III CSK 205/07

Sygn. akt III CSK 205/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa D. S.A. w W.

przeciwko M.G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 stycznia 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powodowej Spółki

zmienił wyrok Sądu Okręgowego uchylający nakaz zapłaty i oddalający powództwo

w stosunku do pozwanej M. G. w ten sposób, że nakaz zapłaty z 19 sierpnia 2003

r. utrzymał w mocy w odniesieniu do wymienionej pozwanej oraz zasądził na rzecz

powodowej Spółki 9.800 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Wyrok uwzględniał następujące okoliczności:

Pozwana M. G. poręczyła weksel niezupełny wystawiony przez G. Spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością w celu zabezpieczenia roszczeń strony

powodowej wynikających z umowy leasingu z dnia 14 czerwca 2002 r. nr […]

zawartej przez powódkę z G. s.c. B. G. i M. G. z siedzibą w K. Weksel został

uzupełniony na kwotę 70.000 zł, stanowiącą równowartość pozostałych rat opłat

obciążających według umowy leasingobiorcę, a zobowiązani nie zapłacili tej

kwoty. W związku z tym Sąd Okręgowy na żądanie powódki wydał nakaz zapłaty

przeciw wystawcy i poręczycielom. Zarzuty wniosła skutecznie tylko pozwana,

podnosząc, że powódka uzupełniając weksel o kwotę obejmującą raty leasingowe

za okres następujący po rozwiązaniu przez nią umowy z powodu opóźnienia w

zapłacie jednej raty (trzydziestej drugiej spośród sześćdziesięciu), tymczasem ze

względu na wypowiedzenie umowy leasingobiorca nie był już zobowiązany do

świadczenia jakiejkolwiek kwoty.

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu sprawy na skutek zarzutów pozwanej uchylił

w stosunku do niej nakaz zapłaty i oddalił powództwo. Sąd ten ustalił, że rata nr 32

opłaty leasingowej została uiszczona wraz z odsetkami z opóźnieniem wynoszącym

około dwóch miesięcy. Umowa leasingu została zawarta przed nowelizacją

Kodeksu cywilnego dokonaną w ustawie z 26 lipca 2000 r., w związku z czym

odpowiedzialność za jej niewykonanie lub nienależyte wykonanie opiera się na

ogólnych zasadach odpowiedzialności kontraktowej i wymaga wykazania przez

stronę powodową poniesienia szkody, jako przesłanki uzupełnienia weksla

gwarancyjnego. Według oceny Sądu Okręgowego powódka nie wykazała, iż jej

oświadczenie o wypowiedzeniu umowy dotarło do adresata, tj. wystawcy weksla.

3

Sąd Apelacyjny rozpoznając sprawę na skutek apelacji powódki zwrócił

uwagę na uprawnienie leasingodawcy do wypowiedzenia umowy w razie

niezapłacenia opłaty leasingowej w terminie 14 dni od wymagalności lub chwili

wezwania (pkt 7.2a umowy). Dokonanie wypowiedzenia łączyło się z uprawnieniem

leasingodawcy żądania pozostałych opłat, zaległych i przyszłych do końca okresu

leasingu. Deklaracja wekslowa podpisana później niż umowa leasingu

upoważniała stronę powodową do uzupełnienia weksla, w razie naruszenia umowy

leasingowej, o kwotę odpowiadającą pełnemu zobowiązaniu finansowemu, które

wynikało z umowy. Sąd drugiej instancji ustalił również, że wypowiedzenie umowy

zostało dokonane, przedmiot leasingu zwrócony, a dopuszczalne co do zasady

zarzuty poręczyciela wekslowego dotyczące wypełnienia weksla niezgodnie

z warunkami określonymi w tzw. deklaracji wekslowej Sąd uznał za spóźnione

(art. 493 § 1 i art. 495 § 3 k.p.c.) i nieusprawiedliwione merytorycznie, ponieważ

wynikał z niej szeroki zakres odpowiedzialności dłużnika, obejmujący „wszelkie

należności powoda powstałe w związku z łączącą go z wystawcą, umową

leasingu”. Sąd nie uwzględnił zarzutu ustnej prolongaty terminu zapłaty 32. raty,

ze względu na zastrzeżenie pod rygorem nieważności, pisemnej formy zmiany

umowy leasingu.

Dokonując oceny obowiązków i uprawnień wynikających z umowy leasingu Sąd

Apelacyjny wskazał, że w pkt 7.4 umowa dopuszczała, mimo wypowiedzenia,

dalsze użytkowanie przedmiotu leasingu przez leasingobiorcę warunkując to jednak

wypełnieniem wszelkich zobowiązań, łącznie z zapłatą całkowitej sumy opłaty

leasingowej, jednak wystawca weksla nie spełnił tych wymagań.

