II CSK 311/07

Sygn. akt II CSK 311/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu P.

z siedzibą w S. oraz G. Spółce Akcyjnej z siedzibą w G.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej G. Spółki Akcyjnej z siedzibą

w G. od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 grudnia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód Skarb Państwa Minister Skarbu Państwa w Warszawie wystąpił

z powództwem przeciwko P. w S. i G. Spółce Akcyjnej z siedzibą w G. o ustalenie,

że umowa sprzedaży dwóch udziałów w N. Spółce z o.o. w G. zawarta między

przedsiębiorstwem państwowym P., a R. (po zmianie firmy „G.”) SA w G. jest

nieważna.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2006 r. oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia faktyczne. W dniu 14 maja 1998 r.

na posiedzeniu rady Pracowniczej Przedsiębiorstwa Państwowego P. w S. między

innymi rozpatrywana była propozycja sprzedaży sześciu udziałów w Spółce N.

Dyskusja nad propozycją sprzedaży zakończyła się podjęciem przez Radę

Pracowniczą uchwały wyrażającej zgodę na zbycie sześciu udziałów w Spółce N.,

po cenie gwarantującej opłacalność transakcji. Protokół z tego posiedzenia został

przesłany do Ministerstwa Skarbu Państwa.

W dniu 14 sierpnia 1998 r. Zarząd R. Spółki Akcyjnej podjął uchwałę o

zakupie przez tę Spółkę od P. dwóch udziałów w Spółce N. w cenie po 1.667.000 zł

za jeden udział. W dniu 18 sierpnia 1998 r. zawarta została umowa kupna –

sprzedaży tych udziałów. O zamiarze kupna udziałów zarówno przed jak i po

zawarciu umowy informowani byli członkowie Rady Nadzorczej R. SA, w której

zasiadał przedstawiciel Ministerstwa Skarbu Państwa. Przed sprzedażą udziałów w

Spółce N., jak i po dacie sprzedaży P. zgłaszała organowi założycielskiemu zamiar

dokonania innych czynności prawnych. Zamiar taki był zgłaszany na piśmie

zawierającym informacje o planowanej czynności, do której załączona była uchwała

Rady Pracowniczej. Minister Skarbu Państwa reagował na zawiadomienia nie tylko

wtedy, kiedy się sprzeciwiał dokonaniu czynności, ale również wtedy, kiedy wyrażał

na nią zgodę.

Od kilku lat udziały w kapitale zakładowym „N.” Spółki z o.o. w G.

sukcesywnie były skupowane przez jednoosobową spółkę Skarbu Państwa – P.

S.A. Celem tych działań, podejmowanych w ramach gospodarczej polityki państwa

3

było przejęcie przez Skarb Państwa kontroli nad tą Spółką z racji posiadanych

przez nią terminali do przeładunku ropy naftowej i produktów naftowych

transportowanych drogą morską, które mogą zapewnić alternatywne dla

rosyjskiego źródło dostawy do Polski ropy naftowej.

W ocenie Sądu Okręgowego powód miał interes prawny w rozumieniu art.

189 k.p.c. Wyrażał się on potrzebą ochrony uprawnień kontrolnych powoda

w stosunku do sposobu zarządu mieniem przedsiębiorstwa państwowego. Mimo

istnienia po stronie powoda interesu prawnego powództwo podlegało oddaleniu.

Umowa sprzedaży udziałów bez uprzedniego ubiegania się o zgodę organu

założycielskiego nie jest bezwzględnie nieważna lecz tylko zawieszone są jej skutki

prawne w okresie oczekiwania na decyzję organu założycielskiego. Sąd Okręgowy

przyjął, że powód przez czynności dorozumiane, wyrażające się brakiem po jego

stronie aż do dnia wniesienia pozwu jakiejkolwiek reakcji na sprzedaż udziałów,

wyraził zgodę na zawarcie umowy ex post.

Na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 grudnia 2006

r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że ustalił, iż sporna umowa

jest nieważna.

Dokonując wykładni art. 46a ustawy z dnia 25 września 1981 r.

o przedsiębiorstwach państwowych Sąd Apelacyjny uznał, że przepis ten przyznaje

organowi założycielskiemu kompetencję, z której może ale nie musi skorzystać.

Organ założycielski może nie wyrazić zgody na dokonanie danej czynności

prawnej. Dopuszczalne jest także wyraźne oświadczenie zezwalające. Jeśli jednak

organ założycielski milczy, to jest to wedle reguł konstrukcji przepisu art. 46a

czynność doniosła prawnie. Konsekwencją milczenia po upływie zawitego terminu

z art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach państwowych jest wygaśnięcie uprawnienia

organu założycielskiego. W każdym przypadku przypisanie skutków milczenia

organu założycielskiego wymaga uprzedniego ustalenia czy takie zawiadomienie

zostało dokonane organowi założycielskiemu przed dokonaniem czynności

prawnej.

