III CZP 101/07

Uchwała z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 101/07

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa B. Niestandaryzowanego

Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego w W. przeciwko

Henrykowi J. o nadanie klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 29 listopada 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 25

lipca 2007 r.:

„Czy dokument urzędowy, o którym mowa w art. 194 ustawy z dnia 27 maja

2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm.), stanowi

dokument stwierdzający przejście uprawnień w rozumieniu art. 788 k.p.c.?”

podjął uchwałę:

Wyciągi z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego, z których

wynika przejście wierzytelności na fundusz sekurytyzacyjny w

okolicznościach określonych w art. 788 § 1 k.p.c., stanowią dowód

uzasadniający nadanie tytułowi egzekucyjnemu wystawionemu przeciwko

dłużnikowi zbywcy wierzytelności klauzuli wykonalności na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca złożył wniosek o nadanie na jego rzecz, jako przejemcy

wierzytelności, klauzuli wykonalności prawomocnemu nakazowi zapłaty wydanemu

przez Sąd Okręgowy dnia 1 sierpnia 2003 r., którym zasądzona została od dłużnika

Henryka J. na rzecz Kredyt Bank S.A. w W. kwota 1 772 930,34 zł z ustawowymi

odsetkami i kosztami procesu z tytułu ceny paliwa. Wnioskodawca jako dokumenty

mające wykazać przejście na niego wierzytelności przedstawił wystawiony przez

siebie dokument zatytułowany „wyciąg z ksiąg rachunkowych oraz ewidencji

analitycznej wierzytelności funduszu sekurytyzacyjnego”, wskazując, że na

podstawie art. 194 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych

(Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm. – dalej: „u.f.i.”) dokument ten ma moc dokumentu

urzędowego.

Sąd Okręgowy w Częstochowie postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2007 r.

oddalił wniosek, uznając, że wnioskodawca nie wykazał w sposób wymagany przez

art. 788 § 1 k.p.c. przejścia na niego wierzytelności wobec dłużnika Henryka J.

Wskazał, że wyciąg z ksiąg rachunkowych funduszu ma na podstawie art. 195 ust.

1 u.f.i. moc dowodową jedynie w postępowaniu o dokonanie wpisu w księdze

wieczystej lub innym rejestrze publicznym, oraz że skuteczność przelewu

wierzytelności wymaga zgody dłużnika na przelew, zgodnie z postanowieniem art.

92c ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r.

Nr 72, poz. 665 ze zm.).

W zażaleniu wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 194

u.f.i. i art. 788 k.p.c. przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Apelacyjny, uzasadniając wątpliwości jakich nabrał przy rozpatrywaniu

niniejszej sprawy, podniósł, że fundusz sekurytyzacyjny nie ma prawa wystawiania

sekurytyzacyjnych tytułów egzekucyjnych o randze odpowiadającej wyciągom z

ksiąg bankowych, niemniej art. 194 u.f.i. nadał moc dokumentów urzędowych

księgom rachunkowym funduszu sekurytyzacyjnego, wyciągom z tych ksiąg,

podpisanym przez osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i

obowiązków majątkowych funduszu i opatrzonym pieczęcią towarzystwa

zarządzającego funduszem sekurytyzacyjnym oraz wszelkim wystawianym w ten

sposób oświadczeniom zawierającym zobowiązania, zwolnienie ze zobowiązań,

zrzeczenie się praw lub pokwitowanie odbioru należności oraz wyciągom z ksiąg

rachunkowych funduszu, oraz uczynił je podstawą do dokonania wpisów w

księgach wieczystych i rejestrach publicznych. Sąd drugiej instancji zauważył, że

nie jest jasne, czy z oświadczenia funduszu może wynikać przejście uprawnień

wynikające z nabycia przez ten fundusz wierzytelności, które uważa się w

orzecznictwie i doktrynie za konieczny element osnowy dokumentu, o jakim mowa

w art. 788 § 1 k.p.c. Zwrócił też uwagę, że oświadczenie, jakie przedstawił

wnioskodawca, wykracza poza granice „oświadczenia stwierdzającego

zobowiązanie”, gdyż nie tyle je określa, ile wskazuje jego źródło. Z drugiej jednak

strony uczynienie dokumentów wystawianych przez fundusz podstawą wpisu do

ksiąg wieczystych i rejestrów wskazuje na możliwość użycia ich także do wykazania

przejścia uprawnień w ramach postępowania przewidzianego w art. 788 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sekurytyzacja jest procesem ekonomicznym mającym za cel uzyskanie

