I CSK 303/07

Sygn. akt I CSK 303/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

w sprawie z powództwa A. B., A. V., J. V., A. R., E. N. i M.R.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Prezydenta Miasta [...] W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powodów […]od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 grudnia

2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

[…] w pozwie z dnia 23 marca 2000 r. wnieśli o zasądzenie solidarnie od

Skarbu Państwa Starosty W. i Wojewody M. odszkodowania w kwocie 84 575 910,

2

50 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, za niezgodne z prawem

tj. z pominięciem pierwszeństwa powodów, oddanie Spółdzielni Mieszkaniowej „D.”

w użytkowanie wieczyste nieruchomości nabytych przez Państwo w drodze reformy

rolnej, tj. działki ewidencyjnej nr [x] o pow. 3,3619 ha objętej księgą wieczystą nr [x]

i działki ewidencyjnej nr [y] o pow. 5,7913 ha objętej księgą wieczystą nr [y].

W odpowiedzi na pozew zarówno Wojewoda Mazowiecki jak i Starosta W.

wnieśli o oddalenie powództwa.

Zarządzeniem z dnia 27 września 2002 r. Sąd Okręgowy w W. zwolnił od

udziału w sprawie Wojewodę M.. Od rozprawy z dnia 6 listopada 2002 r. w imieniu

Skarbu Państwa występuje Prezydent Miasta [...] W..

W dniu 27 maja 2003 r. powodowie zmienili powództwo żądając zasądzenia

na rzecz A. B. kwoty 28 191 970,14 zł, na rzecz A. V. i J. V. po 14 095 985,07 zł, na

rzecz E. N., A. R. i M. R. kwoty po

9 397 323,38 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wytoczenia powództwa.

Wyrokiem z dnia 1 grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od Skarbu

Państwa Prezydenta Miasta [...] W. na rzecz A. B. kwotę 1 732 378 zł, na rzecz A.

V. i J. V. kwoty po 866 189,25 zł, na rzecz A. R., E. N. i M. R. kwoty po 577 459,50

zł z ustawowymi odsetkami od dnia 19 czerwca 2000 r. i w pozostałej części

powództwo oddalił.

Sąd ustalił, że w dniu 28 marca 1996 r. umową sporządzoną przed

notariuszem A. P. Skarb Państwa, reprezentowany przez kierownika Urzędu

Rejonowego w W., oddał w użytkowanie wieczyste Spółdzielni Mieszkaniowej „D.”

w W. działkę ewidencyjną nr [y] objętą księgą wieczystą nr [y] położoną w W. o

pow. 50 613 m2

na lat 99. Jej cena została ustalona na kwotę 6 377 238 zł, a

pierwsza opłata w wysokości 15% ceny, tj. w kwocie 956 586 zł. Nieruchomość ta

została oddana w użytkowanie wieczyste w trybie bezprzetargowym zgodnie z

zarządzeniem Wojewody W. nr 65 z dnia 13 grudnia 1995 r. wydanym na

podstawie art. 6 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 4 października 1991 r. o zmianie niektórych

warunków przygotowania inwestycji budownictwa mieszkaniowego w latach 1991 –

1995 oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 103, poz. 446, ze zm., dalej „ustawy

z dnia 4 października 1991 r.”). Zastosowano tryb bezprzetargowy w związku z

przyjęciem w poczet członków Spółdzielni kandydatów objętych listami

3

prowadzonymi przez Wojewodę W. w liczbie określonej w porozumieniu zawartym

ze Spółdzielnią Mieszkaniową „D.” w dniu 1 grudnia 1995 r., co ogłoszono

w budynku Urzędu Rejonowego w W..

W dniu 25 marca 1997 r. w tej samej kancelarii notarialnej pomiędzy tymi

samymi stronami została zawarta następna umowa o oddanie w użytkowanie

wieczyste w trybie bezprzetargowym działki nr 16 o pow. 33 619 m2

położonej W.

przy ul. B., N. i J.R. za cenę 4 235 994 zł. Pierwsza opłata roczna została określona

na 15% ceny, tj. na kwotę 635 399 zł. Do aktu został dołączony protokół uzgodnień

z dnia 24 lutego 1997 r., zawierający zgodę kierownika Urzędu Rejonowego

działającego w imieniu Skarbu Państwa na ustanowienie użytkowania wieczystego i

w którym strony zgodnie stwierdziły, że działają na podstawie art. 4 ustawy z dnia

29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (tekst

jednolity: Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm., dalej „u.g.w.”) oraz art. 6 ust. 2 i 3

ustawy z dnia 4 października 1991 r.