4

Sąd Apelacyjny ustalił, że przed datą sprzedaży udziałów Spółki N. powód

nie został zawiadomiony o zamiarze dokonania tej czynności. O dokonaniu

czynności powód dowiedział się w dniu 11 czerwca 1999 r.

Zbycie przez przedsiębiorstwo państwowe udziałów w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością bez zawiadomienia o zamiarze dokonania transakcji organu

założycielskiego stwarza stan bezskuteczności zawieszonej tej czynności prawnej

(art. 63 § 1 k.c.). Czynność jest ważna ale bezskuteczna. Ten stan swoistej

niepewności prawnej, spowodowanej bezskutecznością zawieszoną ustaje dopiero

po odmowie wyrażenia zgody lub upływie terminu do jej udzielenia. Niewyrażenie

lub odmowa zgody powoduje skutek w postaci bezwzględnej nieważności

czynności ex tunc. Zgoda wyrażona po złożeniu oświadczenia ma moc wsteczną

od jego daty (art. 63 § 1 zd. drugie k.c.).

Sąd Apelacyjny uznał, że na gruncie art. 63 k.c. zgoda oznacza już

oświadczenie woli organu założycielskiego wyrażone w odniesieniu do dokonanej

czynności prawnej. W przedmiotowym przypadku ewentualne oświadczenie woli

powoda podlega wykładni z zastrzeżeniem wynikającym z treści art. 63 § 2 k.c.,

regulującego formę oświadczenia. Jeśli zatem dla czynności prawnej ustawa

wymaga formy pisemnej ad solemnitatem (art. 180 k.h. obowiązujący w dacie

dokonania czynności) to i potwierdzenie tej czynności wymaga takiej formy z tym

samym rygorem. Potwierdzenie czynności prawnej w formie pisemnej nie nastąpiło.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła pozwana G. S.A.

W skardze kasacyjnej podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego: art. 63 §

2 k.c. w zw. z art. 46a ust. 1 i 1a ustawy o przedsiębiorstwach państwowych

poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tych przepisów, polegające

na uznaniu, że przepis ogólny art. 63 § 2 k.c. znajdzie zastosowanie do stanu

faktycznego podlegającego wyczerpującej regulacji szczególnego przepisu art. 46a

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, art. 180 k.h. poprzez niewłaściwe

zastosowanie i uznanie, że ma on zastosowanie do formy zgody następczej

wyraźnej przez organ założycielski przedsiębiorstwa państwowego, art. 189 k.p.c.

poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że Skarb Państwa jako organ

założycielski przedsiębiorstwa państwowego ma interes prawny w ustaleniu

5

ważności lub nieważności zawartej przez to przedsiębiorstwo umowy sprzedaży

udziałów w spółce z o.o.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. nie jest

zasadny. Interes prawny w ustaleniu (art. 189 k.p.c.) należy rozumieć szeroko (por.

np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2006 r., sygn. akt II CK 395/05).

Na ogół interes prawny istnieje, gdy zachodzi potrzeba ochrony prawnej, a nie ma

innej możliwości jej udzielenia, zaś powód nie miałby możliwości innego

zrealizowania swoich uprawnień, określonych przez prawo pozytywne. W razie

odmowy wyrażenia zgody na dokonanie czynności zbycia udziałów powód mógłby

wytoczyć powództwo na podstawie art. 46B ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych. Skoro zaś nie było odmowy i przy niejasnej kwestii zawiadomienia,

powództwo o ustalenie jest jedynym środkiem przysługującym powodowi

jako organowi założycielskiemu przedsiębiorstwa państwowego, dlatego

kwestionowania jego interesu prawnego nie można uznać za trafne.

Mimo powyższego, skardze kasacyjnej nie można odmówić trafności ze

względu na naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 46a ust. 1 i 1a ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych, art. 63 § 2 k.c. w zw. z art. 180 k.h.

Stosownie do treści art. 46 ust. 1a w zw. z ust. 1 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych przedsiębiorstwo państwowe ma obowiązek

zgłoszenia organowi założycielskiemu zamiaru dokonania czynności prawnej

polegającej na sprzedaży przez przedsiębiorstwo akcji lub udziałów.

