III CZP 106/07

Uchwała z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 106/07

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wiesława O. przeciwko Skarbowi

Państwa – Wojewódzkiemu Sztabowi Wojskowemu w S. o zapłatę, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 29 listopada 2007 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie

postanowieniem z dnia 2 lipca 2007 r.:

"1. Czy dopuszczalne jest dochodzenie przed sądem powszechnym przez

żołnierzy zawodowych odsetek od nieterminowej wypłaty uposażenia, które stały

się wymagalne na podstawie art. 9 ust. 3a ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o

uposażeniu żołnierzy (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76 poz. 693 ze zm.) oraz na

podstawie art. 75 ust. 3 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej

żołnierzy zawodowych (Dz.U. Nr 179, poz. 1750 ze zm.)?

w razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie:

2. czy sprawa z powództwa o odsetki ustawowe za opóźnienie w wypłacie

uposażenia służbowego żołnierza zawodowego powinna być rozpoznawana przed

sądem powszechnym w postępowaniu cywilnym, czy w postępowaniu odrębnym w

sprawach z zakresu prawa pracy?"

podjął uchwałę:

Roszczenia żołnierzy zawodowych o wypłatę odsetek ustawowych

należnych na podstawie art. 9 ust. 3a ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o

uposażeniu żołnierzy niezawodowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz.

693 ze zm.), a od dnia 1 lipca 2004 r. na podstawie art. 75 ust. 3 ustawy z dnia

11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz.U. Nr 179,

poz. 1750 ze zm.) podlegają rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym.

Uzasadnienie

Powód Wiesław O. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa –

Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w S. kwoty 17 056,71 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia wniesienia pozwu tytułem skapitalizowanych odsetek

ustawowych za opóźnienie w wypłacie uposażenia należnego powodowi – jako

żołnierzowi zawodowemu – w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 30

czerwca 2006 r. Uposażenie za ten okres (bez odsetek) zostało powodowi

wypłacone po stwierdzeniu w kwietniu 2006 r. przez Dowódcę Wojsk Lądowych

nieważności decyzji z dnia 6 grudnia 2002 r. o wypowiedzeniu powodowi stosunku

służbowego zawodowej służby wojskowej, wydanej z rażącym naruszeniem prawa.

Pozwany Skarb Państwa – Wojewódzki Sztab Wojskowy w S. wniósł o oddalenie

powództwa, podnosząc, że wynagrodzenie nie zostało wypłacone z opóźnieniem, a

zgłoszone roszczenie stanowi nadużycie prawa. Ponadto pozwany podniósł zarzut

potrącenia kwoty 11 270,71 zł i zarzut przedawnienia roszczenia powoda.

Sąd Rejonowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 29 marca 2007 r. uwzględnił

powództwo, przyjmując, że powód nie pełnił przez okres trzech lat służby z

przyczyn obciążających pozwanego, który wydał z rażącym naruszeniem prawa

decyzję o wypowiedzeniu powodowi stosunku służbowego. Stwierdzenie

nieważności tej decyzji miało charakter deklaratoryjny i działało ex tunc. Jako

podstawę prawną zasądzenia odsetek Sąd wskazał art. 9 ust. 3a ustawy z dnia 17

grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693

ze zm. – mającej do dnia 30 czerwca 2004 r. tytuł "o uposażeniu żołnierzy", a od

dnia 1 lipca 2004 r. – "o uposażeniu żołnierzy niezawodowych") oraz art. 75 ust. 3

ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych

(Dz.U. Nr 179, poz. 1750 ze zm.), które stanowią, że w razie zwłoki w wypłacie

uposażenia i innych należności pieniężnych żołnierzowi zawodowemu przysługują

odsetki ustawowe od dnia, w którym uposażenie to lub inne należności stały się

wymagalne.

Sąd pierwszej instancji podniósł, że wprawdzie uposażenie i inne należności

pieniężne wypłacane są żołnierzowi z tytułu świadczonej przez niego służby, a więc

stosunku publicznoprawnego, jednakże mają one charakter wierzytelności

pieniężnych żołnierza i z tej przyczyny, jako prawa majątkowe, z chwilą ich

wymagalności „podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej" (art. 64 ust. 2

obowiązującej od dnia 17 października 1997 r. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Elementem koniecznym

wynagrodzenia sprawiedliwego jest jego terminowa wypłata, wobec czego w

wypadku opóźnienia, w braku odmiennej regulacji ustawowej, żołnierz mógł żądać

wypłaty odsetek na podstawie art. 481 k.c. Uprawnienie to znalazło wyraz

normatywny w art. 9 ust. 3a, dodanym w 1999 r. do ustawy o uposażeniu żołnierzy,

a następnie w art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych.