Działki te wchodziły w skład nieruchomości figurujących w księgach

wieczystych jako „Dobra Ziemskie W.”, których właścicielem był do dnia

13 września 1944 r. A. B.. Majątek ten stał się własnością Skarbu Państwa na

podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu z dnia 6 września 1994 r. o reformie rolnej. Jego

spadkobiercami ogólnymi są powodowie. W latach 1992 – 1996 A. R. powiadamiał

między innymi Urząd Rejonowy, że imieniem wszystkich jego spadkobierców

zgłasza roszczenia reprywatyzacyjne do nieruchomości objętych dawną księgą

wieczystą „Dobra Ziemskie W.”.

Powodowie kilkakrotnie korzystali z przewidzianego w art. 23 ust. 4 u.g.w.

prawa pierwszeństwa. W latach 1996 - 1998 w tym trybie nabyli od Gminy U. prawo

użytkowania wieczystego trzech nieruchomości, które w krótkim terminie sprzedali.

Gdyby powodowie zostali powiadomieni o zamiarze zbycia przez Skarb Państwa

przedmiotowych działek także skorzystaliby z pierwszeństwa ich nabycia.

Wartość rynkowa prawa użytkowania wieczystego działki nr [z] powstałej

z przedmiotowych działek nr [y]i [x] w dniu 25 marca 1997 r. wynosiła 15 667 152 zł

(84 232 m2

x 186 zł za m2

). Wartość tego prawa w dniu wniesienia pozwu wynosiła

42 789 856 zł (508 zł za m2

), a w lutym 2003 r. osiągnęła wartość 69 254 472 zł

(821 zł za m2

).

4

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko powodów, że wynikające z art. 23 ust. 4

u.g.w. pierwszeństwo służyło byłym właścicielom lub ich spadkobiercom bez

względu na termin i podstawę prawną przejęcia własności przez Skarb Państwa

oraz że przepis ten miał także zastosowanie w wypadku oddawania nieruchomości

w użytkowanie wieczyste, gdyż ustanowienie tego prawa mieści się w pojęciu

nabycia. Przyjął jednak, że unormowanie to nie ma zastosowania przy zbyciu

nieruchomości w trybie bezprzetargowym na podstawie przepisów ustawy z dnia

4 października 1991 r. Zauważył, że zwolnienie gruntów od sprzedaży lub oddania

w użytkowanie wieczyste w drodze przetargu następowało wówczas zarządzeniem

wojewody (art. 6 ust. 3 tej ustawy). Zdaniem Sądu, na wyłączenie pierwszeństwa

w tym wypadku wskazywał szczególny cel ustawy z dnia 4 października 1991 r., tj.

rozwiązanie problemu tzw. kandydatów do spółdzielni mających zgromadzony

wkład mieszkaniowy, którzy wobec zmiany warunków ekonomicznych nie mieli

możliwości otrzymania mieszkań na dotychczasowych zasadach. Ten sam wniosek

wywiódł z treści art. 2 tej ustawy stwierdzającego, że „przepisy innych ustaw

stosuje się, gdy przepisy niniejszej ustawy nie stanowią inaczej”. W rezultacie

przyjął, że skoro został zachowany tryb przewidziany w art. 6 ustawy z dnia

4 października 1991 r. co do zawarcia umowy użytkowania wieczystego z dnia

28 marca 1996 r., to działanie funkcjonariuszy Skarbu Państwa w tym zakresie nie

było bezprawne i powództwo w tej części jest nieuzasadnione.

Odmiennie ocenił stan faktyczny w zakresie dotyczącym zawarcia umowy

z dnia 25 marca 1997 r. z tego względu, że działka nim objęta została oddana

w użytkowanie wieczyste Spółdzielni także w trybie bezprzetargowym jednak

z pominięciem, jego zdaniem, trybu określonego w art. 6 ust. 3 ustawy z dnia

4 października 1991 r., tj. bez wydania zarządzenia wojewody. Wyraził pogląd, że

skoro Wojewoda W. nie zwolnił działki nr [x] od oddania w użytkowanie wieczyste w

trybie przetargu to działka ta powinna być zbyta na podstawie przepisów ustawy o

gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości i tym samym Urząd Rejonowy

powinien powiadomić pisemnie spadkobierców byłego właściciela o zamiarze

zbycia. Jego zdaniem, pominięcie tego obowiązku skutkowało odpowiedzialnością

Skarbu Państwa na podstawie art. 417 k.c. w poprzednim brzmieniu.

5

Sąd Okręgowy jako szkodę przyjął różnicę między ceną wolnorynkową

prawa użytkowania wieczystego działki nr [x] na rynku wtórnym i pierwszą opłatą

w wysokości 25% ceny w kwocie 4 235 994 zł wynikającej z aktu notarialnego. Dla

wyliczenia odszkodowania zastosował ceny z chwili oddania działek w użytkowanie

wieczyste, ze względu na to, że powodowie wcześniej nabyte od Gminy U. na

podstawie pierwszeństwa nieruchomości nie zatrzymali dla siebie lecz rychło

odsprzedali. Wyliczone w ten sposób odszkodowanie w kwocie 5 197 135 zł (33619

m2

x 186 zł – 105899,50 zł) zasądził w częściach wynikających z udziałów

w spadku po A. B.: A. B.1/3, A. V. i J. V. po 1/6, E. N., A. R. i M. R. po 1/9.

