I UK 147/07

Sygn. akt I UK 147/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania K. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 lutego 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z 21 czerwca 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (organ

rentowy) stwierdził, iż K. G. (ubezpieczona) podlega ubezpieczeniu emerytalnemu,

rentowemu i wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 lipca 2003 r. oraz zobowiązał

2

ubezpieczoną do przekazania prawidłowych dokumentów ubezpieczeniowych za

ten okres.

Ubezpieczona twierdziła, że przerwy w prowadzeniu działalności

gospodarczej każdorazowo zgłaszała organowi rentowemu oraz właściwemu

urzędowi skarbowemu.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokiem z

dnia 17 października 2006 r. oddalił odwołanie ustalając, iż w spornym okresie

ubezpieczona prowadziła działalność gospodarczą w zakresie pośrednictwa

ubezpieczeniowego. W okresie tym ubezpieczona wielokrotnie wyrejestrowywała

się z ubezpieczeń społecznych z powodu choroby oraz nauki. Sąd pierwszej

instancji uznał, że ubezpieczona prowadziła przez ten okres działalność

gospodarczą, ponieważ podejmowała czynności zmierzające do zachowania

ciągłości prowadzenia działalności gospodarczej, mimo iż świadczyła przedmiotowe

usługi z różnym natężeniem, co odzwierciedlały okresowe braki przychodów. Z

uwagi na to, iż w okresie zgłaszanej organowi rentowemu przerw ubezpieczona

nadal posiadała „zewnętrzne atrybuty” przedsiębiorcy, Sąd przyjął, iż nie ma

podstaw do uznania, że obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne

ustał.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6

lutego 2007 r. oddalił apelację ubezpieczonej. Sąd Apelacyjny przyjął, że w

przedmiotowym okresie ubezpieczona prowadziła działalność gospodarczą,

uznając, że zgłaszane przez nią przerwy spowodowane chorobą oraz podjęciem

nauki (w trybie zaocznym) nie stanowią wyjątkowych okoliczności pozwalających

przyjąć, że faktycznie w okresie „przerwy” działalność gospodarcza została

zawieszona, to jest nie była w ogóle prowadzona. Sąd stwierdził, że zawieszenie

działalności gospodarczej jest stanem faktycznym, a nie prawnym, natomiast

ocena, czy faktyczny stan niewykonywania działalności gospodarczej ma wpływ na

obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne musi być poprzedzony

ustaleniem, czy w okresie, w którym podmiot gospodarczy zgłosił zawieszenie

prowadzenia działalności gospodarczej, działalność ta faktycznie nie była

prowadzona.

3

Odnosząc się do zarzutu przedawnienia należności z tytułu składek, Sąd

Apelacyjny zwrócił uwagę, iż począwszy od 1 stycznia 2003 r. obowiązuje 10 letni

termin liczony od dnia, w którym należności z tytułu składek stały się wymagalne

(wcześniej był to termin 5 letni). Ponieważ brak jest przepisów przejściowych

regulujących kwestię wymagalności należności powstałych za okres 5 lat wstecz

przed wejściem w życie przepisu art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w jej nowym brzmieniu, przepis w nowym brzmieniu (z

dziesięcioletnim terminem) stosuje się do składek, których obowiązek zapłaty nie

uległ przedawnieniu przed wydłużeniem terminu przedawnienia.

Ubezpieczona wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości i

zarzucając naruszenie: 1) art. 2a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w związku z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP poprzez jego

niezastosowanie i naruszenie zasady równego traktowania ubezpieczonej; 2)

naruszenie art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez

nieprzyjęcie, że w spornym okresie czasu nie ustał obowiązek opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne; 3) naruszenie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych przez błędną jego wykładnię wobec braku uwzględnienia

zarzutu przedawnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego za okres od 1

stycznia 1999 r. do 21 czerwca 2001 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

2. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( jednolity tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), który stanowi, że „Obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne

w następujących okresach: (…) osoby prowadzące działalność pozarolniczą - od

dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej

działalności,”.