Skarga kasacyjna pozwanej oparta została na obydwu podstawach (art. 3981

§ 1

pkt 1 i 2 k.p.c.), wskazując naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie

art. 3531

k.c. oraz art. 483 § 1 k.c. przy ocenie pkt 7.4 ogólnych warunków umowy

leasingowej oraz naruszenie przepisów postępowania art. 493 § 1 k.p.c. i art. 495

§ 3 k.c. wobec spóźnionego zgłoszenia dowodów przez powódkę, które to

uchybienie miało wpływ na wynik sprawy.

Obszerne uzasadnienie skargi kasacyjnej zawiera krytykę postanowienia

pktu 7.4 o.w.u.l., jako pozostającego w sprzeczności z intencjami stron wyrażonymi

4

w tejże umowie, zasadami współżycia oraz naturą stosunku zobowiązaniowego,

którego wzorcem jest obowiązujący od 9 grudnia 2000 r. art. 70915

k.p.c., a nie

postanowienia Konwencji Ottawskiej Unidroit z 28 maja 1988 r., które zresztą

zostały powołane bez uwzględnienia postanowień ochronnych zawartych w art. 13

tego aktu. Przyjmując, że postanowienia pktu 7.4 mają charakter kary umownej

skarżąca podniosła zarzut, zgodnie z art. 483 § 1 k.c. kara mogła być zastrzeżona

na rzecz pozwanej a nie od niej, ze względu na rodzaj świadczenia każdej ze stron.

Podstawę procesową skargi wypełnia naruszenie wymienionych wyżej

przepisów przez dopuszczenie przez sąd odwoławczy dowodu z dokumentu

zawierającego wypowiedzenie umowy przez powoda. Skarżąca wyprowadza z tego

wniosek o braku dowodu „rozwiązania kontraktu”.

Prokurator Generalny, do którego Sąd Najwyższy zwrócił się o zajęcie stanowiska

w sprawie co do skargi kasacyjnej, rozszerzył argumentację przytoczona w skardze

i wyraził pogląd, że winna zostać uwzględniona.

Prokurator Generalny uwzględnił stan orzecznictwa Sądu Najwyższego

dopuszczającego w umowach leasingu zawieranych przed 9 grudnia 2002 r.

umieszczenie postanowień przewidujących obowiązek zapłaty pozostałych rat

opłat, w razie rozwiązania umowy, ze względu na niezapłacenie rat wymagalnych,

dostrzegając także rozstrzygnięcia prezentujące pogląd przeciwny. Prokurator

Generalny zwrócił uwagę na okoliczności rozpoznawanej sprawy, tj. opóźnienie

spłaty tylko jednej raty i uregulowanie jej przed uzupełnieniem weksla oraz na

późniejsze oddanie przez stronę powodową przedmiotu leasingu innemu

podmiotowi. W dalszych wywodach zwrócono uwagę na ogólnikowość twierdzeń

pozwu, nie zawierającego wyliczeń ani wskazania podstawy prawnej lub umownej

żądanych kwot. Strona powodowa nie wykazała również poniesienia szkody ani

przesłanek wynikających z pktu 7.4 o.w.u.l., a przesłanki wypowiedzenia umowy

sformułowano nieprecyzyjnie. Prokurator Generalny zarzucił również naruszenie

zasady ekwiwalentności umowy, dostrzegając istnienie w postanowieniu pktu 7.4

swoistej sankcji wobec leasingobiorcy w przypadku wypowiedzenia umowy przez

leasingodawcę. Doręczenie wypowiedzenia podlegało postanowieniom pktu 8

o.w.u.l. zatem powodową stronę obciążał tego faktu. Ponieważ dowodu takiego

5

powódka nie przedstawiła, nie powstało zobowiązanie usprawiedliwiające

wypełnienie weksla.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezsporną okolicznością jest wystawienie poręczenie przez pozwaną weksla

niezupełnego w celu zabezpieczenia zobowiązania G. Spółki cywilnej M.G. i B. G. z

umowy leasingu przez G. Spółkę z o.o. oraz osobiście przez wymienione osoby

fizyczne. Nie była kwestionowana również treść i znaczenie dla umowy Ogólnych

warunków umowy leasingowej, w zakresie istotnym w sprawie, tj. uprawnienia

leasingodawcy do jej wypowiedzenia z terminem 3 dni, m.in. w razie niezapłacenia

należnej opłaty leasingowej lub innych należności w terminie 14 dni od daty

wymagalności lub od chwili wezwania, gdyby data nie była wyznaczona. Skutki

wypowiedzenia wielokrotnie omawiane w pismach procesowych, również w

skardze kasacyjnej zostały wymienione w pkt 7.4.