Za jednostkę reprezentującą Skarb Państwa uznał Prezydenta Miasta [...] W.

z powołaniem się na art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 21 stycznia 2000 r. o zmianie

niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem administracji publicznej (Dz.U. Nr

12, poz. 136 ze zm., dalej „ustawy o zmianie”).

Apelację od uwzględnionej części powództwa wniósł pozwany Skarb

Państwa, a powodowie w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy oddalił ich żądania.

Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 2 czerwca 2005 r. zasądzone od

pozwanego na rzecz powodów kwoty podwyższył: na rzecz A. B. do kwoty 4 337

897,30 zł, na rzecz A. V. i J. V. do kwot po 2 168 948,60 zł oraz na rzecz A. R., E.

N.i M. R. do kwot po 1 445 965,70 zł i oddalił apelację powodów w dalszej części, a

apelację pozwanego w całości.

Sąd ten przytoczył ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji, aczkolwiek

wyraźnie za własne przyjął je w części dotyczącej ustalenia wysokości szkody.

Rozważając zarzuty apelacyjne, podzielił dokonaną przez skarżących

powodów analizę wzajemnej relacji unormowania zawartego w art. 23 ust. 4 u.g.w.

z uregulowaniami zawartymi w art. 6 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 4 października 1991 r.

Podkreślił, że ich zbieżność sprowadza się do tego, że obydwie przewidują

szczególne sytuacje, w których może dojść do wyjątku od reguły jaką jest zbycie

należnej do Skarbu Państwa nieruchomości w trybie przetargowym. Wskazując na

dalsze tego rodzaju wyjątki unormowane w ustawie o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości, podkreślił, że w art. 23 u.g.w. zostało unormowane

pierwszeństwo, które jest czym innym niż zwolnienie od przetargu. Nie zachodzi

więc w tym wypadku tożsamość regulacji prawnych i zarazem konkurencja

6

uprawnień spółdzielni mieszkaniowej i byłych właścicieli bądź ich spadkobierców.

W rezultacie za nieuzasadniony uznał pogląd jakoby przedmiotowe zarządzenie

wojewody miało rzutować negatywnie na ustawą zagwarantowane powodom

pierwszeństwo, a zatem przyjął, że akt ten mógłby stanowić podstawę oddania

nieruchomości w użytkowanie wieczyste dopiero w razie nieskorzystania przez

powodów z nabycia w sposób określony w art. 23 ust. 4 u.g.w.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skoro reprezentujący Skarb Państwa

kierownik Urzędu Rejonowego w W. wyraził zgodę na przekazanie nieruchomości

w użytkowanie wieczyste pomimo nie wyczerpania trybu określonego w art. 23 ust.

3 i 4 u.g.w., to w rezultacie stanowiło to zawinione naruszenie prawa, za które

Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 417 k.c. w poprzednim

brzmieniu i w związku z tym należy się powodom odszkodowanie z tytułu oddania

w użytkowanie wieczyste Spółdzielni spornych działek z pominięciem ich

pierwszeństwa.

Nie podzielił zarzutu skarżących naruszenia art. 363 § 2 k.c., gdyż jako

szczególną okoliczność ustalenia odszkodowania według cen z chwili oddania

przedmiotowych działek w użytkowanie wieczyste uznał fakt podniesiony już przez

Sąd pierwszej instancji. Podzielił też jego pogląd o konieczności odliczenia od

odszkodowania 25% opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste, wskazując, że sami

powodowie przyjęli w pozwie, iż wydatek właśnie w tej wysokości musieliby

ponieść, wyznaczając w ten sposób ramy podstawy faktycznej żądania.

Oceniając apelację Skarbu Państwa, Sąd Apelacyjny podniósł między

innymi, że zarzut naruszenia art. 23 ust. 4 u.g.w. skutkujący nieważnością umów

oddających przedmiotowe działki w użytkowanie wieczyste Spółdzielni został

zgłoszony za późno, gdyż po raz pierwszy już po upływie terminu do wniesienia

apelacji, a sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w jej granicach. Zauważył

jednak, że gdyby przyjąć, że granice apelacji wyznacza wyrażający się we wniosku

zakres zaskarżenia, to również w tej części apelacja pozwanego nie zasługuje na

uwzględnienie, gdyż Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 marca 2003 r., IV CKN

1842/00 (OSNC 2004, nr 5, poz. 84), dokonując wykładni art. 34 ustawy

o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603,

ze zm., dalej „u.g.n.”), stwierdził, że umowa zbycia lokalu mieszkalnego

7

z naruszeniem pierwszeństwa nie jest nieważna. Wprawdzie zauważył, że

podstawą tej oceny było wprowadzenie do systemu prawnego art. 36 u.g.n., ale

jego zdaniem, wobec obowiązywania już w chwili jego wprowadzenia unormowań

zawartych w art. 417 k.c., art. 4201

k.c. i w art. 4202

k.c., przepis ten nie wniósł do

systemu prawnego nic nowego.