3. W uzasadnieniu powyższego zarzutu skarżąca podniosła, że Sąd

Apelacyjny zaaprobował zmianę stosowanej do tej pory w praktyce wykładni art. 13

pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którą zgłaszane

organowi rentowemu „wyrejestrowanie z ubezpieczeń” działalności gospodarczej

4

bez jej likwidacji i wykreślenia wpisu z ewidencji gospodarczej, nie było

kwestionowane przez organ rentowy. W związku z tym skarżąca (odwołując się do

poradników ZUS za okres 1999 - 2003 ale bez przytoczenia ich treści ani bliższych

szczegółów publikacyjnych) przyjmuje, iż na podstawie takiego zachowania organu

rentowego mogła domniemywać jego zgodę na ten sposób ustania obowiązku

opłacania składki na ubezpieczenie społeczne. Skarżąca uważa, że zaskarżona

decyzja organu rentowego narusza zasadę równego traktowania, zaś zaskarżony

wyrok Sądu Apelacyjnego narusza zasady sprawiedliwości społecznej.

4. Powyższe zarzuty są bezpodstawne. Skarżąca próbuje wywieść korzystne

dla siebie skutki prawne z przyjęcia przez organ rentowy wniosku o

wyrejestrowanie się skarżącej z ubezpieczeń społecznych. Tymczasem zgodnie z

art. 36 ust. 11 zdanie pierwsze ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

„Każda osoba, w stosunku do której wygasł tytuł do ubezpieczeń społecznych,

podlega wyrejestrowaniu z tych ubezpieczeń.” W odniesieniu do osoby takiej jak

skarżąca tytułem do ubezpieczeń społecznych jest prowadzenie działalności

pozarolniczej -od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania

wykonywania tej działalności. W konsekwencji dniem wygaśnięcia tytułu do

ubezpieczeń społecznych w stosunku do osoby prowadzącej działalność

pozarolniczą w rozumieniu tego przepisu jest dzień zaprzestania wykonywania tej

działalności. Ze zdania drugiego tego przepisu wynika jednoznacznie, że

„zgłoszenie wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych” osoba prowadząca

działalność pozarolniczą jest obowiązana złożyć w terminie 7 dni od daty

zaprzestania prowadzenia tej działalności. Skarżąca nie może jednak z tego

przepisu wywodzić korzystnych dla siebie skutków prawnych, gdyż po pierwsze –

przepis art. 36 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie został

wskazany jako podstawa niniejszej skargi kasacyjnej, po drugie – Sądy obu

instancji ustaliły, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia w spornym okresie

działalności pozarolniczej, a ustalenie to, wobec braku zarzutu naruszenia

stosownych przepisów postępowania, jest wiążące dla Sądu Najwyższego ( por.

np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 r. III CKN 92/99).

5. Skarżąca podnosi, iż udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w

faktycznym prowadzeniu działalności gospodarczej, uzasadniająca zwolnienia z

5

opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, tworzy podstawę do zwolnienia

przedsiębiorcy z obowiązku opłacania składek za okres tych przerw. W związku z

tym zarzutem należy podnieść, że Sąd Najwyższy wielokrotnie zajmował się

wykładnią przepisu art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

zawsze jednolicie wykładając pojęcie „zaprzestania prowadzenia działalności

gospodarczej” skutkujące ustaniem obowiązku ubezpieczenia społecznego.

Zgodnie z tym jednolitym stanowiskiem obowiązek ubezpieczenia osoby

prowadzącej pozarolniczą działalność – w tym działalność gospodarczą - wynika z

faktycznego prowadzenia tej działalności, a zatem o zaprzestaniu prowadzenia

działalności gospodarczej, powodującej wyłączenie z tego ubezpieczenia, decyduje

faktyczne zaprzestanie działalności. Natomiast kwestie związane z formalnym

zarejestrowaniem, wyrejestrowaniem, czy zgłaszaniem przerw w tej działalności

mają ewentualnie znaczenie w sferze dowodowej, nie przesądzają natomiast same

w sobie o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Na przykład w

wyroku z dnia 11 stycznia 2005 r. I UK 105/04 (OSNP 2005/13/198) Sąd Najwyższy

stwierdził, że wykreślenie wpisu pozarolniczej działalności gospodarczej z ewidencji