Rozpoznając apelację pozwanego, Sąd Okręgowy w Szczecinie powziął

wątpliwość, czy w świetle przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu

żołnierzy (w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r.) oraz ustawy z

dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych w

rozpatrywanej sprawie dopuszczalna jest droga sądowa przed sądem

powszechnym, a jeżeli tak, w jakim postępowaniu powinno być rozpoznane

roszczenie żołnierza zawodowego o odsetki od nieterminowo wypłaconego

uposażenia – czy w postępowaniu cywilnym „zwykłym”, czy w postępowaniu

odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie, czy roszczenie żołnierza zawodowego skierowane przeciwko

Skarbowi Państwa o zapłatę odsetek od nieterminowo zapłaconego uposażenia

należy do drogi sądowej, wymaga wyjaśnienia dwóch kwestii. Najpierw należy

rozstrzygnąć, czy sprawa taka jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c., a

jeżeli tak, czy nie została wyłączona spod kompetencji sądów powszechnych

przepisem szczególnym (art. 2 § 3 k.p.c.), niedopuszczalność drogi sądowej

zachodzi bowiem zarówno wtedy, gdy sprawa nie jest sprawą cywilną, jak i wtedy,

gdy ma wprawdzie taki charakter, ale na mocy przepisu szczególnego została

przekazana do rozpoznania innym organom niż sądy powszechne.

Trafnie też Sąd Okręgowy wskazał, że w orzecznictwie Trybunału

Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego wyraźnie zaznacza się tendencja do

pojmowania sprawy cywilnej w sposób szeroki. Mimo że aktualny pozostaje pogląd,

iż do drogi sądowej nie należą sprawy wynikłe na tle stosunków prawnych

regulowanych normami prawa publicznego, w których zachodzi nierównorzędność

podmiotów, to jednak w sprawach, które wprawdzie powstały w ramach stosunków

podległości, lecz dotyczą roszczeń o cechach zobowiązaniowych, odznaczających

się przyznaniem podmiotowi podległemu wierzytelności wobec podmiotu

przełożonego, sytuującej obydwa podmioty w tym zakresie w stanie prawnej

równowagi, przyjmuje się ich cywilnoprawny charakter. Szczególne znaczenie ma

tu argumentacja przytoczona w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25

stycznia 1995 r., W 14/94 (OTK Zb.Urz. 1995, nr 1, poz. 19) i z dnia 10 lipca

2000 r., SK 12/99 (OTK Zb.Urz. 2000, nr 5, poz. 143), zaakceptowana m.in. w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., III

PZP 1/05 (OSNP 2006, nr 15-16, s. 227), w której Sąd Najwyższy podkreślił, że

należne funkcjonariuszowi służb mundurowych uposażenie z tytułu świadczonej

służby ma podstawę w stosunku służbowym (publicznoprawnym), ale przez to nie

traci charakteru wierzytelności pieniężnej. Stosunek publicznoprawny stanowi

podstawę prawną zatrudnienia funkcjonariusza, a przysługujące mu uposażenie

pełni funkcje prawne należnego „wynagrodzenia” sensu largo. Prawo do tej

wierzytelności, wypłacanej w określonym terminie, funkcjonariusz nabywa z tytułu

pełnionej służby, a dłużnikiem tej wierzytelności jest Skarb Państwa (art. 33 k.c.),

reprezentowany przez właściwego przełożonego. Tak rozumiane prawo majątkowe

do wynagrodzenia otrzymywanego terminowo jest chronione przez Konstytucję (art.

64 ust. 2), równo traktującą wszystkie prawa majątkowe. Konieczność

zagwarantowania tej równości przejawiała się w uznaniu prawa funkcjonariuszy

służb mundurowych do odsetek, jeśli nie otrzymają należnego uposażenia

terminowo, przy czym w wypadkach, w których takie prawo nie jest wprost

przewidziane w przepisach szczególnych, jego źródło stanowi art. 481 k.c. Jeśli

natomiast postanowienie o odsetkach jest zawarte w ustawach szczególnych,

stanowiło ono potwierdzenie prawa wynikającego z art. 481 k.c. (por. uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., III

PZP 1/05).

W orzecznictwie nie budzi więc obecnie sporu, że odsetki od nieterminowo

wypłaconego uposażenia służb mundurowych są świadczeniem o charakterze

cywilnoprawnym. Stanowisko to akceptuje także Sąd Najwyższy w składzie

niniejszym, sprawę o zapłatę odsetek od uposażenia należnego powodowi jako

żołnierzowi zawodowemu należy zatem uznać za sprawę cywilną w rozumieniu art.