Pozwany Skarb Państwa – Prezydent Miasta [...] W. zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w części uwzględniającej powództwo i wniósł o jego uchylenie, a

także uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w W. i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, względnie o orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie powództwa w całości. Skarga ta została oparta na naruszeniu

przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy: art. 66 ust. 2

ustawy z dnia 21 stycznia 2000 r. o zmianie przez jego niewłaściwe zastosowanie

polegające na przyjęciu, iż właściwym statio fisci Skarbu Państwa jest Prezydent

Miasta [...] W.; art. 65 ustawy z dnia 21 stycznia 2000 r. o zmianie przez jego

niezastosowanie i pominięcie okoliczności, że Skarb Państwa w sprawie powinien

być reprezentowany przez Wojewodę M. – co spowodowało, iż pozwany był

wadliwie reprezentowany i skutkowało nieważnością postępowania na podstawie

art. 379 pkt 2 i 5 k.p.c. w zw. z art. 5 k.p.c. w zw. z art. 202 k.p.c.; art. 378 § 1 k.p.c.

przez przyjęcie, że Sąd Apelacyjny jest związany zarzutami skarżącego

wskazanymi w apelacji. Podstawa naruszenia prawa materialnego oparta została

na zarzucie naruszenia: art. 6 ust. 3 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 4 października

1991 r. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że unormowanie to nie

wyłącza pierwszeństwa powodów; art. 23 ust. 4 u.g.w. w zw. z art. 38 u.g.w. przez

błędną wykładnię polegającą na przyjęciu możliwości skorzystania z pierwszeństwa

– w nabyciu nieruchomości przez spadkobierców byłych właścicieli – poprzez

zapłatę pierwszej opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste; art. 23 ust. 4 u.g.w. w

zw. z art. 58 § 1 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

unormowanie to nie stanowi normy iuris cogentis, zakazującej sprzedaży

nieruchomości, z pozbawieniem spadkobierców byłych właścicieli możliwości

skorzystania z przysługującego im pierwszeństwa.

Powodowie w skardze kasacyjnej zaskarżającej wyrok w części oddalającej

powództwo opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, a to art. 363 § 2

8

k.c. w zw. z art. 361 § 2 k.c., przez niewłaściwe zastosowanie, tj. zasądzenie kwoty

odszkodowania nie wedle cen z daty wyrokowania, lecz z daty zawarcia umowy

o ustanowienie użytkowania wieczystego z osobą trzecią, a także naruszenie

zasady pełnego odszkodowania przez przyznanie odsetek za opóźnienie od daty

doręczenia pozwu, a nie od daty miarodajnej dla ustalenia cen dla potrzeb

określenia kwoty odszkodowania, wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w jego

pkt I, II i IV oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez zasądzenie na rzecz A. B.

kwoty 22 166 897,33 zł, na rzecz A. V. i J. V. kwot po 11 083 448,66 zł oraz na

rzecz A. R., E. N. i M. R. kwot po 7 388 965,77 zł dla wszystkich powodów z

ustawowymi odsetkami od dnia 25 lutego 2003 r., bądź z ostrożności procesowej o

orzeczenie odsetek od dnia 26 marca 1997 r., ewentualnie o przekazanie sprawy

w zaskarżonej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 11 maja 2006 r., uwzględniając te skargi,

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w W. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uznał za uzasadniony zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1

k.p.c. Podkreślił, że zarówno w literaturze, jak i w judykaturze ugruntowany jest

pogląd, że sąd drugiej instancji rozpoznając apelację powinien wziąć pod uwagę

wszystkie stwierdzone naruszenia prawa materialnego, popełnione przez sąd

pierwszej instancji niezależnie od tego czy zostały wytknięte w tym środku

odwoławczym (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2004 r., I CKN

179/99, OSNC 2002, nr 4, poz. 54 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

4 października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 7).

Zauważył, że w istocie Sąd Apelacyjny nie rozpoznał zarzutu bezwzględnej

nieważności umów oddających przedmiotowe działki w użytkowanie wieczyste

Spółdzielni z pominięciem pierwszeństwa powodów, skoro ocenił je z punktu

widzenia obecnego stanu prawnego (art. 34 u.g.n.), a nie obowiązującego w czasie

ich zawierania.