Umowa stanowiąca dowód podstawowy oraz pisma procesowe stron dały

podstawę Sądowi Apelacyjnemu do wyprowadzenia następujących wniosków

w procesie wszczętym przez Spółkę - leasingodawcę :

Pozwanej przysługiwało prawo podnoszenia wszelkich zarzutów

dotyczących nie tylko weksla ale i stosunku podstawowego, z którego wynikające

zobowiązania były zabezpieczone, ponieważ weksel nie został „wprowadzony

do obrotu”.

Ocena uprawnienia do uzupełnienia weksla przez wpisanie sumy

zobowiązania została dokonana na podstawie umowy leasingu, niezależnie od

uprawomocnienia się nakazu zapłaty w stosunku do G. Spółki z o.o. oraz drugiego

poręczyciela.

Podnosząc w dniu 12 kwietnia 2004 r. zarzuty od nakazu zapłaty pozwana

powoływała się na wypowiedzenie umowy leasingu i wydanie naczepy powódce

z tych faktów wyprowadzając zarzut nieistnienia zobowiązania odnośnie do

dalszych rat opłaty i bezzasadne uzupełnienie weksla. Dopiero w pismach

z 12 listopada 2005 r. i 12 września 2006 r. podniosła zarzut niedoręczenia jej

wypowiedzenia umowy oraz zarzut niewystąpienia przyczyny wypowiedzenia, a to

ze względu na telefoniczną prolongatę terminu zapłaty, istotnej w sprawie, 32 raty.

6

Nieuwzględnienie zarzutu braku wypowiedzenia, Sąd Apelacyjny oparł na

twierdzeniach pozwanej (zgodnych z twierdzeniami B. G.) zawartych w pismach

powołanych i cytowanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Twierdzenia te

oraz odpis pisma wypowiadającego umowę leasingu wraz z potwierdzeniem

nadania listu poleconego zostały uznane za dostateczny dowód (art. 229 i art. 231

k.p.c.) dla wykazania omawianej okoliczności.

Odrzucając skuteczność zarzutu o telefonicznym przedłużeniu terminu

zapłaty 32 raty Sąd Apelacyjny odwołał się do postanowienia pktu 11.2 umowy

zastrzegającego formę pisemną zmian pod rygorem nieważności.

Przytoczone ustalenia nie pozwalają uznać zasadności zarzutów naruszenia art.

493 § 1 i art. 495 § 3 k.p.c. Pierwszy ze wskazanych przepisów dotyczy

obowiązków procesowych pozwanego i jego naruszenie nastąpiłoby, gdyby

w zarzutach od nakazu zapłaty pozwana zgłosiła twierdzenia, zarzuty i przedstawiła

dowody w celu wykazania, że nie istnieje zobowiązanie spółki, za którą poręczyła

na wekslu. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że zarzutem

zgłoszonym był brak odpowiedzialności wystawcy weksla (w konsekwencji również

poręczycieli) ze względu na wygaśnięcie stosunku prawnego wynikającego

z umowy leasingu, tymczasem umowa ta w razie wypowiedzenia przez

leasingodawcę przewidywała wymagalność w zakresie opłat przyszłych.

Art. 495 § 3 k.p.c. ustanawia prekluzję dla twierdzeń, zarzutów i wniosków

dowodowych obydwu stron, jednak nie niweczy uprawnienia sądu dopuszczenia

dowodu z urzędu (art. 232 zd. drugie k.p.c.). Ocena zarzutu oparcia ustalenia Sądu

drugiej instancji, dotyczącego doręczenia wypowiedzenia umowy,

na niedopuszczalnych w postępowaniu odwoławczym dowodach, wymaga

odwołania się do uzasadnienia zaskarżonego wyroku, wskazującego w sposób

wyczerpujący (str. 4 i 5 uzasadnienia) podstawę tego ustalenia, mimo niezłożenia

przez stronę powodową dowodu doręczenia pisma zawierającego wypowiedzenie.

Ustalenie tego fragmentu stanu faktycznego nie podlega weryfikacji merytorycznej

w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983

§ 3 k.p.c.), a zarzut naruszenia przepisów

powołanych (art. 229 i 231 k.p.c.) nie został podniesiony twierdzenia wszystkich

pozwanych (w tym pozwanej M. G.). Ponadto dowód ten dopuścił i przeprowadził

7

Sąd pierwszej instancji, dlatego zarzut naruszenia art. 495 § 3 k.p.c. przez Sąd

Apelacyjny jest bezzasadny, a wobec braku innych zarzutów z tzw. drugiej

podstawy kasacyjnej, Sąd Najwyższy nie dostrzega podstawy do uznania, iż w

postępowaniu odwoławczym zostały naruszone istotne przepisy postępowania .

