III CSK 142/07

Sygn. akt III CSK 142/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w K.

przeciwko L. K., M.S. i A. K.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej Prokuratora Okręgowego w K.

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 23 listopada 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

W rozpoznawanej sprawie postępowanie toczyło się z powództwa Skarbu

Państwa – Prezydenta Miasta K. o uzgodnienie stanu prawnego wynikającego z

księgi wieczystej Kw […] prowadzonej dla nieruchomości o pow. 513 m kw.,

położonej w K. – B., oznaczonej w rejestrze gruntów jako działka nr 672/7, ze

stanem rzeczywistym przez wykreślenie z działu II L. i A. K. oraz M.S. i wpisanie

Skarbu Państwa. Do sprawy zgłosił swój udział Prokurator Okręgowy w K. (art. 7 i

60 § 1 k.p.c.).

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżony skargą kasacyjną Prokuratora został

wydany przy uwzględnieniu następujących okoliczności:

Wpis S. K. (poprzednika pozwanych) jako właściciela w księdze wieczystej

został dokonany 3 sierpnia 1992 r. na podstawie prawomocnego wyroku Sądu

Wojewódzkiego z 29 listopada 1991 r sygn. I C …/91 nakazującego miejscowej

Gminie przeniesienie parceli o którą w sprawie chodzi na tegoż S. K. Przedtem,

decyzją z 17 grudnia 1990 r. Kierownik Urzędu Rejonowego stwierdził, że

przedmiotowa nieruchomość zbyta na rzecz Skarbu Państwa w trybie ustawy z 15

marca 1958 r. o wywłaszczaniu nieruchomości, nie została wykorzystana zgodnie

z celem nabycia. Upoważniało to do występowania przez dawnego właściciela o

zwrot nieruchomości, na drodze sądowej i takie roszczenie realizował wyrok I C

…/91. Wyrok ten został wydany w procesie przeciw Gminie m. K., mimo że

w księdze wieczystej jako właściciel wpisany był Skarb Państwa, który jednak

twierdził, że nie jest biernie legitymowany w sprawie przeniesienia własności działki

i nie zaskarżył wyroku. Również skarga Prokuratora Okręgowego o wznowienie

postępowania w sprawie I C …/91 została odrzucona ze względu na uchybienie

terminu do jej wniesienia.

Sąd Rejonowy oddalając powództwo nie kwestionował dopuszczalności – co do

zasady – wybranego przez powoda trybu obrony interesów Skarbu Państwa, tj.

obalenia w procesie opartym na art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece

domniemania prawa własności pozwanych, wynikającego z wpisu (art. 3 u.k.w.h.),

podniósł jednak kwestię ciężaru dowodu rzeczywistego stanu prawnego z chwili

zamknięcia rozprawy, spoczywającego na powodzie i uznał, że powód takiego

3

dowodu nie wskazał. Ocena ta została dokonana przy uwzględnieniu treści i trybu

wykonania - stosowanego w tym wypadku - art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja

1990 r. przep. wpr. ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych. Przejście odpowiedniej części mienia ogólnonarodowego

(państwowego) na własność gmin następowało z mocy prawa, wobec czego

decyzja wojewody przewidziana w art. 18 ust. 1 ustawy z 1990 r. ma charakter

deklaratoryjny, gdyż potwierdza istnienie określonego zdarzenia prawnego, które

już nastąpiło. W konsekwencji, brak takiej decyzji nie przesądza zagadnienia

własności choć jej istnienie jest konieczne dla swobodnego dysponowania tym

mieniem przez gminę. Sąd uwzględnił również skutki prawomocnego wyroku b.

Sądu Wojewódzkiego, szczególnie związanie wynikające z art. 365 § 1 k.p.c.