Uznając za uzasadnioną podstawę naruszenia prawa procesowego,

podkreślił, że z tej przyczyny był w zasadzie zwolniony od szczegółowej analizy

zarzutów materialnych i to obu skarg kasacyjnych, zwłaszcza, że nie jest jego

zadaniem formułowanie wskazań co do dalszego rozpoznania sprawy.

9

Mając jednak na uwadze ścisły związek uwzględnionego zarzutu

procesowego z zarzutem naruszenia art. 23 u.g.w. w zw. z art. 58 § 1 k.c.,

zauważył, że w literaturze i w judykaturze dominuje pogląd, iż jeżeli poprzedni

właściciel lub jego spadkobiercy zostali pozbawieni możliwości skorzystania

z pierwszeństwa, to naruszenie wynikającego z art. 23 ust. 4 u.g.w. zakazu

sprzedaży przetargowej nieruchomości, wywoływało konsekwencje wynikające

z art. 58 § 1 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1998 r., I CKN

368/98, OSNC 1998, nr 9, poz. 143; z dnia 7 marca 2003 r., IV CKN 1842/00,

Biuletyn Sądu Najwyższego 2003 r., nr 8, s. 9 i z dnia 25 marca 2004 r., II CK

268/03, niepublikowany).

Jeżeli czynność prawna jest bezwzględnie nieważna, to nie powstają skutki

odpowiadające jej treści i tym samym czynność ta nie wywołuje ich względem

żadnej osoby, oraz nie podlega konwalidacji, a zatem każdy może powołać się na

tę nieważność, a organ rozstrzygający winien tę wadliwość wziąć pod uwagę także

jako przesłankę rozstrzygnięcia. Należy jednak pamiętać, że czynności

bezwzględnie nieważne są również doniosłe prawnie, ponieważ wywołują

określone w ustawie skutki (por. np. art. 387 § 2 k.c., art. 410 k.c. i 412 k.c.). Wobec

zmian w systemie prawnym, a zwłaszcza wprowadzenia art. 216a u.g.n., zwrócił

uwagę na konieczność rozważenia, czy i jak to pogorszenie pozycji prawnej

powodów wywarło wpływ na dochodzone przez nich roszczenie.

Podniósł, że nie można także odeprzeć zarzutów skargi kasacyjnej

powodów. Oczywiście, przewidziana w art. 363 § 2 k.c. zasada nie wyłącza

ustalenia w konkretnym wypadku odszkodowania na podstawie cen z wcześniejszej

daty, według której powinno być ono spełnione w możliwej już wówczas do

ustalenia wysokości. W takim wypadku może być uzasadnione zasądzenie odsetek

za opóźnienie od tej chwili (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia

2004 r., II CK 352/02; z dnia 7 sierpnia 2003 r., IV CKN 372/01 niepublikowane

i z dnia 10 lutego 2000 r., II CKN 725/98, OSNC 2000, nr 9, poz. 158). Podkreślił,

że sąd w obecnym stanie prawnym jest związany żądaniem o zasądzenie

odszkodowania z czynu niedozwolonego, a powodowie wnieśli o zasądzenie

odsetek za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu. Żądanie to jednak nie zostało

uwzględnione w całości i nie zostały w tej materii dokonane ustalenia, czy też

10

rozważania. Tymczasem gdy ustalony stan faktyczny będący podstawą

rozstrzygnięcia nie odpowiada hipotezie normy prawnej (zawiera lukę) oznacza to,

że doszło do naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie

(por np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., II CKN 246/97

niepublikowane).

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 20

grudnia 2006 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił oraz

oddalił apelację powodów.

Podkreślił, że Sąd Najwyższy przesądził dwie kwestie. Pierwsza dotyczyła

prawidłowości występowania w sprawie jako statio fisci Skarbu Państwa

Prezydenta miasta [...] W., a druga to bezwzględna nieważność obydwu

przedmiotowych umów, na podstawie których pozwany oddał przedmiotowe działki

w użytkowanie Spółdzielni Mieszkaniowej „D.” z pozbawieniem możliwości

skorzystania przez powodów jako spadkobierców byłego właściciela tych gruntów z

przysługującego im pierwszeństwa. Tę drugą ocenił jako mającą dla rozstrzygnięcia

sprawy zasadnicze znaczenie. Umowy te jako nieważne nie wywołały

zamierzonych nimi skutków, czyli nie spowodowały oddania Spółdzielni

nieruchomości w użytkowanie wieczyste i w rezultacie nie są one takim prawem

obciążone, a zatem wszelkie prawa do gruntu przysługują nadal Skarbowi Państwa,

który może nim rozporządzać w sposób określony w ustawie o gospodarce

nieruchomościami. Na podstawie art. 34 ust. 1 pkt 2 u.g.n. powodom przysługuje

nadal pierwszeństwo w nabyciu przedmiotowych nieruchomości. Nie mogą zatem

domagać się naprawienia szkody wyrządzonej pozbawieniem ich prawa, którego

nie utracili, szkoda w takiej postaci nie powstała.

