III CSK 172/07

Sygn. akt III CSK 172/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada

SSA Michał Kłos (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa J. Z. i J. Z.

przeciwko Bankowi Gospodarki Żywnościowej S.A. Oddziałowi Regionalnemu

w K.

o ukształtowanie treści stosunku prawnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 lipca 2006 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powodów na rzecz pozwanego kwotę 3.600,-

(trzy tysiące sześćset złotych) z tytułu zwrotu kosztów

procesu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 listopada 2005 r., Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo

J. Z. i Ja. Z. przeciwko Bankowi Gospodarki Żywnościowej SA Oddział Regionalny

w K. o obniżenie wysokości świadczeń umownych i orzekł o kosztach procesu.

Powyższy wyrok zapadł w oparciu o następujące ustalenia faktyczne:

W dniu 1995 r. strony zawarły dwie umowy o kredyt inwestycyjny na

dofinansowanie zakupu przez powodów nieruchomości oraz modernizację obiektów

do produkcji drobiarskiej i trzody chlewnej a także na dofinansowanie pierwszego

zasiedlenia i uruchomienie produkcji brojlerów oraz trzody chlewnej. Do połowy

1997 r. wszystkie umowne terminy spłat rat były dotrzymywane, aczkolwiek

przeciwko powodom już w tym okresie zapadały tytuły egzekucyjne wynikające

z innych wierzytelności.

W lipcu 1997 r. miała miejsce powódź, w wyniku której prowadzone przez

powodów gospodarstwo zostało zalane. Na ich wniosek pozwany odraczał płatność

rat kredytów przypadających na 1997 r. na koniec 1998 r., udzielił im także dwóch

dalszych kredytów na likwidację skutków powodzi. W piśmie z dnia 22 października

1998 r. powodowie zwrócili się do pozwanego o prolongowanie spłaty raty kredytu

przypadającej na dzień 30 października 1998 r. W uzasadnieniu tego wniosku

powodowie podnieśli, że przeprowadzili gruntowny remont gospodarstwa oraz

przywrócili jego funkcję produkcyjną i odtworzyli hodowlę trzody chlewnej, jednakże

radykalny spadek cen tuczników we wrześniu i październiku 1998 r. spowodował po

ich stronie dalsze straty. Wniosek ten, jak również kolejne wnioski powodów

o prolongatę rat kredytów wynikających z umów zawartych w 1995 r. były

uwzględniane.

Po powodzi pierwsze próbne zasiedlenie drobiu w gospodarstwie powodów

związane było z dużą stratą na skutek salmonellozy. Choroba ta pojawiała się

również w 1998 i 1999 r. Z jej powodu nastąpiło na przełomie lat 1999 i 2000

wstrzymanie produkcji. Z kolei na rynku trzody chlewnej w latach 1999 i 2000

panowała dekoniunktura. Wierzyciele wszczęli przeciwko powodom dalsze

postępowania sądowe i egzekucyjne.

3

W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd pierwszej instancji uznał, że

powództwo nie znajduje uzasadnienia w treści przepisu art. 3571

k.c. gdyż

trudności finansowe, których doznali powodowie, były wynikiem salmonellozy

i dekoniunktury na rynku mięsnym. Powodowie już przed powodzią z 1997 r. mieli

kłopoty gospodarcze, zapadały przeciwko nim wyroki zasądzające świadczenia

pieniężne.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów od

powyższego wyroku.

Sąd Apelacyjny w oparciu o ustalenia faktyczne dokonane przez sąd

pierwszej instancji uznał, że brak jest podstaw w treści art. 3571

k.c. dla

uwzględnienia powództwa. Nie występuje bowiem adekwatny związek przyczynowy

pomiędzy nadzwyczajną zmianą stosunków a nadmierną trudnością lub groźbą

rażącej straty po stronie powodów. Powyższy wniosek Sąd Apelacyjny sformułował

między innymi w oparciu o treść pisma powodów skierowanego do pozwanego

w dniu 22 października 1998 r., w którym informowali bank o przywróceniu funkcji

produkcyjnych gospodarstwa. Sąd Apelacyjny uznał również, że już przed

powodzią z 1997 r. przeciwko powodom zapadały tytuły egzekucyjne. Nałożyły się

na to w okresie późniejszym skutki salmonellozy, która dotknęła kilkakrotnie

hodowany przez nich drób, a także dekoniunktura w handlu mięsem.

Sąd Apelacyjny uznał również, że pozwany bank po klęsce powodzi

z 1997 r. podejmował korzystne dla powodów decyzje, uwzględniając wszelkie

wnioski dotyczące prolongat rat kredytowych i udzielając dalszych kredytów.