środków finansowych z wierzytelności przez emisję papierów wartościowych,

których wykup zabezpieczają sekurytyzowane wierzytelności. Myślą przewodnią

tego procesu jest stworzenie sytuacji, która pozwala na zmniejszenie ryzyka

inwestorów lokujących środki w tak zabezpieczonych papierach, czyniąc je bardziej

atrakcyjnymi i pozwalając zwiększyć ich wartość. Następuje to przez powołanie

odrębnego podmiotu prawnego, którego sytuacja i pozycja ekonomiczna gwarantuje

wyższą wiarygodność kredytową niż posiadana przez podmiot zainteresowany

pozyskaniem środków z posiadanych wierzytelności (inicjatora sekurytyzacji).

Realizując tę koncepcję, ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach

inwestycyjnych wprowadziła do polskiego systemu instytucji finansowych fundusze

sekurytyzacyjne, ukształtowane jako fundusze inwestycyjne szczególnego typu (art.

183 i nast. u.f.i. ). Fundusz sekurytyzacyjny należy do grupy funduszy

inwestycyjnych zamkniętych i może działać w dwóch formach – jako fundusz

standaryzowany oraz niestandaryzowany. Formy te mają inną konstrukcję prawną

(art. 185 i 187 u.f.i. ), różni je też poziom ryzyka inwestycyjnego. Najogólniej

mówiąc, fundusz standaryzowany jest funduszem „bezpieczniejszym”. Tworzony

jest jako fundusz z wydzielonymi subfunduszami stanowiącymi zamknięte całości, o

stosunkowo jednolitej puli wierzytelności, które nie mogą być podstawą kolejnych

emisji certyfikatów. Fundusz niestandaryzowany nie może mieć wydzielonych

subfunduszy i ma większa swobodę wyboru lokat. Ryzyko inwestycyjne jest w tym

wypadku wyższe, w związku z czym ustawowo ograniczony został krąg

potencjalnych uczestników takiego funduszu.

Działalność funduszu sekurytyzacyjnego polega na emisji papierów

wartościowych – certyfikatów inwestycyjnych – w celu zgromadzenia środków,

przeznaczonych na nabycie wierzytelności lub praw do świadczeń z tytułu

określonych wierzytelności (art. 183 ust. 1 u.f.i. ). Pozyskane prawa majątkowe,

stanowiące przelane na fundusz wierzytelności lub przekazane mu same prawa do

świadczeń z wierzytelności, pozostających przy dotychczasowym wierzycielu, a

konkretnie ich realizacja, są podstawą zaspokojenia roszczeń inwestorów, którzy

zakupili certyfikaty inwestycyjne funduszu.

Sekurytyzacji podlegać mogą wierzytelności bankowe; w takim wypadku

fundusz sekurytyzacyjny zawiera z bankiem umowę przelewu wierzytelności (art.

92a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst:

Dz.U. Nr 72. poz. 665 ze zm. – dalej: "Pr.bank.") lub umowę o subpartycypację (art.

92a ust. 1 pkt 2 Pr.bank.), a więc umowę o przeniesienie praw do świadczeń z

wierzytelności banku. Przelew wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny, z

zastrzeżeniem art. 326 ust. 2 u.f.i., dotyczącym wierzytelności banku z tytułu umów

kredytu zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy o funduszach

inwestycyjnych, w których kredytobiorca nie dotrzymał uzgodnionych warunków

udzielenia kredytu, wymaga zgody dłużnika banku, będącego stroną czynności

dokonanej z bankiem, wyrażonej w formie pisemnej pod rygorem nieważności (art.

92c ust. 1 Pr.bank.).

Ponieważ wysokość osiąganego przez fundusz sekurytyzacyjny zysku zależy

od stopnia zaspokojenia nabytych przezeń wierzytelności, w projekcie ustawy o

funduszach inwestycyjnych zakładano przyznanie funduszom sekurytyzacyjnym

prawa do uproszczonego dochodzenia nabytych wierzytelności za pomocą tzw.

sekurytyzacyjnego tytułu egzekucyjnego, o konstrukcji analogicznej do bankowego

tytułu egzekucyjnego przewidzianego w art. 97 i nast. Pr.bank. Według art. 195 ust.