Dokonane ustalenia i oceny w zasadzie podzielił Sąd Okręgowy rozpoznając

sprawę na skutek apelacji powoda. Różnice oceny prawnej dotyczą wyraźnego

zaakcentowania elementów konstytutywnych decyzji wydawanych na podstawie

wymienionego art. 18 ust. 1 ustawy z 1990 r. Sąd odwoławczy przytoczył

orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego oceniające

charakter decyzji pod kątem podziału na konstytutywne i deklaratoryjne oraz skutki

braku decyzji i dopuszczalność samodzielnego ustalania przez sądy powszechne

przejścia własności na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z 1990 r. i uznał, że

przesłanką bezskuteczności czynności prawnej Gminy zastąpionej wyrokiem Sądu

Wojewódzkiego z 29 listopada 1991 r. byłoby ustalenie, że nie stała się ona

właścicielem przedmiotowej nieruchomości, tzn. że nie były spełnione przesłanki

z art. 5 ust. 1 ustawy, tymczasem powód nie podważał istnienia przesłanek

wymienionych w hipotezie przepisu, a z uchwał SN III CZP 64/93 i III CZP 94/94

oraz wyroku II CK 404/02 zdaniem Sądu Okręgowego wynika, iż czasowe

ograniczenie prawa własności gminy wywołanego brakiem decyzji wojewody nie

powoduje bezskuteczności lub nieważności dokonywanych przez nią czynności

prawnych.

W rezultacie Sąd Okręgowy oddalił m. in. apelacje powoda.

W skardze kasacyjnej Prokurator Okręgowy zaskarżył wyrok Sądu

Okręgowego w całości i przytoczył pierwszą podstawę (art. 3981

§ 1 pkt 1 i 2

k.p.c.), zarzucając:

4

1. naruszenie art. 5 ust. 1 w związku z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja

1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym

i ustawę o pracownikach samorządowych poprzez stwierdzenie pełnej

deklaratoryjności decyzji komunalizacyjnej, a w konsekwencji przyznanie

gminie w dacie wejścia w życie powołanej ustawy pełnych praw

właścicielskich, w tym możliwości swobodnego kształtowania stosunków

cywilnoprawnych przez rozporządzanie nieruchomością,

2. naruszenie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez

dopuszczenie w ramach powództwa opartego na tym przepisie prowadzenie

postępowania w przedmiocie ustalenia możliwości wydania decyzji

przewidzianej w art. 18 ust. 1 ustawy wymienionej w punkcie poprzednim,

3. naruszenie art. 6268

§ 12 k.p.c. w związku z art. 156 k.c. i art. 64 k.c. przez

niezasadne uznanie, iż orzeczenie wydane przez Sąd Okręgowy 29

listopada 1991 r sygn. I C …/91 mogło zastąpić umowę przenoszącą

własność i stanowić samodzielną wystarczającą i konstytutywną podstawę

wpisu w księdze wieczystej oraz zwalniającą sąd orzekający w sprawie

obecnie rozpoznawanej od oceny rzeczywistej treści dokumentu

stanowiącego podstawę wpisu prawa własności.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i jego zmiany przez

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Rozpoznając skargę kasacyjną w granicach przytoczonych podstaw (art.

39813

§ 1 k.p.c.) Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Naruszenie art. 5 ust. 1 skarżący upatruje w błędnej wykładni tego przepisu

polegającej na uznaniu pełnej deklaratoryjności decyzji komunalizacyjnej

i dopuszczenie rozporządzenia mieniem przed jej wydaniem. Zarzut sformułowany

w taki sposób nie opiera się jednak na treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku,

w którym Sąd Okręgowy przytaczając obszernie orzecznictwo Sądu Najwyższego

nie przedstawił odmiennej oceny skutków decyzji komunalizacyjnej, jako aktu

legitymującego gminę do rozporządzania nieruchomością nabytą na tej podstawie.