Organ założycielski może w terminie miesiąca od dnia otrzymania zgłoszenia nie

wyrazić zgody na dokonanie czynności prawnej objętej zamiarem. Jeżeli organ

założycielski nie wyrazi zgody, organom przedsiębiorstwa przysługuje sprzeciw

(art. 46a ust. 2), zgłaszany do organu, który wyraził sprzeciw, a jeśli go podtrzymał -

do sądu (art. 63). Z kolei art. 46B stanowi, że wspomniane czynności, dokonane

pomimo niewyrażenia zgody przez organ założycielski są nieważne.

Przepisy ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nie wspominając nic

o następstwach prawnych sprzedaży akcji lub udziałów, bez uprzedzania o tym

organu założycielskiego i bez uzyskania zgody na taką transakcję. Sąd Najwyższy

6

w uchwale z dnia 26 marca 2002 r. (III CZP 15/02, OSNC z 2003 r., nr 1, poz. 6)

wyjaśnił, że skoro przepis szczególny żądanej sankcji w takiej sytuacji nie

przewiduje, znajdzie tu zastosowanie norma ogólna art. 63 kodeksu cywilnego,

regulująca kwestię wyrażania zgody osoby trzeciej, na dokonanie czynności

prawnej oraz skutków braku takiej zgody. Na gruncie tego przepisu czynność prawa

dokonana bez wymaganej przez ustawę zgody osoby trzeciej jest czynnością

niezupełną w tym znaczeniu, że zamierzone przez podejmującą taką czynność

stronę, skutki prawne nie powstają lecz ulegają zawieszeniu do czasu wyrażenia

zgody na dokonanie czynności przez uprawnioną osobę trzecią (tak zwana

bezskuteczność zawieszona). Mówiąc inaczej czynność jest ważna, ale

bezskuteczna. Ten stan swoistej niepewności prawnej, spowodowanej

bezskutecznością zawieszoną, ustaje dopiero po odmowie udzielenia zgody lub po

upływie terminu do jej udzielenia. Odmowa zgody powoduje skutek w postaci

bezwzględnej nieważności czynności ex tunc.

W cytowanej uchwale Sąd Najwyższy odwołując się do art. 63 k.c. rozważał

następstwa prawne sprzedaży przez przedsiębiorstwo państwowe bez uprzedzania

o tym organu założycielskiego i bez uzyskania zgody na taką transakcję.

Przedmiotem zainteresowania Sądu Najwyższego, który rozstrzygał przedstawione

mu zagadnienie prawne, nie była kwestia dopuszczalności stosowania art. 63 § 2

k.c. regulującego formę oświadczenia o wyrażeniu zgody do następnej zgody

organu założycielskiego na sprzedaż akcji lub udziałów.

Stosownie do art. 63 § 2 k.c., jeżeli do ważności czynności prawnej

wymagana jest forma szczególna, oświadczenie obejmujące zgodę osoby trzeciej

powinno być złożone w tej samej formie, zaś przepis art. 180 k.h. nakładał wymóg

formy pisemnej ad solemnitatem przy zbyciu udziału wspólnika spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością.

Podzielając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia

26 marca 2002 r., że zbycie przez przedsiębiorstwo państwowe udziałów w spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością bez zawiadomienia o zamiarze dokonania

transakcji organu założycielskiego, stwarza stan bezskuteczności zawieszonej tej

czynności prawnej, nie można nie zauważyć, że zgoda organu założycielskiego,

7

o której mowa w art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach państwowych ma

szczególny charakter. Przepis art. 63 k.c. zakłada, że zgoda wyrażana jest

w obejmującym ją oświadczeniu, natomiast zgoda z art. 46a polegać może także

na milczeniu, a więc niezłożeniu żadnego oświadczenia przez organ założycielski

w terminie miesiąca od dnia otrzymania zgłoszenia o zamiarze dokonania

czynności.

Skoro zgoda może się wyrażać w niezłożeniu oświadczenia, to stosowanie

art. 63 § 2 k.c., odnoszącego się do formy oświadczenia w ogóle nie może

wchodzić w grę. Termin określony w art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych jest niezależny od tego czy zgłoszenie o zamiarze sprzedaży

udziałów organ założycielski otrzymał przed czy po transakcji. Termin ten trwa

jeden miesiąc. W tym tylko okresie organ założycielski może, wykonując swoje

funkcje nadzorcze, nie wyrazić zgody na dokonaną czynność prawną. Jeżeli w tym

okresie nie złoży oświadczenia o odmowie wyrażenia zgody jest to równoznaczne

ze zgodą.

Z powyższych względów na mocy art. 39815

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.