1 k.p.c., a do rozważenia pozostaje jedynie problem, czy nie została ona z mocy

przepisów szczególnych przekazana do właściwości innych organów niż sądy

powszechne.

Sąd Okręgowy opowiedział się za poglądem, że ustawodawca wskazał jako

właściwą dla spraw związanych z dochodzeniem przez żołnierzy zawodowych

odsetek od nieterminowo wypłaconego uposażenia drogę postępowania

administracyjnego, co wynika z art. 9 ust. 4 w związku z art. 9 ust. 3a ustawy z dnia

17 grudnia 1974 r., a następnie – od dnia 1 lipca 2004 r., tj. od dnia wejścia w życie

ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych – z

art. 8 tej ustawy w związku z jej art. 75 ust. 3.

Z tym stanowiskiem należy się zgodzić. Unormowanie o prawie żołnierza

zawodowego do odsetek od zaległego uposażenia wprowadzone zostało do ustawy

o uposażeniu żołnierzy (według nazwy obowiązującej w chwili nowelizacji), ustawą

z dnia 7 maja 1999 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie ustawy o uposażeniu żołnierzy (Dz.U. Nr

50, poz. 500), ustawodawca ulokował je w ust. 3a dodanym do art. 9. W art. 9 ust. 4

tej ustawy znalazła się regulacja wyraźnie określająca drogę postępowania

administracyjnego jako właściwą dla roszczeń z tytułu uposażenia i innych

należności pieniężnych. Wprawdzie zawarte tam określenie spraw, których dotyczy

art. 9 ust. 4, nie nawiązuje wprost do treści ust. 3a, lecz tylko do ust. 1, niemniej nie

może budzić wątpliwości, że odsetki od uposażenia i innych należności pieniężnych

także są należnością pieniężną; mają charakter akcesoryjny w stosunku do

wierzytelności, których nieterminowa zapłata pociąga za sobą ich powstanie i także

ulegają przedawnieniu w terminie przewidzianym w ust. 1. Również zatem do nich

stosował się administracyjny tryb ich dochodzenia.

Taki stan prawny istniał do dnia 30 czerwca 2004 r., od dnia 1 lipca 2004 r.

bowiem zaczęła obowiązywać ustawa z dnia 11 września 2003 r. o służbie

wojskowej żołnierzy zawodowych. Jej przepisy jednoznaczny wskazały drogę

postępowania administracyjnego także dla dochodzenia roszczeń o odsetki. Artykuł

8 ust. 1 ustanawia ten sposób załatwiania spraw dla wszystkich kwestii

uregulowanych w ustawie, obejmuje on zatem także świadczenia odsetkowe ujęte

w art. 75 ust. 3 tej ustawy. Zważywszy, że art. 169 omawianej ustawy nakazuje

prowadzenie według przepisów dotychczasowych jedynie spraw wszczętych, lecz

niezakończonych ostateczną decyzją przed dniem 1 lipca 2004 r., ewentualne

wątpliwości co do przynależności do drogi administracyjnej spraw o wypłatę

odsetek od nieterminowo spełnionych świadczeń pieniężnych należnych żołnierzowi

zawodowemu, wynikające z wzajemnych relacji pomiędzy art. 9 ust. 4a art. 9 ust.

3a ustawy z 1974 r., tracą znaczenie, niewątpliwie bowiem roszczenia powoda

powinny zostać rozpatrzone według ustawy z 2003 r.

Przyjęte rozwiązanie prawne, lokujące całość spraw wynikających ze stosunku

służbowego żołnierza zawodowego w postępowaniu administracyjnym, spełnia

wymagania racjonalności i kompleksowości, sprzyjającej szybszemu i jednolitemu

załatwianiu problemów, w szczególności zaś nie powoduje sztucznego

rozszczepienia drogi dochodzenia roszczeń o uposażenie lub inne należności

pieniężne i o świadczenia akcesoryjne wobec tych roszczeń.

Nie ma też obaw, że wyłączenie sporów tego rodzaju z kompetencji sądów

powszechnych uniemożliwi skuteczne dochodzenie przez uprawnionych

przysługujących im praw, gdyż zostały one poddane kontroli sądów

administracyjnych. Postępowanie przed tymi sądami ma wprawdzie charakter

kasacyjny, jednak przepisy przewidują gwarancje realizacji praw strony (por. art.

153-155 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Skoro zaś tryb administracyjny

sprawdza się przy rozpatrywaniu sporów o uposażenie żołnierzy, nieuzasadnione

są wątpliwości, że niedostatecznie zagwarantuje on prawa żołnierza do należności

ubocznych względem tego uposażenia.

Z tych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).