Ustawowe skutki nieważnej czynności prawnej to przede wszystkim

obowiązek zwrotu świadczeń (art. 410 § 2 k.c.) lub obowiązek odszkodowawczy,

przy czym w tym wypadku odpowiedzialność nie opiera się na nieważnej czynności,

lecz na winie polegającej na nieuzasadnionym naruszeniu zaufania kontrahenta co

do zawarcia umowy, która nie doszła do skutku. Obowiązki te mogą powstać – jego

zdaniem - między stronami nieważnej czynności prawnej, a nie między stroną takiej

czynności a osobą trzecią. Nie wchodzą więc w grę w rozpoznawanej sprawie.

11

Nieważność przedmiotowych umów, według jego oceny, czyniła roszczenia

odszkodowawcze powodów nieuzasadnionymi, gdyż źródłem szkody, której

dochodzą, jest zawarcie przez pozwanego ze Spółdzielnią mieszkaniową „D.”

umów użytkowania wieczystego z naruszeniem przysługującego im pierwszeństwa.

Wyraźnie stwierdził, że roszczenie oparte na tak sformułowanej podstawie

faktycznej byłoby uzasadnione w wypadku skutecznego zawarcia

zakwestionowanych umów.

Podtrzymał wyrażony już w poprzednim wyroku pogląd, że zarządzenie

wojewody wydane na podstawie art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 4 października 1991 r.

nie wyłączało pierwszeństwa powodów. Skoro zatem zarządzenie wojewody mogło

stanowić podstawę do bezprzetargowego zbycia nieruchomości dopiero w razie

nieskorzystania przez powodów z pierwszeństwa, to w rezultacie jego pominięcie

naruszyło art. 23 ust. 4 u.g.w. , powodując nieważność czynności prawnej.

Według jego oceny, zmiany normatywne a zwłaszcza wprowadzenie art.

216a ustawy o gospodarce nieruchomościami nie spowodowały pogorszenia

pozycji prawnej powodów. Wprowadzony ustawą z dnia 7 stycznia 2000 r.

o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami i innych ustaw (Dz.U. Nr 6, poz.

70) przepis ten stanowi, że art. 34 ust. 1 pkt 2 u.g.n. nie stosuje się do

nieruchomości, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit b dekretu PKWN z dnia 6 września

1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1946 Nr 3, poz. 13 ze zm.), gdy

tymczasem przedmiotowe nieruchomości zostały przejęte na podstawie art. 2

ust. 1 lit e tego dekretu.

Odnosząc się do zarzutu, że powodom przysługuje prawo wyboru

pierwszeństwa, bądź odszkodowania ocenił go jako bezpodstawny. Uprawniony

z pierwszeństwa może bowiem z niego skorzystać, ale w zamian nie przysługuje

mu inne uprawnienie, np. prawo dochodzenia odszkodowania, nie może natomiast

przed ogłoszeniem właściciela o zamiarze oddania gruntów w użytkowanie

wieczyste, skutecznie oświadczyć o rezygnacji z pierwszeństwa, oraz że żąda

odszkodowania za szkodę, jaką poniósłby gdyby nieruchomość została oddana

z pominięciem jego pierwszeństwa. Uznał w rezultacie, że oświadczenie powodów

zawarte w piśmie z dnia 30 października 2006 r., dotyczące braku już ich

zainteresowania wykonaniem pierwszeństwa jako bezskuteczne.

12

Dostrzegł, że sytuacja faktyczna zmieniła się wobec zabudowania przez

Spółdzielnię „D.” przedmiotowych nieruchomości domami mieszkalnymi i nabyciem

do nich praw własnościowych przez osoby trzecie, jednak okoliczność tę uznał za

pozbawioną znaczenia, z odwołaniem się do argumentu, że powodowie dochodzą

odszkodowania na innej podstawie faktycznej, tj. pozbawienia ich pierwszeństwa

przy oddaniu nieruchomości w użytkowanie wieczyste Spółdzielni D. w 1996 i 1997

r.

Powódka M. R. w skardze kasacyjnej zaskarżającej wyrok w części jej

dotyczącej opartej na naruszeniu przepisów postępowania mającym istotny wpływ

na wynik sprawy, a to art. 321 k.p.c. i art. 378 k.p.c. oraz na naruszeniu prawa

materialnego, tj. art. 361 § 1 i 2 k.c., art. 417 § 1 k.c. w zw. z art. 23 ust. 4 u.g.w. i

art. 363 § 1 k.c. wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy w tym zakresie do

ponownego rozpoznania, bądź zasądzenie na jej rzecz kwoty 9 397 323,38 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.

