II CSK 319/07

Sygn. akt II CSK 319/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa W. G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Okręgowemu w P.

oraz Prokuraturze Okręgowej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 2 lutego 2007 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej kwoty

50205 (pięćdziesiąt tysięcy dwieście pięć) złotych

i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając

temuż Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego;

II. w pozostałej części skargę kasacyjną oddala.

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w T. wyrokiem wydanym w dniu 4 grudnia 1997 r. w sprawie

oznaczonej sygnaturą II K …/96 uznał W. G. winnym popełnienia przestępstwa z

art. 11 § 1 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 57 ustawy o znakach towarowych i wymierzył

mu karę pozbawienia wolności i grzywny. Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 21

sierpnia 1998 r. nie uwzględnił wniesionej apelacji i zaskarżony wyrok utrzymał w

mocy.

Postanowieniem wydanym w dniu 4 lutego 2000 r. Sąd Rejonowy w T.

orzekł przepadek i przekazał na rzecz Aresztu Śledczego w P. szereg rzeczy takich

jak dresy, spodnie i kurtki. Postanowienie zostało utrzymane w mocy przez Sąd

Okręgowy w P.. Następnie – w wykonaniu tego orzeczenia – dresy i kurtki zostały

przekazane do Aresztu Śledczego.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2001 r. uniewinnił powoda od

zarzucanego mu czynu, objętego postępowaniem w sprawie II K …/96.

W. G. wystąpił w dniu 24 lipca 2002 r. do Sądu Okręgowego w P. z

wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie żądając

zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty 3.678,00 tytułem poniesionych kosztów i

zwrotu orzeczonej grzywny jak również zasądzenia łącznie kwoty 32 5205 zł,

tytułem odszkodowania, obejmującej 50.205 złotych tytułem odszkodowania za

przepadek zabezpieczonej jako dowody rzeczowe odzieży i kurtek, 275.000 złotych

z tytułu utraconych korzyści i 25.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną

krzywdę. Sąd Okręgowy w P. w wyroku z dnia 14 kwietnia 2003 r. zasądził od

Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w P. kwotę 3.000 zł i oddalił wniosek

w pozostałym zakresie. Orzeczenie to zostało utrzymane przez Sąd Apelacyjny,

a Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 2.12.2004 r. oddalił kasację. Sąd

Najwyższy wyraził przy tym pogląd, że odszkodowanie z tytułu wykonania środka

karnego, z którego wynikła szkoda może być dochodzone przez pokrzywdzonego

w postępowaniu cywilnym, a nie w trybie art. 552 § 1 k.p.k.

W dniu 21 kwietnia 2005 r. W. G. wniósł do Sądu Okręgowego w P. pozew

przeciwko Skarbowi Państwa – Sądowi Okręgowemu w P. i Prokuraturze

3

Okręgowej w P. o zapłatę kwoty 50.205 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

20 grudnia 1995 r. tytułem odszkodowania stanowiącego równowartość rzeczy co

do których orzeczono – zdaniem powoda - bezpodstawnie przepadek oraz kwoty

25.000 zł tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9 maja 2006 r. oddalił powództwo. Apelację

powoda od wyroku tego Sądu Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 2 lutego

2007 r.

Sąd Apelacyjny uznał za trafny zarzut przedawnienia zgłoszony przez stronę

pozwaną. W ocenie Sądu Apelacyjnego bieg terminu przedawnienia należy ocenić

na podstawie art. 442 § 1 k.c. Termin przedawnienia jest trzyletni, a początek jego

biegu wyznacza dzień, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie

i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Powód dowiedział się w dniu 2 sierpnia

2001 (data wyroku Sądu Najwyższego uniewinniającego powoda od popełnienia

zarzucanego mu czynu) o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody, miał

świadomość jej zaistnienia, gdyż w 2000 r. orzeczono przepadek na rzecz Skarbu

Państwa szeregu rzeczy stanowiących jego własność. Pozew złożył w dniu

21 kwietnia 2005 r. tj. po upływie trzyletniego terminu przedawnienia, a pozwany

nie zrzekł się korzystania z tego zarzutu.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia.

Przerwanie biegu przedawnienia może nastąpić w razie dokonania oznaczonej

w ustawie czynności, co znajduje szczegółowe uregulowanie w art. 123 k.c. W myśl

powołanego artykułu przerwanie biegu przedawnienia powoduje dokonanie

wyraźnie oznaczonych czynności przed organem powołanym do rozpoznania danej

sprawy. Wniosek złożony w dniu 24 lipca 2002 r. do Sądu Okręgowego w P. na

podstawie art. 552 § 1 k.p.k. nie jest tożsamy z wystąpieniem z pozwem o

roszczenie dochodzone w niniejszej sprawie cywilnej co do odszkodowania za

rzeczy objęte przepadkiem w razie niemożności ich zwrotu, (art. 192 k.k.w.). Powód

dochodzi również zadośćuczynienia związanego z naruszeniem dóbr osobistych

wywołanego „wszczęciem i prowadzeniem postępowania karnego (art. 24 k.c.). Sąd

Apelacyjny stwierdził, że do żądania sformułowanego w pozwie ta droga nie była

właściwa od samego początku, tj. sprawa nie mogła być rozpoznana w tym

4

postępowaniu. Z tego względu wniosek nie przerwał biegu przedawnienia roszczeń

dochodzonych w niniejszej sprawie.

