II CSK 306/07

Sygn. akt II CSK 306/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa B. G. i B. L.

przeciwko B. D.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódek

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 29 grudnia 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 maja 2005 r. Sąd Rejonowy w G. uwzględnił powództwo B.

G. i B. L. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

przez wykreślenie figurującego w dwóch księgach wieczystych o nr Kw […] prawa

własności w ½ nieruchomości na rzecz pozwanej B. D. i wpisanie w to miejsce prawa

własności na rzecz każdej z powódek po ¼ części do obu nieruchomości. Podstawą

tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia:

Właścicielami obu nieruchomości, dla których prowadzone są wskazane księgi

wieczyste, byli małżonkowie B. i M. G. M. G., zamieszkujący na stale w Berlinie,

zmarł tam w dniu 27 maja 2002 r., pozostawiając spadkobierców ustawowych w

osobach żony B. G. i siostry B. L. Spadkodawca sporządził testament, którym do

spadku powołał B. D – obywatelkę Niemiec. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z

dnia 20 maja 2003 r. w sprawie Ns …/03 stwierdził, że dziedziczy ona całość spadku

po M. G. Na tej podstawie została ona wpisana we wspomnianych księgach

wieczystych jako współwłaścicielka w ½ części do obu nieruchomości. Pozwana nie

dopełniła jednak obowiązku wynikającego z art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 24 marca 1920

r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz. U. z 2004 r., nr 167, poz.

1758, ze zm. – dalej jako „unnc”) tj. nie wystąpiła z wnioskiem do Ministra Spraw

Wewnętrznych o uzyskanie zezwolenia na nabycie nieruchomości i takiego

zezwolenia nie uzyskała. Wobec tego na podstawie powołanego przepisu udziały

należące do niej w tych nieruchomościach przeszły z mocy prawa na rzecz

spadkobierców ustawowych, czyli na rzecz powódek. Dlatego uwzględnione zostało

ich roszczenie o dokonanie uzgodnienia stanu prawnego widniejącego w tych

księgach z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie ich uprawnień w miejsce

udziałów pozwanej w prawie własności obu nieruchomości.

Na skutek apelacji pozwanej od tego orzeczenia, Sąd Okręgowy w S. wyrokiem

z dnia 29 grudnia 2005 r. zmienił je i oddalił powództwo. Sąd ten, pomijając obszerne

zarzuty i argumentację apelującej, uznał, że powódki mogą dochodzić swoich

uprawnień do nieruchomości dopiero po uzyskaniu zmiany stwierdzenia praw do

3

spadku po M. G. Powództwo oparte na przepisie art. 7 ust. 3 unnc było zatem

przedwczesne, w związku z czym Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego i

oddalił ich roszczenia .

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyły skargą kasacyjną powódki. W pierwszym

rzędzie zarzuciły naruszenie art. 7 ust. 3 unnc przez błędne przyjęcie, że do

uwzględnienia zmiany prawa własności na podstawie tego przepisu na ich rzecz

konieczna jest najpierw zmiana wcześniej wydanego postanowienia o stwierdzenia

nabycia spadku po M. G. Sformułowały też ewentualną podstawę skargi kasacyjnej w

postaci zarzutu uchybienia art. 378 k.p.c., polegającego na niedopuszczalnym

uwzględnieniu przez Sąd Odwoławczy apelacji na podstawie nie wskazanej w tym

środku odwoławczym, a uwzględnionej przez Sąd z urzędu. W konsekwencji wniosły

o uchylenie skarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanej, ewentualnie o

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 7 ust. 3 unnc w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie,

jeżeli cudzoziemiec, który nabył wchodzącą w skład spadku nieruchomość na

podstawie testamentu, nie uzyska zezwolenia ministra właściwego do spraw

wewnętrznych na podstawie wniosku złożonego w ciągu roku od dnia otwarcia

spadku, prawo własności nieruchomości lub prawo wieczystego użytkowania

nabywają osoby, które byłyby powołane do spadku z ustawy.