1 projektu ustawy o funduszach inwestycyjnych (druk nr 1773 Sejmu IV kadencji),

sekurytyzacyjne tytuły egzekucyjne miały dotyczyć wyłącznie wierzytelności

nabytych od banku krajowego i wynikających z czynności bankowej, a zatem takich,

które mogły być objęte bankowym tytułem egzekucyjnym. W toku prac sejmowych

odstąpiono od powyższej koncepcji, a jej ślady pozostały w treści art. 326 ust. 4

oraz art. 92c ust. 1 Pr.bank. w postaci obostrzeń obowiązujących w wypadku

dokonywania przelewu na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego lub towarzystwa

funduszy sekurytyzacyjnych wierzytelności banku wynikających z czynności

dokonanej przez dłużnika z bankiem i zabezpieczenia takiej wierzytelności. Problem

ten nie występuje w rozpatrywanej sprawie, przedmiotem sporu jest bowiem

wierzytelność niewynikająca z czynności bankowych.

Podsumowując dotychczasowe uwagi stwierdzić należy, że fundusz

sekurytyzacyjny może nabywać wierzytelności lub prawa do świadczeń z tytułu

wierzytelności i tylko w pierwszym wypadku następuje zmiana wierzyciela. Jeśli

przedmiotem sekurytyzacji są wierzytelności banku wynikające z czynności

bankowych dokonanych z dłużnikiem, ich przelew na fundusz wymaga dla swej

ważności zgody dłużnika takiej wierzytelności (z wyjątkiem przewidzianym art. 326

ust. 4 u.f.i. ). W wypadku innych wierzytelności ich przeniesienie następuje według

reguł określonych z art. 509 i nast. k.c.

Artykuł 788 § 1 k.p.c. stanowi, że w postępowaniu klauzulowym następstwo po

stronie wierzyciela lub dłużnika musi zostać wykazane w sposób kwalifikowany –

dokumentem urzędowym lub dokumentem prywatnym z podpisem urzędowo

poświadczonym. Dokument urzędowy, o jakim mowa w tym przepisie, definiować

należy przez odwołanie się do art. 244 § 1 k.p.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 7 lutego 1997 r., III CZP 125/96, OSNC 1997, nr 5, poz. 51).

Artykuł 194 u.f.i. wskazuje jakie dokumenty sporządzone przez fundusz

sekurytyzacyjny mają moc prawną dokumentów urzędowych. Są to księgi

rachunkowe funduszu, wyciągi z tych ksiąg podpisane przez osoby upoważnione do

składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych funduszu i

opatrzone pieczęcią towarzystwa zarządzającego funduszem sekurytyzacyjnym

oraz wszelkie wystawione w ten sposób oświadczenia zawierające zobowiązania,

zwolnienie z zobowiązań, zrzeczenie się praw lub pokwitowanie odbioru należności.

Każdy z tych dokumentów spełnia zatem wymagania art. 788 § 1 k.p.c. w zakresie

formy. Istotą problemu przedstawionego przez Sąd Apelacyjny jest jednak to, czy

zawarta w tych dokumentach treść, objęta właściwym dokumentom urzędowym

domniemaniem prawdziwości, umożliwia udowodnienie z ich pomocą przejścia

wierzytelności.

W doktrynie i orzecznictwie zagadnienie, w jaki sposób przejście uprawnień

lub obowiązków powinno być ujęte w dokumencie, by uznać go za podstawę do

nadania klauzuli w drodze przewidzianej w art. 788 § 1 k.p.c., ogranicza się do

wniosku, że dokument taki powinien umożliwiać stwierdzenie, że przejście

rzeczywiście nastąpiło. Decyduje zatem każdorazowo treść konkretnego,

poddawanego ocenie dokumentu, przy czym ocena ta powinna być prowadzona

przy zachowaniu reguł wykładni, uwzględniać więc powinna także okoliczności

powstania dokumentu i uwarunkowania, w jakich funkcjonuje podmiot, który go

wystawił.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za dokument urzędowy potwierdzający

przejście wierzytelności uznane zostało orzeczenie sędziego-komisarza

zatwierdzające plan podziału funduszów masy upadłości, w którym – sprzecznie z

przepisami Prawa upadłościowego – przyznano wierzycielom wierzytelności

przypadające upadłemu względem osób trzecich (uchwała z dnia 7 lutego 1997 r.,

III CZP 125/96). Z kolei w wyroku z dnia 9 maja 2002 r., II CKN 803/00 (OSNC

2003, nr 9, poz. 119) Sąd Najwyższy uznał, że dokumentem potwierdzającym

przejście egzekwowanego zobowiązania na inną osobę może być odpis wyroku, z

którego części wstępnej wynika następstwo prawne dłużnika.