Odnosząc się do stanu faktycznego sprawy Sąd Apelacyjny stwierdził, że

podstawę prawną tego rodzaju odpowiedzialności odszkodowawczej stanowi art.

417 k.c. w brzmieniu przed zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r.

o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych ustaw, Dz.U. z 2004 r., Nr 4,

poz. 1692. Odpowiedzialność za szkody zaistniałe po dniu wejścia w życie

Konstytucji R.P., uzależniona jest, gdy chodzi o wykonywanie zadań władczych, od

bezprawności zachowania funkcjonariuszy państwowych. Odnosząc się do żądania

o zadośćuczynienie pieniężne za naruszenie dóbr osobistych Sąd Apelacyjny

zauważył, że powód nie wskazał jakie konkretnie dobro osobiste zostało

naruszone. Działania w ramach obowiązującego porządku prawnego nie są

bezprawne nawet, gdy prowadzą do naruszenia dóbr osobistych lub ich zagrożenia,

jeżeli zostały przedsięwzięte w ramach tego porządku.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód zarzucił

naruszenie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. przez przyjęcie, że wniesienie wniosku w trybie

art. 552 k.p.k. do Wydziału Karnego Sądu Okręgowego w P. obejmującego żądanie

zasądzenia tych samych roszczeń co dochodzone w niniejszej sprawie nie

przerywa biegu przedawnienia; art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 192 § 1 k.k. w

zw. z art. 363 § 1 k.c. przez uznawanie, że termin przedawnienia roszczenia o

naprawienie szkody w postaci zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej stanowiącej

równowartość zawłaszczonych rzeczy wynosi trzy, a nie dziesięć lat, art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku

podstawy faktycznej prawnej w części dotyczącej nieuwzględnienia

bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego, art. 417 § 1 k.c. przez przyjęcie, że

przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przy

wykonywaniu czynności władczych jest także wina; naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.

przez bezzasadne przyjęcie, że zawinienie funkcjonariuszy Skarbu Państwa nie

zostało udowodnione; art. 5 k.c. przez przyjęcie że podnoszony przez pozwanego

zarzut przedawnienia nie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

W odniesieniu do żądania zapłaty kwoty 50.205 zł tytułem odszkodowania za

przedmioty objęte przepadkiem trafny jest zarzut skargi kasacyjnej naruszenia

przez Sąd Apelacyjny art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Stosownie do tego przepisu bieg

przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed Sądem przedsięwziętą

bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub

zabezpieczenia roszczenia. Pozew wniesiony został dopiero 21 kwietnia 2005 r.,

ale znacznie wcześniej w dniu 24 lipca 2002 r. powód wniósł do Sądu Okręgowego

pismo, w którym tak samo określił kwotę żądania (50.205 zł), wskazał Skarb

Państwa jako stronę zobowiązaną do zapłaty i przytoczył okoliczności faktyczne

takie same jak w późniejszym pozwie przeciwko Skarbowi Państwa.

W ocenie Sądu Apelacyjnego wniesienia do Sądu pisma powoda z dnia

24 lipca 2002 r. nie można uznać za czynność przedsięwziętą bezpośrednio w celu

dochodzenia roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c. ze względu na jej

obiektywną bezskuteczność, gdyż wyrażone w tym piśmie żądanie oparte zostało

na podstawie art. 552 k.p.k., a pismo skierowane zostało do Wydziału Karnego.

Poglądu tego nie można zaakceptować. Nie można nie zauważyć, że żaden

przepis postępowania nie wymaga wskazania w pozwie podstawy prawnej

zgłoszonego żądania i nie wprowadza sankcji związanych ze wskazaniem wadliwej

podstawy prawnej. Zgodnie z § 55 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulaminu urzędowania sądów powszechnych jeżeli

pismo wszczynające postępowanie wpłynęło do wydziału, który nie jest właściwy

w sprawie, przewodniczący wydziału, przed jego rejestracją, w danym wydziale,

zarządza niezwłoczne przekazanie pisma zgodnie z właściwością. Jeżeli więc

pismo powoda z dnia 24 lipca 2002 r. obok wniosku o zadośćuczynienie za

krzywdę wynikłą z wykonania względem oskarżonego w całości lub w części kary

której nie powinien był ponieść, podlegającego rozpatrzeniu na podstawie art. 552

