy, uznając je za niezasadne. Na podstawie opinii powołanego w

postępowaniu apelacyjnym biegłego P. R. ustalił bowiem, że tylko powód G. K.

doznał depresji reaktywnej o charakterze trwałym, związanej ze śmiercią syna,

natomiast pogorszenie stanu zdrowia i samopoczucia pozostałych powodów miało

charakter przejściowy, co nie daje podstaw do przyznania im odszkodowania na

podstawie art. 446 § 3 k.c.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył pozwany ubezpieczyciel skargą

kasacyjną w części, w której Sąd Apelacyjny uwzględnił powództwo G. K. ponad

kwotę 46.875,32 zł. oraz w części, w której Sąd ten oddalił apelację kwestionującą

ustalenie odpowiedzialności pozwanego za mogące wystąpić w przyszłości

negatywne następstwa w stanie zdrowia tego powoda, związane ze śmiercią syna

J. i w zakresie orzeczenia o kosztach. Zarzucił naruszenie art. 446 § 3 k.c. i art. 189

4

k.p.c., a także art. 822 § 1 k.c. w zw. z § 10 ust. Rozporządzenia Ministra Finansów

z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów, art. 379 § 1 k.c. oraz art. 352

k.p.c., art. 321 § 2, art. 384, oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 378 § 1

k.p.c. Na tych podstawach wniósł o zmianę wyroku przez oddalenie powództwa G.

K. ponad kwotę 46.857,32 zł., ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przewidziane w art. 446 § 3 k.c. roszczenie o stosowne odszkodowanie jest

roszczeniem indywidualnym, przysługującym tym z członków rodziny zmarłego,

u których śmierć osoby bliskiej spowodowała znaczne pogorszenie ich sytuacji

życiowej. Jest rzeczą jasną, że świadczenie z tego tytułu powinno być przyznawane

także indywidualnie, według stopnia pogorszenia sytuacji każdego z uprawnionych

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1965 r., I PR 317/65, NP. 1966,

nr 4, s. 519). Z tego punktu widzenia błędne co do zasady było więc przyznanie

przez Sąd Okręgowy łącznego świadczenia rodzicom zmarłego G. i J. K. w kwocie

108.076,42 zł., zamiast każdemu z nich stosownego świadczenia oddzielnie. Z

motywów tego rozstrzygnięcia można wnosić, że intencją Sądu było przyznanie

każdemu z rodziców równej kwoty odszkodowania, wynoszącego po 66.000 zł, co,

po uwzględnieniu przyczynienia się przez zmarłego w ¼ do wypadku, daje kwoty

po 52.800 zł. na rzecz każdego z nich. Do sumy obu kwot Sąd doliczył kwotę

2.476,42 zł. z tytułu zwrotu kosztów pogrzebu (bez uwzględnienia stopnia

przyczynienia się do powstania szkody), zasądzając łącznie na rzecz obojga kwotę

108.076,42 zł. Przy takiej konstrukcji tego rozstrzygnięcia, Sąd Apelacyjny,

rozpoznając sprawę wyłącznie z apelacji pozwanego, kwestionującej zasądzenie

świadczenia na rzecz wszystkich powodów, w tym także na rzecz G. K., nie mógł

zmienić go w ten sposób, że, oddalając w całości powództwo J. K., przyznać

jednocześnie powodowi G. K. kwotę 100.468, zł. W ten sposób dokonał niejako

„przeniesienia” roszczenie jednego z rodziców na drugie, co było niemożliwe z

punktu widzenia prawa materialnego (art. 446 § 3 k.c.). Jednocześnie było to

niedopuszczalne procesowo, gdyż, jak trafnie podnosi skarżący, Sąd, wbrew

5

przedmiotowi zaskarżenia, orzekał na niekorzyść strony wnoszącej apelację,

naruszając zakaz reformationis in peius, sformułowany w art. 384 k.p.c. Dlatego też

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. uwzględnił wniosek skarżącego

i dokonał korekty tego rozstrzygnięcia, obniżając należne powodowi G. K.

świadczenia z tytułu pogorszenia jego sytuacji życiowej w związku ze śmiercią

syna do kwoty 52.800 zł., ustalonej przez Sąd Okręgowy, a bezpodstawnie

podwyższonej przez Sąd Apelacyjny. Jednocześnie przyznano temu powodowi

zwrot kosztów pogrzebu. Bezsporna kwota z tego tytułu wynosi 2.476,42 zł, co, po

uwzględnieniu przyczynienia w ¼ części, daje kwotę 1.857,32 zł. i ostatecznie

uzasadnia ustalenie należnych temu powodowi świadczeń łącznie na sumę

54.657,32 zł.

Usprawiedliwiona jest też skarga kasacyjna w części, w której kwestionuje

oddalenie apelacji od rozstrzygnięcia ustalającego odpowiedzialność pozwanych za

mogące w przyszłości ujawnić się negatywne skutki dla zdrowia powoda G. K.,

będące następstwem śmierci jego syna. W orzecznictwie podkreśla się, że

odszkodowanie należne na podstawie art. 446 § 3 k.c. nie jest odszkodowaniem

pełnym w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., lecz z woli ustawodawcy „stosownym”, tj.

takim, które ułatwi przystosowanie się uprawnionemu do zmienionej sytuacji

życiowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2007 r., I CSK 465/06,

niepubl.). Dyspozycja tego przepisu nie obejmuje zatem obowiązku wyrównania

wszystkich szkód ustalonych detalicznie, pozostających w związku przyczynowym

ze śmiercią członka bliskiej rodziny, gdyż ze swej natury jest to kompensacja

o charakterze ryczałtowym. Jest tak dlatego, że przepis ten stanowi wyjątek od

ogólnej zasady, iż naprawienia szkody może domagać się osoba bezpośrednio

poszkodowana, tj. ta, przeciwko której było skierowane działanie sprawcy.

Tymczasem omawiany przepis wprowadza odpowiedzialność za szkodę

wyrządzoną osobie bliskiej poszkodowanemu, a więc za szkodę wyrządzoną

w sposób pośredni, co uzasadnia ograniczoność obowiązku repartycji. W tym

kontekście za szczególnie wątpliwą uznać trzeba możliwość dochodzenia przez

rodziców zmarłego małoletniego dziecka ustalenia odpowiedzialności za szkodę,

która może ujawnić się dla nich dopiero w przyszłości, a pozostawać w związku

z wypadkiem śmiertelnym małoletniego syna. Dlatego też Sąd Najwyższy w wyroku

6

z dnia 23 października 1976 r., IV CR 423/76, LEX nr 7862 trafnie uznał,

że w sytuacji śmierci małoletniego dziecka, będącego na utrzymaniu rodziców,

rodzice nie mają interesu prawnego w żądaniu ustalenia odpowiedzialności osoby

zobowiązanej do naprawienia szkody spowodowanej śmiercią dziecka za szkody

mogące powstać w przyszłości. Brak zaś interesu prawnego wyklucza możliwość

wydania wyroku ustalającego (art. 189 k.p.c.). Podzielając ten pogląd prawny

i stosując go w niniejszej sprawie, Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok oraz

wyrok Sądu Okręgowego przez oddalenie także powództwa G. K. o ustalenie.

Oddalenie części roszczeń powoda G. K. pociągało za sobą zmianę wysokości

kosztów sądowych, które nakazano ściągnąć od pozwanego, przez ich

odpowiednie obniżenie.

W pozostałym zakresie skarga kasacyjna podlegała oddaleniu jako niezasadna

(art. 39814

k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art.

100 k.p.c.

db