Pozostali powodowie w skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia

prawa materialnego, tj. art. 417 k.c. w zw. z art. 415 k.c. wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i uwzględnienie powództwa

bądź przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocenę podstawy określonej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. należy rozpocząć od

uwagi, że powodowie już w pozwie powołali się także na brak ich zawiadomienia

na piśmie przez rejonowy organ rządowej administracji ogólnej o zamiarze oddania

spornych działek w użytkowanie wieczyste, a zatem już wtedy ujmowali nieco

szerzej podstawę faktyczną żądania, niż przyjął to Sąd Apelacyjny. Zauważyć też

trzeba, że także w pozwie wskazywali na wniesienie do sądu wniosku z dnia

12 grudnia 1996 r. o ujawnienie w księgach wieczystych ich pierwszeństwa i że nie

został on rozpoznany do założenia księgi wieczystej nr [x].

Artykuł 321 k.p.c. wprowadza zasadę postępowania polegającą na tym, że

zakres wyrokowania określony jest powództwem powoda, na które składa się

dokładnie określone żądanie i przytoczenie okoliczności faktycznych je

uzasadniających (art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Powództwo może być w toku sprawy

zmienione, co wystąpiło w sprawie w dniu 27 maja 2003 r. Żądanie więc

13

zakreślające granice wyrokowania jest tym, które istnieje w chwili zamknięcia

rozprawy. Wskazanie okoliczności faktycznych w pozwie nie musi nastąpić

w zupełnych granicach. Zasadą jest powoływanie nowych faktów i dowodów przed

sądem pierwszej instancji, a nawet tzw. nowości w zakresie określonym w art. 381

k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym. Zmiany w stanie faktycznym sprawy np.

wybudowanie osiedla mieszkaniowego na przedmiotowych nieruchomościach

mogły być brane pod rozwagę przez Sądy jako element podstawy faktycznej

powództwa. Pogląd więc przeciwny Sądu Apelacyjnego nie był trafny. Przy tej

okazji trzeba zauważyć, że już wprowadzone ustawą z dnia 1 marca 1996 r.

o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego ... (Dz.U. Nr 43, poz. 189)

przekształcenia modelowe procesu cywilnego, a w szczególności skreślenie art. 3

§ 2 k.p.c. oraz zmiany treści art. 6 i 232 k.p.c. wzmacniające zasadę

kontradyktoryjności spowodowały odstąpienie od odpowiedzialności sądu

orzekającego za rezultat postępowania dowodowego, którego dysponentem są

strony (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1997 r., II UKN 406/97,

OSNP 1998, nr 21, poz. 643). Wbrew więc sugestii skarżącej Sąd nie miał

obowiązku z urzędu zbadać, czy wskazywana zmiana spowodowała zwiększenie

w majątku powodów szkody, lecz na powodach ciąży ciężar dowodu wykazania tej

okoliczności.

Pominięcie jednak pierwszeństwa określonego w art. 23 ust. 4 u.g.w.

pomimo bezwzględnej nieważności z tego powodu umów o oddanie nieruchomości

w użytkowanie wieczyste może rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa

w sytuacji, gdy nastąpiły tak istotne zmiany faktyczne i prawne w odniesieniu do

tych nieruchomości, że nie jest możliwe wykonanie pierwszeństwa na tych samych

warunkach jak miałoby to miejsce, gdyby uprawnieni zrealizowali je w czasie kiedy

te nieważne umowy były zawierane, do czego nie doszłoby, gdyby funkcjonariusze

Skarbu Państwa postępowali zgodnie z prawem.

Z kolei wskazany jako naruszony art. 378 § 1 k.p.c. zawiera nakaz dla sądu

drugiej instancji rozpoznania sprawy w granicach apelacji, które wyznacza zakres

zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji. Innym zagadnieniem jest kognicja

sądu apelacyjnego, którą wyznaczają granice apelacji, przytoczone zarzuty,

ewentualnie powołane nowe fakty i dowody i konieczność orzekania na podstawie

14

materiału dowodowego zebranego w sądach obu instancji oraz zakaz reformationis

in peius. Ponieważ w obowiązującym stanie prawnym sąd apelacyjny jest sądem

merytorycznym, a więc rozpoznaje sprawę na nowo, to nie jest związany treścią

zarzutów apelacyjnych (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8,

poz. 124 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000 r., III CKN 812/98,

OSNC 2000, nr 10, poz. 193, z dnia 6 grudnia 2001 r., I PKN 714/00, OSNP 2003,

nr 22, poz. 544; z dnia 11 maja 2006 r., I CSK 136/05, niepublikowany

i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2002, III CZP 62/02,

OSNC 2004, nr 1, poz. 7 i z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CKN 392/01, OSNC 2004,

nr 10, poz. 161).