§ 1 k.p.k., zawierało także żądanie odszkodowania z tytułu wykonania środka

karnego, podlegające dochodzeniu w postępowaniu cywilnym, to należało

oczekiwać, że w tym zakresie Przewodniczący Wydziału Karnego przekaże sprawę

według właściwości Wydziałowi Cywilnemu. Nie można zgodzić się, że skierowanie

żądania zasądzenia odszkodowania do niewłaściwego wydziału sądu i przytoczenie

wadliwej podstawy prawnej powoduje, że przedsięwzięta czynność jest obiektywnie

6

bezskuteczna. Zatem, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego należy uznać, że

wniesienie przez powoda w dniu 24 lipca 2002 r. pisma zawierającego żądanie

zasądzenia od Skarbu Państwa na rzecz powoda kwoty 50.205 zł z tytułu

odszkodowania za rzeczy objęte orzeczeniem o przepadku, przerwało bieg

przedawnienia w zakresie tego roszczenia. Sprawa wszczęta pismem powoda

z dnia 24 lipca 2002 r. została zakończona postanowieniem Sądu Najwyższego

w dniu 2 grudnia 2004 r. i od tej daty przedawnienie rozpoczęło bieg na nowo (art.

124 § 1 k.c.). Jednakże okres między datą 2 grudnia 2004 r. a datą wytoczenia

powództwa w dniu 21 kwietnia 2005 r. był za krótki, aby mogło nastąpić

przedawnienie roszczenia.

Drugi z zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej, zarzut naruszenia art.

123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 192 § 1 k.k.w. i w zw. z art. 363 § 1 k.c. zmierzał do

wykazania, że termin przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody

spowodowanej niemożnością zwrotu podlegających zwrotowi składników mienia

przejętych w trakcie wykonania środka karnego, wyniósł nie trzy lata jak przyjął Sąd

Apelacyjny, ale dziesięć lat. Przepis art. 192 § 3 k.k.w. stanowi, że w zakresie

nieuregulowanym do odpowiedzialności, o której mowa w § 1 tego artykułu stosuje

się przepisy kodeksu cywilnego. Użyte sformułowanie nie przesądza, który przepis

kodeksu cywilnego powinien być stosowany dla terminu przedawnienia. Jednakże

art. 123 § 1 pkt 1 k.c., który miał być wedle skargi kasacyjnej naruszony dotyczy

przerwy biegu przedawnienia a nie długości terminu przedawnienia. W skardze

kasacyjnej nie podniesiono zarzutu naruszenia art. 192 § 3 k.k.w., art. 442 § 1 k.c.

ani art. 118 k.c. Uniemożliwia to rozważenie kwestii trafności stanowiska Sądu

Apelacyjnego co do zastosowania art. 442 § 1 k.c. do terminu przedawnienia.

W każdym razie, wobec przerwy biegu przedawnienia, nie mogło ono nastąpić

w odniesieniu do roszczenia o zasądzenie kwoty 50.205 zł.

Trafny jest zarzut naruszenia art. 417 § 1 k.c., chociaż z innych przyczyn niż

podane w skardze kasacyjnej. Podstawą odpowiedzialności pozwanego Skarbu

Państwa jest w niniejszej sprawie art. 192 k.k.w. Odpowiedzialność z art. 192 k.k.w

została ukształtowana na zasadzie ryzyka i ma szczególny charakter w stosunku do

przepisów art. 417 i nast. k.c., co przejawia się zwłaszcza w tym, że jej przesłanką

nie jest obecnie ani niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy

7

wykonywaniu władzy publicznej (art. 417 § 1 k.c.), ani niezgodność z prawem

prawomocnego orzeczenia sądu (art. 4171

§ 2 k.c.), dawniej zaś, tj. przed wejściem

w życie Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r., nie była wina funkcjonariusza

państwowego. Zgodnie natomiast ze stosowanymi odpowiednio przepisami k.c.

muszą być spełnione dwie podstawowe przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej, mianowicie szkoda i normalny związek przyczynowy (art. 361

§ 1 i 2 k.c.).

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. przez przyjęcie, że podnoszony przez

pozwanego zarzut przedawnienia nie jest sprzeczny z zasadami współżycia

społecznego uznać trzeba za bezprzedmiotowy, gdyż przedawnienie

w okolicznościach sprawy nie mogło nastąpić.

Nie są uzasadnione zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez

niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej i prawnej w części

dotyczącej nieuwzględnienia bezpodstawnego wzbogacenia Skarbu Państwa jest

chybiony, gdyż odpowiedzialność na podstawie art. 192 k.k.w. nie jest zależna od

wzbogacenia pozwanego, więc zbędne było rozważenie tego zagadnienia

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez

bezzasadne przyjęcie, że zawinienie funkcjonariuszy Skarbu Państwa nie zostało

udowodnione jest niedopuszczalny wobec treści art. 3983

§ 3 k.p.c. Nadto kwestia

winy funkcjonariuszy nie ma istotnego znaczenia, gdyż odpowiedzialność Skarbu

Państwa wynikająca z art. 192 k.k.w. oparta jest na zasadzie ryzyka, a nie na

zasadzie winy.

Z powyższych względów na mocy art. 39815

k.p.c. w części uwzględniającej

skargę kasacyjną oraz na mocy art. 39814

k.p.c. w części ją oddalającej Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.