Sąd odwoławczy stwierdził wprost, że analiza owych orzeczeń trafnie i celowo

przytoczonych przez sąd pierwszej instancji prowadzi do wniosku, że decyzja

wojewody ma charakter deklaratoryjny, posiadając w sobie także elementy

5

konstytutywności. W takiej sytuacji podstawa skargi kasacyjnej określona w punkcie

1. jest nieusprawiedliwiona i nie uzasadnia wniosku, iż błąd co do treści lub

znaczenia normy prawnej był podstawą wydania zaskarżonego wyroku, co

uzasadniałoby wniosek skargi kasacyjnej.

Odnośnie do drugiej części podstawy przytoczonej w punkcie 1., w którym

Prokurator Okręgowy powołuje się na możliwości swobodnego kształtowania

stosunków cywilnoprawnych przez Gminę, jakoby przyjęte (aprobowane) przez Sąd

orzekający w drugiej instancji, należy odwołać się do fragmentów uzasadnienia

wyroku podkreślających, iż do rozporządzenia nie doszło w drodze czynności

prawnej, gdyż podstawę wpisu stanowił inny dokument, tj. prawomocny wyrok Sądu

Wojewódzkiego.

Odnośnie do punktu 2. skargi kasacyjnej, tj. naruszenia art. 10 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece (niewątpliwie skarżący wskazuje ust. 1.), trzeba

by zgodzić się z zarzutem, gdyby Sąd Okręgowy ustalał istniejący (aktualny) stan

prawny aby dokonać jego wpisu zastępującego wpis istniejący. Treść art. 18 ust. 1

ustawy Przepisy wprowadzające /.../ nie dopuszcza takiej możliwości pozostawiając

stwierdzenie stanu prawnego postępowaniu administracyjnemu i ustanawiając

wyłączną kompetencję wojewody. Przytoczone obficie, w przyjmującym je do

stosowania uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, orzecznictwo Sądu Najwyższego

nie pozostawia w tej kwestii wątpliwości. Skarżący pomija zasadniczy dla treści

wyroku Sądu Okręgowego element ciężaru dowodu. Sąd ten nie wykluczył z góry

stanu prawnego nieruchomości, odmiennego od wynikającego z wpisu, ale

przytaczając istotne założenia orzekania w sprawie z powództwa opartego na art.

10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych /.../ zwrócił uwagę na obowiązek

udowodnienia przez powoda rzeczywistego stanu prawnego odmiennego niż stan

wpisany błędnie. Nie analizując głębiej problemu ciężaru dowodowego nieistnienia

faktów lub stanów, jako niemieszczące się w przytoczonej podstawie skargi, należy

aprobować stanowisko Sądu odwoławczego co do wykładni i zastosowania art. 6

k.c., ponieważ proces o uzgodnienie (art. 10 ust. 1 u.k.w.h.) różni się zasadniczo od

postępowania o wpis. Powód nie jest w nim związany prawomocnością wpisu –

jako orzeczenia ale też na nim ciąży obowiązek wykazania odmiennego stanu

prawnego. Dlatego wywodu uzasadnienia dotyczącego przesłanek zastosowania

6

art. 5 ust. 1 ustawy, budzącego zastrzeżenia skarżącego, nie można utożsamiać

z niedopuszczalnym orzekaniem w zakresie przekazanym do postępowania

administracyjnego. Odwołanie się do wyroku SN II CK 404/02 potwierdza

wprawdzie zawarte w jego uzasadnieniu stwierdzenie, że brak decyzji

komunalizacyjnej nie pozwala twierdzić, że Skarb Państwa nie jest właścicielem

nieruchomości ale stwierdzenie takiego stanu, nie jest wystarczające do dokonania

wpisu tego podmiotu, gdy doszło już do jego wykreślenia.