lub odnotowanie przerw w jej prowadzeniu powoduje - na stałe lub okresowo -

ustanie obowiązku ubezpieczenia. Zgłoszenie faktycznego zaprzestania

prowadzenia działalności gospodarczej tylko w Zakładzie Ubezpieczeń

Społecznych może prowadzić do ustania obowiązku ubezpieczenia w przypadku

rzeczywistego zaistnienia przerwy w prowadzeniu tej działalności. Podobnie w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2006 r. I UK 289/05 (OSNP 2007/11-

12/168) przyjęto, że zaprzestanie działalności gospodarczej, o którym mowa w art.

13 pkt 4, może być również okresowe, spowodowane przerwą w jej wykonywaniu.

Faktyczne niewykonywanie działalności w okresie oczekiwania na kolejne

zamówienia lub w czasie ich poszukiwania nie jest przerwą w prowadzeniu tej

działalności równoznaczną z okresowym zaprzestaniem jej wykonywania i nie

powoduje ustania przymusu ubezpieczenia. Z kolei w niepublikowanym

postanowieniu z dnia 17 lipca 2003 r. II UK 111/03 Sąd Najwyższy uznał, że

prowadzenie działalności gospodarczej nie może mieć charakteru przypadkowego,

w związku z tym faktyczne niewykonywanie działalności w czasie oczekiwania na

kolejne zamówienie, czy też w czasie ich poszukiwania, nie oznacza zaprzestania

6

prowadzenia takiej działalności i nie skutkuje uchyleniem obowiązku ubezpieczenia

społecznego. W niepublikowanym wyroku z dnia 14 września 2007 r., III UK 35/07

Sąd Najwyższy wskazał, że obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej

pozarolniczą działalność – w tym działalność gospodarczą - wynika z faktycznego

prowadzenia tej działalności, a zatem o zaprzestaniu prowadzenia działalności

gospodarczej, powodującej wyłączenie z tego ubezpieczenia, decyduje faktyczne

zaprzestanie tej działalności. Natomiast kwestie związane z formalnym

zarejestrowaniem, wyrejestrowaniem, czy zgłaszaniem przerw w tej działalności

mają ewentualnie znaczenie w sferze dowodowej, nie przesądzają natomiast same

w sobie o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Z kolei w

niepublikowanym wyroku Sądu Najwyższego z 19 marca 2007 r. III UK 133/06

przyjęto, że "zawieszenie" prowadzenia działalności gospodarczej dla oceny

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, w zależności od okoliczności

faktycznych konkretnej sprawy należy kwalifikować jako "zaprzestanie" tej

działalności lub działanie niepowodujące takiego skutku; Nie odbiega od tego

stanowisko przyjęte w wyroku z dnia 30 listopada 2005 r. I UK 95/05, (OSNP

2006/19-20/311) zgodnie z którym „ustawa z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych nie przewiduje „zawieszenia działalności

gospodarczej” powodującego brak obowiązku uiszczania składek

ubezpieczeniowych, a więc Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest upoważniony

do zwolnienia ubezpieczonego z tego obowiązku”. Przepisy ubezpieczeniowe nie

znają bowiem takiej instytucji, zaś powołane wyżej orzecznictwo Sądu

Najwyższego należy odnosić do zgłoszenia zawieszenia działalności gospodarczej

rozumianego jako zaprzestanie jej wykonywania, a nie przerywanie wykonywania

czynności faktycznych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej przy

jednoczesnym zachowaniu ciągłości statusu przedsiębiorcy.

6. Z uzasadnienia powołanego wyżej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11

stycznia 2005r. I UK 105/04 wynika, iż zgłoszenie faktycznego zaprzestania

prowadzenia działalności gospodarczej tylko w Zakładzie Ubezpieczeń

Społecznych może, ale nie musi, prowadzić do ustania przymusu ubezpieczenia.