Powyższy wyrok zaskarżyli w całości powodowie, opierając skargę na

pierwszej podstawie kasacyjnej sformułowanej w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach

powyższej podstawy powodowie zarzucili naruszenie przepisów - art. 3571

k.c.

przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przepis ten nie znajduje zastosowania

w sytuacji w której przyczynami nadmiernych trudności lub groźby rażącej straty,

obok nadzwyczajnej zmiany stosunków, są także okoliczności mieszczące się

w pojęciu zwykłego ryzyka kontraktowego oraz przez błąd subsumcji przez błędne

przyjęcie, że nie zachodzi związek pomiędzy ustalonym w sprawie stanem

faktycznym a przesłankami zastosowania powyższego przepisu a także art. 361 § 1

k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie jako przesłanki art. 3571

k.c. podczas gdy

4

ostatnio powołany przepis nie odwołuje się do pojęcia adekwatnego związku

przyczynowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c. należy uznać za uzasadniony. Przepis

art. 3571

k.c. wymaga dla przewidzianej w nim ingerencji sądu w stosunek

zobowiązaniowy istnienia związku przyczynowego pomiędzy nadmierną trudnością

świadczenia lub groźbą rażącej straty a nadzwyczajną zmianą stosunków. Wbrew

odmiennemu poglądowi Sądu Apelacyjnego, wystarczające jednak jest obiektywne

powiązanie kazualne. Zmiana stosunków stanowić musi warunek niezbędny

(conditio sine qua non) nadmiernego utrudnienia lub groźby rażącej straty.

Powyższy pogląd dominuje również w piśmiennictwie. W uzasadnieniu podnosi się,

że art. 3571

k.c. nie należy do unormowań regulujących odpowiedzialność

odszkodowawczą. Normalny związek przyczynowy, określony w art. 361 § 1 k.c.,

pełni funkcję przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej. Wyznacza również

granice tej odpowiedzialności. Na gruncie art. 3571

k.c. dokonywanie tego rodzaju

zabiegu nie jest uzasadnione, co wynika z natury instytucji uregulowanej w tym

przepisie. Skoro zmiana stosunków obiektywnie powoduje nadmierne trudności lub

groźbę rażącej straty, to ocena normalności tego skutku nie powinna mieć

znaczenia. Nie ma więc dostatecznych argumentów przemawiających za

przyjęciem, iż zastosowanie do oceny omawianego związku przyczynowego ma

art. 361 § 1 k.c.

W literaturze prezentowany jest wprawdzie także pogląd odmienny,

przywołany przez Sąd Apelacyjny. Pogląd ten wypada jednak uznać za

odosobniony, nie został zresztą szerzej uzasadniony.

Sąd Apelacyjny naruszył zatem wskazane przepisy. Pozostaje natomiast

odpowiedź na pytanie, czy - w ustalonym stanie faktycznym, który wiąże Sąd

Najwyższy - można zasadnie bronić tezy o związku przyczynowym w rozumieniu

przyjętym na gruncie art. 3571

k.c., pomiędzy nadzwyczajną zmianą stosunków

a zmienioną sytuacją powodów.

Przede wszystkim należy stwierdzić, że w konstrukcji pierwszego zarzutu

kasacyjnego kryje się niekonsekwencja. W jego uzasadnieniu powodowie

podnoszą bowiem, że faktyczną zmianą stosunków nie jest sama powódź z 1997 r.,

5

lecz całość sytuacji gospodarczej, w jakiej znalazło się prowadzone przez nich

gospodarstwo, na którą składa się utrata płynności finansowej i wzrost ogólnej

sumy zadłużenia. Z tak sformułowaną tezą nie można się zgodzić. Niewątpliwie

zmianą stosunków o charakterze nadzwyczajnym i nieprzewidywalnym było

zniszczenie gospodarstwa powodów na skutek powodzi w lipcu 1997 r. Zmiana

sytuacji finansowej może być natomiast traktowana jedynie w kategorii skutku tego

zdarzenia.

Przystępując do oceny zasadności tego zarzutu, należy mieć na uwadze, że

istotą rozumowania Sądu Apelacyjnego nie było stwierdzenie o współwystępowaniu

kilku przyczyn obecnej sytuacji ekonomicznej powodów, lecz pogląd, że brak

w ogóle związku kauzalnego pomiędzy powodzią a ich sytuacją. Do tego

stwierdzenia doprowadziła bowiem sądy obu instancji analiza całości okoliczności

faktycznych sprawy, na którą składają się: tytuły wykonawcze wystawione

przeciwko powodom jeszcze przed klęską powodzi z 1997 r., pismo z dnia

22 października 1998 r. na k. 107 akt o treści wyżej opisanej, zwiększenie kosztów

produkcji drobiu na skutek salmonellozy, zła koniunktura na rynku trzody chlewnej,

wreszcie wystąpienie z pozwem dopiero w maju 2003 r., po blisko sześciu latach od

powodzi. W tej sekwencji zdarzeń brak podstaw do uznania, że pomiędzy klęską

powodzi z 1997 r. a sytuacją w jakiej znaleźli się powodowie na przełomie lat

1999 i 2000 występuje obiektywne powiązanie kauzalne wymagane treścią

art. 3571

k.c. Sytuacja ta spowodowana została wyłącznie przez zdarzenia objęte

ryzykiem gospodarczym, obciążającym powodów.

Z powyższych względów, uznając skargę kasacyjną, pomimo częściowo

błędnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku, za niezasadną i mając na uwadze

treść przepisu art. 39814

k.p.c., należało orzec jak w sentencji. O zasadzie

ponoszenia kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie przepisu

art. 108 § 1 w zw. z art. 39821

k.p.c., zaś o ich wysokości - na podstawie przepisów

§ 13 ust. 4 w zw. z § 6 ust. 7 rozporządzenia ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).