III CZP 120/07

Uchwała z dnia 7 grudnia 2007 r., III CZP 120/07

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sędzia SA Michał Kłos

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ewy M. i Macieja M. przeciwko Skarbowi

Państwa reprezentowanemu przez Województwo P. i Zarząd Województwa P. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7

grudnia 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Łomży postanowieniem z dnia 27 lipca 2007 r.:

„Czy na podstawie art. 50 ust. 1 ustawy – Prawo łowieckie z dnia 13 października

1995 r. (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 ze zm.) Skarb Państwa

ponosi odpowiedzialność za szkody inne niż określone w art. 46 ust. 1 pkt 1 tegoż

Prawa, wyrządzone przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną?”

podjął uchwałę:

Na podstawie art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1995 r. – Prawo

łowieckie (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 ze zm.) Skarb Państwa

odpowiada tylko za szkody określone w art. 46 ust. 1 tej ustawy.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 26 marca 2007 r. zasądził od Skarbu Państwa –

Zarządu Województwa P. na rzecz Ewy i Macieja M. kwotę 16 014,80 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 18 maja 2006 r.

W dniu 29 sierpnia 2005 r. na drodze pomiędzy miejscowościami G.S. a K.

prowadzony przez powoda samochód zderzył się z łosiem, będącym zwierzęciem

łownym (§ 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 11 marca 2005 r.

w sprawie ustalenia gatunków zwierząt łownych, Dz.U. Nr 45, poz. 433),

podlegającym jednak – jako jedyne zwierzę łowne – całorocznej ochronie (§ 1 ust. 5

rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia

okresów polowań na zwierzęta łowne, Dz.U. Nr 48, poz. 459). Wypadek nastąpił na

odcinku drogi, który był granicą obwodów łowieckich polnych dzierżawionych przez

Koło Łowieckie „B.” w Ł. Na odcinku tym nie było znaków ostrzegawczych „uwaga

dzikie zwierzęta”, co jednak nie wynikało z zaniedbań zarządcy drogi, ponieważ

odcinek ten znajdował się poza ostoją zwierzyny i nie przebiegał przez trasę

tradycyjnych jej wędrówek. W wyniku wypadku uszkodzeniu uległ samochód, a

powodowie doznali obrażeń ciała.

Sąd Rejonowy oparł odpowiedzialność Skarbu Państwa – Zarządu Województwa

P. za szkodę doznaną przez powodów na art. 50 ustawy z dnia 13 października

1995 r. – Prawo łowieckie (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 ze zm. –

dalej: „Pr.łow.”). (...)

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację strony pozwanej, kwestionującą zasadność

przyjętej przez Sąd Rejonowy wykładni art. 50 ust. 1 Pr.łow., nabrał poważnych

wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy, których dotyczy przedstawione zagadnienie prawne, zamieszczone

zostały w rozdziale „Szkody łowieckie”. Artykuł 46 Pr.łow. otwiera ten rozdział, a

następujące po nim art. 47-49 nawiązują wprost do niego, regulują więc

niewątpliwie tylko kwestie związane z przewidzianą w nim odpowiedzialnością.

Artykuł 50 Pr.łow., którego związek z art. 46 Pr.łow. stanowi przedmiot

przedstawionego zagadnienia prawnego, jest ostatnim przepisem tego rozdziału. Z

tych uwag wynika, że kluczowe znaczenie wśród przepisów regulujących szkody

łowieckie ma art. 46.

W przepisie tym szkody łowieckie są rozumiane szerzej niż wynika to z

potocznego rozumienia tego terminu. Obejmuje on obowiązkiem wynagrodzenia nie

tylko szkody wyrządzone przy wykonywaniu polowania, czyli przez polujących, ale

także szkody wyrządzone przez niektóre zwierzęta łowne w uprawach i płodach

rolnych. Mimo łączenia przez art. 46 Pr.łow. z terminem „szkody łowieckie”

szerszego znaczenia od potocznego, w przepisie tym chodzi jednak tylko o szkody

w mieniu. Przepis ten, stanowiąc w ust. 1 pkt 2 o obowiązku wynagrodzenia szkód

wyrządzonych przy wykonywania polowania, nie zacieśnia wprawdzie wyraźnie –

tak jak w ust. 1 pkt 1 – tego obowiązku jedynie do szkód w mieniu, na takie jednak

zacieśnienie wskazuje jednoznacznie przewidziany w ust. 2 tego artykułu sposób

szacowania szkód, o których mowa w ust. 1, a więc także w jego punkcie 2. Nie do

zaakceptowania byłoby szacowanie szkód na osobie w ten sposób, a więc przez

przedstawicieli zarządcy lub dzierżawcy obwodu łowieckiego przy uczestnictwie

przedstawicieli izby rolniczej. Również zatem w art. 46 ust. 1 pkt 2 Pr.łow. chodzi

niewątpliwie tylko o wynagrodzenie szkód w mieniu, polegających w szczególności

na zadeptaniu upraw. Ograniczenie odpowiedzialności statuowanej w art. 46 Pr.łow.

do obowiązku wynagrodzenia niektórych tylko uszczerbków w mieniu harmonizuje z

analogicznym ograniczeniem odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody

wyrządzone przez zwierzęta podlegające ochronie gatunkowej, ustanowionej w art.