Zatem tylko w przypadku jednoczesnego zgłoszenia w Zakładzie Ubezpieczeń

Społecznych zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej i zaistnienia

7

rzeczywistej przerwy w prowadzeniu tej działalności ustaje obowiązek

ubezpieczenia. Decydujące znaczenie dla obowiązku ubezpieczenia ma ustalenie,

czy w okresie zgłaszanych przerw w działalności gospodarczej, faktycznie

zaprzestano wykonywania takiej działalności (podobnie w wyroku SN z 25 listopada

2005 r.I UK 80/05). Dlatego zgłoszenie faktycznego zaprzestania prowadzenia

działalności gospodarczej tylko w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych może

prowadzić do ustania obowiązku ubezpieczenia wyłącznie w przypadku

rzeczywistego zaistnienia przerwy w prowadzeniu tej działalności (wyrok SN z 31

marca 2000 r., II UKN 457/99; 3 kwietnia 2003 r., II UK 221/02; 10 grudnia 1997 r.,

II UKN 392/97).

Jak wskazano wyżej, Sądy obu instancji ustaliły, że skarżąca faktycznie

prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą w spornym okresie, a zatem nie

wygasł jej tytuł do ubezpieczeń społecznych, zaś wnioski o wyrejestrowanie z

ubezpieczeń zgłaszane organowi rentowemu nie mogły zmienić

ubezpieczeniowego statusu skarżącej.

7. Skarżąca podnosi, iż do obowiązku wniesienia składek na ubezpieczenie

społeczne powstałego przed dniem 1 stycznia 2003 r. stosuje się pięcioletni termin

przedawnienia roszczeń. Należy w związku z tym wskazać, że termin

przedawnienia składek biegnie od daty ich wymagalności. W spornym okresie

obowiązywał najpierw pięcioletni termin przedawnienia według art. 24 ust. 4 ustawy

systemowej, a następnie od 1 stycznia 2003 r., tj. z dniem wejścia w życie ustawy z

dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241 poz. 2074 ze zm.),

obowiązuje dziesięcioletni termin składek na ubezpieczenia społeczne. ten

przedawnienia uległ wydłużeniu do 10 lat. Mogła zatem powstać kwestia, czy taka

zmiana przepisów w spornym okresie jest niekorzystna dla dłużnika w tym sensie,

że wydłuża dotychczasowe (krótsze) terminy przedawnienia, to znaczy czy

wierzytelności nieprzedawnione w tym okresie podlegały dłuższemu

(dziesięcioletniemu) okresowi przedawnienia. Sąd Najwyższy w niepublikowanym

wyroku w sprawie I UK 37/07 przyjął, iż z treści zmienionego przepisu

stanowiącego, że „należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10

lat, od dnia, w którym stały się wymagalne” wynika, iż dłuższy termin przedawnienia

8

odnosi się do należności jeszcze wówczas nieprzedawnionych. W przeciwnym

razie konieczny byłby przepis o rozdzieleniu poprzedniego i nowego terminu

przedawnienia odpowiednio do składek wymagalnych przed i po tej zmianie. Jest to

zbieżne z wyrażonym wcześniej poglądem, zgodnie z którym „zmiana art. 24 ust. 4

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.), dokonana ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.), ustanawiająca dziesięcioletni okres

przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, która

weszła w życie w dniu 1 stycznia 2003 r., nie ma zastosowania do należności

przedawnionych przed tym dniem” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia

2005 r. I UK 232/04 OSNP 2006/1-2/26). Należy zatem przyjąć, że przepis art. 24

ust. 4 w nowym brzmieniu ma zastosowanie do tych tylko należności z tytułu

składek wymagalnych przed dniem jego wejścia w życie, które nie były

przedawnione (tu: z powodu upływu pięcioletniego terminu przedawnienia) w dniu

1 stycznia 2003 r. Ponieważ w niniejszej sprawie należności z tytułu składek były

(częściowo) wymagalne od lutego 1999 r., to licząc od tego dnia do dnia wydania

zaskarżonej decyzji należy przyjąć, że okres przedawnienia nie upłynął. Zarzut

naruszenia art. 24 ust. 4 ustawy jest zatem nieuzasadniony.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.