Wskazane zarzuty apelacyjne określają jedynie postulowany kierunek

kontroli, co obliguje sąd drugiej instancji do jej przeprowadzenia w wytyczonym

przez nie kierunku. Jeżeli się okaże, że zarzucone uchybienia nie wystąpiły, albo

nie wywarły istotnego wpływu na zaskarżone orzeczenie sądu drugiej instancji,

obowiązany jest on z urzędu zbadać, czy nie zachodzi nieważność

postępowania przed sądem pierwszej instancji. Poza tym sąd, gdy w sprawie

zastępuje stronę fachowy pełnomocnik i nie zachodzi podejrzenie fikcyjności

procesu, bądź strony zmierzają do obejścia prawa, nie powinien ze względu na

zasadę kontradyktoryjności poszukiwać z urzędu innych uchybień, które

mogłyby uzasadniać wskazany przez skarżącego wniosek apelacyjny (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r., I CK 102/03 i wyrok z dnia

20 grudnia 2005 r., III CK 121/05, niepublikowane).

Nie podlega ograniczeniom w postępowaniu apelacyjnym dopuszczalność

nowych faktów, które powstały po wydaniu zaskarżonego orzeczenia przez sąd

pierwszej instancji oraz prowadzenia dowodów na ich wykazanie.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 maja 2006 r. wypowiedział się w kwestii

pogorszenia pozycji prawnej powodów na skutek tylko zmian ustawodawczych,

mając na względzie wprowadzenie do systemu prawnego przede wszystkim art.

36 u.g.n. Obecnie bowiem naruszenie pierwszeństwa nie wywołuje nieważności

umowy oddania nieruchomości użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, lecz rodzi

jedynie obowiązek odszkodowawczy. Nie oznacza to jednak, że można odeprzeć

15

zarzuty skarżącej M. R. dotyczące także obrazy prawa materialnego. W

wypadku naruszenia pierwszeństwa określonego w art. 23 ust. 4 u.g.w., które

wywołało dalsze praktycznie nieodwracalne zmiany stanu prawnego

przedmiotowych nieruchomości, powstała bowiem szkoda powodów w postaci

niewejścia do ich majątku prawa wieczystego użytkowania. Wobec czego zgodnie

z unormowaniem zawartym w art. 363 § 1 k.c. powodom przysługiwało prawo

wyboru sposobu jej naprawienia, bądź przez restytucję, bądź przez zapłatę

odpowiedniej sumy pieniężnej, a zatem nietrafny był pogląd Sądu Apelacyjnego

o braku do tego podstawy prawnej. Powodowie potwierdzili swój wybór w sposób

wyraźny w piśmie z dnia 30 października 2006 r. W tym stanie rzeczy

uwzględnienie roszczenia odszkodowawczego nie spowoduje polepszenia ich

sytuacji prawnej. Przyjmując bowiem, że w okolicznościach sprawy powodom

przysługiwał wybór i że z niego skutecznie skorzystali domagając się zapłaty

odpowiedniej sumy pieniężnej, trzeba stwierdzić, że tym samym skutecznie

zrezygnowali z dalszego i mało realnego w okolicznościach sprawy - tylko

hipotetycznego pierwszeństwa. Wszak gdy przywrócenie stanu poprzedniego jest

niemożliwe, bądź pociąga za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności,

roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu (art. 363

§ 1 in fine k.c.).

Uzasadniona jest także skarga kasacyjna A. B., A. V., J. V., A. R. i E. N..

Sąd Apelacyjny rzeczywiście bowiem oparł wyrok na założeniu, że wobec

nieważności umów o ustanowieniu użytkowania wieczystego przedmiotowych

nieruchomości, nie wystąpiły jakiekolwiek skutki wynikające z ich zawarcia,

zwłaszcza zaś skutki odszkodowawcze w stosunku do powodów i w ten sposób, jak

trafnie podnieśli skarżący, wyłączył z zakresu pojęcia czynu niedozwolonego –

konstruowanego w ramach wyznaczonych treścią art. 415 k.c., a rzutujących na

wykładnię art. 417 k.c. w dawnym brzmieniu, zdarzenia polegające na naruszeniu

pierwszeństwa nabycia nieruchomości w drodze umownego rozporządzenia

gruntem na rzecz innego podmiotu niż ten, który był objęty hipotezą art. 23 ust. 4

u.g.w. Tymczasem także zdarzenie mające postać czynności prawnej może

stanowić zarazem czyn niedozwolony. W sprawie czynem niedozwolonym było

zawarcie przez pozwanego nieważnych umów o ustanowieniu użytkowania

16

wieczystego z pominięciem pierwszeństwa powodów i dla udzielenia ochrony

odszkodowawczej powodom niezbędne jest określenie wysokości szkody, które to

zagadnie ze względu na nietrafne założenie braku podstawy do odpowiedzialności

strony pozwanej z innych względów, nie było przedmiotem rozważań Sądu

Apelacyjnego przy wydawaniu zaskarżonego wyroku z dnia 20 grudnia 2006 r.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

/tp/