Jak już była o tym mowa, art. 194 u.f.i. wymienia trzy kategorie dokumentów

obdarzonych mocą dokumentów urzędowych: księgi rachunkowe funduszu

sekurytyzacyjnego, wyciągi z tych ksiąg sporządzone w odpowiedniej formie, oraz

oświadczenia zawierające zobowiązania, zwolnienie z zobowiązań, zrzeczenie się

praw lub pokwitowanie odbioru należności, również sporządzone w odpowiedniej

formie.

Dwie pierwsze kategorie rozważać można wspólnie, oczywiste jest bowiem,

że wyciągi z ksiąg rachunkowych muszą oddawać treść tych ksiąg. Jeżeli więc treść

ksiąg pozwala na stwierdzenie przejścia wierzytelności na fundusz sekurytyzacyjny,

to wyciąg z tych ksiąg, jeżeli obejmuje te dane z ksiąg, które umożliwiają ustalenie,

że fundusz nabył określoną wierzytelność, stanowią tak samo miarodajny dowód jak

księgi.

Zasady prowadzenia rachunkowości przez fundusze inwestycyjne, w tym

fundusze sekurytyzacyjne, regulowane są przepisami ustawy z dnia 29 września

1994 r. o rachunkowości (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694 ze zm.) oraz

rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 8 października 2004 r. w sprawie

szczególnych zasad rachunkowości funduszy inwestycyjnych (Dz.U. Nr 231, poz.

2318). Zgodnie z § 6 ust. 3 rozporządzenia w związku z art. 13 ust. 1 ustawy o

rachunkowości, księgi rachunkowe funduszu obejmują m.in. dziennik, księgę

główną i księgi pomocnicze. Dziennik zawiera chronologiczne ujęcie zdarzeń, jakie

nastąpiły w okresie sprawozdawczym, a jego treść, zgodnie z zasadą podwójnego

zapisu, powinna odpowiadać treści księgi głównej (art. 14 ust. 1 w związku z art. 15

ustawy o rachunkowości). Uszczegółowieniem księgi głównej są księgi pomocnicze,

prowadzone m.in. dla operacji zakupu (art. 17 ust. 1 ustawy o rachunkowości).

Zapisów w księgach dokonuje się na podstawie dowodów księgowych, które

powinny zawierać m.in. określenie stron dokonujących operacji gospodarczej, opis

operacji, jej wartość i datę dokonania (art. 21 ustawy). Sam zapis w księdze

obejmuje co najmniej datę operacji, skrót lub kod opisu operacji, kwotę zapisu oraz

oznaczenie właściwego konta. Ponadto, według § 12 rozporządzenia, w księgach

rachunkowych funduszu inwestycyjnego ujmuje się nabyte składniki lokat. W

wypadku funduszu sekurytyzacyjnego stanowią je nabywane wierzytelności lub

prawa do świadczeń z wierzytelności. Nie można zatem wyłączyć możliwości, że na

podstawie analizy zapisów na poszczególnych kontach ksiąg rachunkowych da się

ustalić, iż w określonej dacie fundusz sekurytyzacyjny nabył konkretną

wierzytelność od konkretnego podmiotu. Podobne wnioski wyciągali komentatorzy

art. 95 ust. 1 Pr.bank., omawiający walory ksiąg rachunkowych banku oraz

wyciągów z tych ksiąg, również dysponujących mocą dokumentów urzędowych.

Stanowisko, że księgi rachunkowe funduszu sekurytyzacyjnego lub wyciągi z

tych ksiąg mogą stanowić dokumenty, jakich wymaga art. 788 § 1 k.p.c., wspiera

treść art. 195 ust. 1 u.f.i. , z którego wynika, że wyciąg z ksiąg rachunkowych

funduszu może potwierdzać nabycie przez fundusz sekurytyzacyjny wierzytelności

lub puli wierzytelności zabezpieczonych zastawem lub hipoteką i stanowić

podstawę do wpisu zmian dotychczasowego wierzyciela w księdze wieczystej lub

rejestrze zastawów. Artykuł 34 zdanie pierwsze ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm.) wymaga indywidualizacji wierzytelności zabezpieczonej i wykazania, że

nabycie nastąpiło od konkretnego podmiotu, a zatem ustawodawca zakładał, że

wyciąg będzie zawierał dostatecznie sprecyzowane dane.