Nieusprawiedliwiony jest również zarzut wypełniający omawianą podstawę

skargi kasacyjnej dotyczący spóźnionego podniesienia w apelacji zarzutu istnienia

roszczeń osób trzecich. Uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego zawiera

stwierdzenie, iż roszczenia takie pozostają poza problematyką istotną dla

przedmiotowego orzeczenia, a jednocześnie poprzedzające zdanie wytyka

spóźnione powołanie tej okoliczności dla uzasadnienia powództwa, mimo

prowadzenia ustaleń przez sąd pierwszej instancji. W toku postępowania

kasacyjnego Sąd Najwyższy nie ma kompetencji do badania z urzędu poprawności

uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji, a dotyczyłoby to celowości

kumulowania argumentów z zakresu nowości w postępowaniu apelacyjnym (art.

381 k.p.c.) oraz zakresu podstawy faktycznej; dotyczy to stwierdzenia Sądu, że

w rozpoznawanej sprawie dotyczącej ustalania rzeczywistego stanu prawnego

nieruchomości roszczenia osób trzecich są obojętne.

Ponieważ w skardze kasacyjnej w ramach drugiej podstawy nie

przytoczono naruszenia przepisów postępowania przed sądem drugiej instancji

związanych ze zgłaszaniem nowych faktów i dowodów, nie ma podstaw do

rozważania i kontroli kasacyjnej przyczyn i zasadności ich podniesienia przez

powoda w apelacji.

Trzecią grupę zarzutów wypełnia argumentacja zmierzająca do wykazania,

że wyrok w sprawie I C …/91 nie mógł być podstawą wpisu, ponieważ zawierał

oświadczenie woli tylko jednej strony a ponadto nieprecyzyjnie oznaczał

nr ewidencyjny działki i nr księgi wieczystej. Oznaczenie nieruchomości, jak wynika

z treści zaskarżonego wyroku nie miało wpływu na postępowanie o wpis. Należy

zauważyć, że obowiązujący w okresie orzekania i w następnych latach (do

23 września 2001 r.) art. 48 ust. 2 u.k.w.h. upoważniał sąd prowadzący księgę

7

wieczystą do wyznaczenia wnioskodawcy odpowiedniego terminu do usunięcia

dostrzeżonej przeszkody wpisu.

Jeśli chodzi o treść wyroku, to należy zwrócić uwagę na zdanie początkowe

tzw. tenoru sentencji wyroku, zobowiązującego pozwaną Gminę do zawarcia

z powodem umowy o treści przytoczonej w skardze, przenoszącej własność.

Zgodnie z ustaloną wykładnią art. 64 k.c. (uchwała SN z 7 stycznia 1967 r., III CZP

32/66, OSNC 1968/12/1990) prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające

obowiązek strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje to

oświadczenie (art. 64 k.c. oraz art. 1047 k.p.c.). Jeżeli więc oświadczenie to ma

stanowić składnik umowy, jaka ma być zawarta pomiędzy stronami, do zawarcia tej

umowy konieczne jest złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą

stronę z zachowaniem wymaganej formy.

Nie dotyczy to jednak zawarcia umowy przyrzeczonej w umowie przedwstępnej

(art. 390 § 2 k.c.) oraz wypadków, gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie

obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem powoda; w takich

wypadkach orzeczenie sądu stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę.

Ostatnie zdanie powołanej uchwały prowadzi do wniosku, że sąd prowadzący

księgę wieczystą rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej S. K. jako

właściciela dysponował dokumentem zrównanym z umową przenoszącą własność

nieruchomości i stanowiącym dostateczną podstawę wpisu. Prawomocność wyroku

wiążącego strony i sądy (art. 365 § 1 k.p.c.) oznacza, że taki surogat umowy został

utworzony zgodnie z przepisami prawa i stanowił podstawę wpisu w księdze

wieczystej. Jak już stwierdzono wyżej, skuteczność powództwa o uzgodnienie

stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej ze stanem rzeczywistym

wymaga od powoda zarówno obalenia domniemania wynikającego z wpisu (art. 3

ust. 1 u.k.w.h.) jak i wykazania stanu rzeczywistego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.