Niezależnie od braku odpowiedniej podstawy podważającej legalność

czynności Sądu Okręgowego w zakresie zbierania „materiału dowodowego”

nie można pominąć naruszenia art. 495 § 3 k.p.c. przez pozwaną ograniczającą

zarzuty do wygaśnięcia wszystkich zobowiązań z umowy leasingu, przy czym

podstawa kontraktowa roszczenia opartego formalnie na zobowiązaniu wekslowym

została w pozwie wskazana. Późniejsze rozszerzenie zarzutów wywołało reakcje

obronne drugiej strony i decyzję Sądu I instancji wyjaśnienia rzeczywistego stanu

podczas rozprawy w dniu 12 września 2006 r.

Nieusprawiedliwiony jest zarzut naruszenia art. 483 § 1 k.c. Obciążenie

leasingobiorcy obowiązkiem spłacenia wszelkich rat ustalonej opłaty nie może być

oceniane jako zastrzeżenie kary umownej. Przemawia za tym wykładnia art. 483

§ 1 k.c. dopuszczającego umowne określenie skutków niewykonania umowy

w zakresie świadczeń niepieniężnych. Ponieważ zobowiązanie leasingobiorcy

dotyczyło świadczeń pieniężnych, powoływanie tego przepisu jest bezskuteczne;

art. 383 § 1 k.c. nie może być stosowany do świadczeń pieniężnych zarówno

w zakresie powstawania zobowiązywania dłużnika jak i oceny skutków

nienależytego wykonywania.

Istotnym zarzutem jest naruszenie swobody umów, wyrażonej w art. 3531

k.c. W świetle później wprowadzonego przepisu art. 70915

k.c. oraz zasad

wyrażonych w art. 13 Konwencji Ottawskiej dotyczących leasingu

międzynarodowego ale mogących służyć jako wzorzec prawidłowego rozkładu

ryzyka między stronami powszechnych umów leasingu, norma ograniczająca

swobodę kontraktową w chwili zawierania umowy mogła być wywodzona z art.

3531

k.c.

W ocenie Sądu Najwyższego nie ma podstaw do generalnego uznania, że umowa

nakładająca na leasingobiorcę ryzyko z tytułu nienależytego wykonania swego

zobowiązania była nieważna od początku.

8

Ryzyko leasingodawcy wynikające z zaangażowania poważnych funduszy

w nabycie lub uzyskanie sprzętu używanego w działalności gospodarczej,

w okresie kiedy umowa ta nie była umowa nazwaną, jak i obecnie (art. 70915

k.c.)

jest w części przerzucane na leasingobiorcę. Przed zmianą kodeksu cywilnego

wprowadzającą ten typ umowy praktykowane było zamieszczanie surowych

postanowień, tj. prawo wypowiedzenia w razie wątpliwej wypłacalności

leasingobiorcy oraz obowiązek uiszczenia pozostałych opłat. Taki rozkład ryzyka,

wyraźnie korzystniejszy dla leasingodawcy był jednak łagodzony uprawnieniem

korzystającego do dalszego użytkowania przedmiotu leasingu oraz pośredniczenia

w sprzedaży przedmiotu leasingu wybranemu przez siebie nabywcy, przy

zachowaniu prawa do akceptacji ceny i zachowania prowizji. W skutkach

ekonomicznych oznacza to, że opóźnienie spłaty którejkolwiek raty przez

leasingobiorcę przerzucało na niego obowiązek jednorazowego zaspokojenia

wierzyciela. Nie można uznać, że takie rozwiązanie jest sprzeczne z naturą umowy

leasingowej, skoro aktualizowało się dopiero w razie nieterminowego spłacania rat

opłaty, a stopień dolegliwości finansowych zależał od tego jak długo korzystający

spełniał swoje świadczenia w sposób odpowiadający treści zobowiązania.

Odrzucając zarzut generalny – nieważności umowy pozostaje ocenić

zindywidualizowany rozkład ciężarów i korzyści. Nie można wykluczyć oceny

umowy pod kątem zasad współżycia społecznego w zakresie dopuszczającym

zatrzymanie przez leasingodawcę korzyści uzyskanych wskutek ponownego

oddania naczepy w leasing po zakończeniu używania przez leasingobiorcy z

umowy nr […], ale wymagałoby to aktywności strony pozwanej w sformułowaniu

twierdzeń i wskazaniu dowodów. Tymczasem pozwana zgłosiła twierdzenie w

piśmie z 12 listopada 2005 r. i powtarzała m.in. na rozprawie w 2006 r. że powódka

osiągała takie korzyści, jednak nie poparła ich dowodami.

Okoliczności związane z oddaniem naczepy innemu kontrahentowi po wydaniu jej

przez pozwaną Spółkę, należące do sfery faktycznej rozstrzygnięcia, nie znajdują

również odzwierciedlenia w przytoczonej podstawie skargi kasacyjnej i muszą

pozostać poza rozważaniami Sądu Najwyższego.

9

Nie znajdując usprawiedliwionej podstawy skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy

oddalił ją na podstawie art. 39814

k.p.c.

jz