O tym jednak, czy konkretny wyciąg wykazuje przejście uprawnień na fundusz

w sposób spełniający kryteria przewidziane w art. 788 § 1 k.p.c., nie można

przesądzić w sposób abstrakcyjny, lecz badając konkretny wyciąg, lub

korespondujące ze sobą wyciągi. Trzeba pamiętać, że każda jednostka, o której

mowa w art. 3 ust. 1 ustawy o rachunkowości, prowadzi księgi rachunkowe według

sposobu odpowiadającego przyjętym przez nią zasadom rachunkowości, co może

rzutować na stopień czytelności i szczegółowości poszczególnych zapisów, a w

konsekwencji przesądzać to, czy zapis księgowy operacji polegającej na nabyciu

przez fundusz puli wierzytelności pozwoli na ich indywidualizację w stopniu

wystarczającym do uznania, że wśród nabytych wierzytelności znajduje się

wierzytelność stwierdzona tytułem egzekucyjnym, którego dotyczy wniosek o

nadanie klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c.

W art. 194 u.f.i. jest mowa o oświadczeniach zawierających zobowiązanie,

zwolnienie z zobowiązań, zrzeczenie się praw oraz pokwitowanie odbioru

należności. Sąd Apelacyjny w swoich rozważaniach wyraził wątpliwość, czy tak

sformułowany zakres przedmiotowy oświadczeń umożliwia ujęcie w nich, z

konsekwencjami prawnymi pozwalającymi na objęcie takiego oświadczenia mocą

dokumentu urzędowego, również potwierdzenia przejścia określonej wierzytelności

na fundusz.

Omawiany przepis zawiera wyraźnie węższy katalog oświadczeń funduszu

sekurytyzacyjnego, którym przyznano moc prawną dokumentów urzędowych, niż

stanowiący jego pierwowzór art. 95 ust. 1 Pr.bank. Pominięto w nim wiele

oświadczeń, które w piśmiennictwie uznaje się za deklaratywne, stwierdzające

powstanie określonych praw i obowiązków z innych tytułów prawnych. Należy

podkreślić, że w art. 194 u.f.i. nie wymieniono oświadczenia stwierdzającego

przeniesienie wierzytelności, któremu art. 95 ust. 1 Pr.bank. w określonych

sytuacjach przyznaje moc prawną dokumentu urzędowego. W konsekwencji

oświadczenie, w którym fundusz sekurytyzacyjny potwierdza nabycie określonej

wierzytelności od dotychczasowego wierzyciela, trudno podciągnąć pod jakąkolwiek

kategorię oświadczeń objętych art. 194 u.f.i. Z pewnością nie jest to oświadczenie

zawierające zwolnienie z zobowiązań, zrzeczenie się praw ani pokwitowanie

odbioru należności.

Sąd pierwszej instancji rozważał je w kategoriach oświadczeń zawierających

zobowiązanie, jednak stwierdzenie, że fundusz nabył określoną wierzytelność lub

pulę wierzytelności, nie kreuje ani nie potwierdza istnienia jakiegokolwiek

zobowiązania funduszu. W literaturze za oświadczenie zawierające zobowiązanie w

rozumieniu art. 95 ust. 1 Pr.bank. uważa się oświadczenie dotyczące zobowiązania

banku względem klienta, nie zaś klienta wobec banku. Pogląd ten potwierdza

uzupełnienie art. 95 ust. 1 Pr.bank. dokonane ustawą z dnia 1 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz o zmianie innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz.

870). Nowelizacją tą wprowadzono do art. 95 ust. 1 Pr.bank. oświadczenie

stwierdzające przeniesienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką lub zastawem

rejestrowym, co w literaturze zostało jednomyślnie zinterpretowane jako

poszerzenie dotychczasowego katalogu oświadczeń, którym Prawo bankowe

przyznaje moc prawną dokumentu urzędowego. (...)

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w uchwale.