W doktrynie podkreśla się, że treść i charakter tego przepisu nie jest jasny.

Teoretycznie można rozumieć go dwojako. Pierwsza możliwość jest taka, że przy jego

zastosowaniu dochodzi do oddzielnego od reszty spadku dziedziczenia nieruchomości

położonej w Polsce przez spadkobierców ustawowych, co łączyłoby się

z koniecznością wydania uzupełniającego postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku, ograniczającego się do tej nieruchomości. Takie rozumienie tego przepisu

prezentował Sąd Okręgowy, przynajmniej w wersji uzasadnienia swojego

postanowienia przed dokonaniem jego sprostowania. Druga możliwość odczytania

tego przepisu polega na tym, że mamy tutaj do czynienia ze szczególnym

przypadkiem ustawowego zapisu windykacyjnego na rzecz spadkobierców

4

ustawowych. Zapis ten dochodzi do skutku w razie upływu rocznego terminu do

wystąpienia przez spadkobiercę testamentowego, będącego cudzoziemcem,

z wnioskiem o wydanie zezwolenia na nabycie testowanej na jego rzecz

nieruchomości, albo w razie odmowy wydania tego zezwolenia. Należy zdecydowanie

opowiedzieć się za tą drugą wersją interpretacyjną. Pozostaje ona w zgodzie

z naczelną zasadą naszego systemu prawnego, którą jest jedność spadku (masy

spadkowej). Odstępstwo od tej zasady może wynikać jedynie z wyraźnej woli

ustawodawcy, jak to miało miejsce w poprzednim okresie w przypadku obowiązywania

szczególnych przesłanek dziedziczenia gospodarstw rolnych. Tymczasem

gramatyczne brzmienie art. 7 ust. 3 unnc nie wskazuje na to, żeby w przepisie tym

ustanowiono kolejny wyłom od wspomnianej zasady. Z treści tej normy wynika, że jej

zastosowanie pociąga za sobą skutek rzeczowy w postaci przejścia z mocy prawa

własności jednego składnika spadku, ograniczającego się do nieruchomości

położonych w Polsce, z cudzoziemca – będącego spadkobiercą testamentowym - na

spadkobierców ustawowych testatora. Skarżący mają wiec rację, że ziszczenie się

dyspozycji tego przepisu powoduje jedynie wspomniane przesunięcie w sferze

majątkowej określonego przedmiotu spadku, pozostając bez wpływu na sam porządek

i krąg dziedziczenia. Tak więc powódki nie stały się spadkobierczyniami M. G, lecz

nabyły z mocy prawa własność należących do niego udziałów w prawie własności

nieruchomości położonych w Polsce. Tym samym nie ma potrzeby, ani prawnej

możliwości dokonywania jakiejkolwiek zmiany postanowienia o stwierdzeniu spadku

po tym spadkodawcy. Zaskarżone orzeczenie, wychodzące z odmiennych założeń,

nie może więc się ostać, co uzasadnia uwzględnienie skargi kasacyjnej (art. 39815

w

zw. z art. 108 § 2 k.p.c.).

Uwzględnienie skargi kasacyjnej na podstawie, określonej przez skarżące jako

zasadnicza, zwalnia Sąd Najwyższy od szczegółowego ustosunkowywania się do

zarzutu naruszenia art. 378 k.p.c., powołanego w tak zwanej ewentualnej podstawie

tej skargi. Wypada jednak wskazać, że, sąd odwoławczy, jako sąd merytoryczny, jest

uprawniony, a nawet zobowiązany do zastosowania przepisu prawa niewskazanego

w apelacji, jeżeli uzna, że będzie to stanowić prawidłową subsumcję prawną

ustalonego stanu faktycznego. W konsekwencji należy więc przyjąć, wbrew

5

przekonaniu skarżących, że takie działanie sądu nie może być uznawane za

przekroczenie granic apelacji, a tym bardziej za prowadzące do nieważności

postępowania.