126 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. Nr 92, poz. 880).

Unormowany w art. 46 Pr.łow. obowiązek wynagrodzenia szkód łowieckich

zalicza się do przypadków odpowiedzialności za szkody powstałe na skutek

wykonywania praw podmiotowych lub prowadzenia oznaczonej działalności na

podstawie upoważnienia ustawowego. Ze względu na to, że korzystne społecznie

prowadzenie oznaczonej działalności może zarazem wywoływać szkodliwe skutki

dla otoczenia, ustawodawca – upoważniając do prowadzenia tej działalności –

nakłada na prowadzącego działalność zaostrzoną odpowiedzialność za typowe

szkodliwe jej następstwa. Zaostrzenie odpowiedzialności we wspomnianych

przypadkach polega na odejściu od zasady winy i umożliwieniu uwolnienia się od

odpowiedzialności tylko przez wykazanie ściśle określonych okoliczności,

wykazujących związek z działalnością, która doprowadziła do szkody. W

piśmiennictwie oraz orzecznictwie wskazuje się, że regulacja zawarta w art. 46-49

Pr.łow. rozwiązuje konflikt interesów między dwiema dziedzinami gospodarki –

gospodarką łowiecką i rolnictwem (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 27 listopada 2007 r., III CZP 67/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 54).

Skoro w interesie gospodarki łowieckiej ograniczone zostały środki

zabezpieczające grunty rolne przed wdzieraniem się na nie zwierzyny łownej (art. 9

ust. 1 pkt 2 Pr.łow.), należało nałożyć na podmioty prowadzące tę gospodarkę

odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzynę łowną w uprawach i

płodach rolnych. Celem art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. i przepisów z nim związanych

jest więc skompensowanie przez podmioty prowadzące gospodarkę łowiecką

wspomnianych szkód na gruntach, których charakter nie pozwala stworzyć

skutecznych zabezpieczeń przed wolno żyjącą zwierzyną łowną. Ustanowioną w

art. 46 ust.1 pkt 1 Pr.łow. odpowiedzialność odszkodowawczą wyłącza tylko

wykazanie jednej z okoliczności wymienionych w art. 48 Pr.łow., wśród których nie

ma przesłanek egzoneracyjnych zwykle wyłączających odpowiedzialność opartą na

zasadzie ryzyka (siła wyższa, wyłączna wina poszkodowanego lub wyłączna wina

osoby trzeciej), co sprawia, że omawiana odpowiedzialność bywa ujmowana jako

odpowiedzialność absolutna lub bezwzględna albo zaliczana do szczególnej grupy

przypadków odpowiedzialności z tytułu ryzyka.

Odpowiedzialność unormowana w art. 46-49 Pr.łow. nie wyłącza

odpowiedzialności przez zarządcę lub dzierżawcę obwodu łowieckiego albo inny

podmiot na zasadach ogólnych, czyli na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o

czynach niedozwolonych, za inne szkody niż określone w 46 ust. 1 Pr.łow., zarówno

w mieniu, jak na osobie, wyrządzone przez zwierzynę łowną lub w związku z

polowaniem. Wniosek taki nie budzi wątpliwości w świetle przedstawionych wyżej

założeń art. 46-49 Pr.łow. To samo dotyczy odpowiedzialności za szkody

wyrządzone przez zwierzęta podlegające ochronie gatunkowej. Po uwzględnieniu

zmian wynikłych z dokonanej w 2004 r. nowelizacji art. 417 i 421 oraz treści art.

4171

i art. 4172

k.c. zachowuje co do zasady aktualność dotychczasowe

orzecznictwo wyrażające myśl zgodną z wspomnianym wnioskiem (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 1966 r., I CR 360/66, OSNCP 1967, nr 2,

poz. 30, z dnia 30 czerwca 1971 r., II CR 175/71, OSNCP 1972, nr 2, poz. 30, z

dnia 19 kwietnia 1974 r., II CR 157/74, OSPiKA 1975, nr 5, poz. 104, z dnia 20 lipca

1977 r., II CR 203/77, OSNCP 1978, nr 4, poz. 76, z dnia 7 września 2000 r., I CKN

1212/99, OSNC 2001, nr 2, poz. 31, z dnia 28 stycznia 2005 r., II CK 363/04, nie

publ., z dnia 10 czerwca 2005 r., II CK 719/04, nie publ.).

Przedstawione założenia art. 46-49 Pr.łow. przemawiają za dostrzeganiem w art.

50 Pr.łow. regulacji związanej ściśle z wcześniejszymi przepisami, a której sens

sprowadza się jedynie do ustanowienia w miejsce odpowiedzialności dzierżawców

lub zarządców odpowiedzialności Skarbu Państwa za wyrządzone przez zwierzęta

łowne podlegające całorocznej ochronie szkody w uprawach i płodach rolnych, bez

odchodzenia od zasad i zakresu odpowiedzialności przewidzianej w art. 46-49

Pr.łow. Objęcie całoroczną ochroną któregoś z rodzajów zwierząt łownych

wymienionych w art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. powoduje w zasadzie jego „wyłączenie”

z gospodarki łowieckiej prowadzonej przez zarządcę lub dzierżawcę koła

łowieckiego i objęcie zadaniami jednostek organizacyjnych wskazanych w art. 50

ust. 2 Pr.łow., dlatego w razie wyrządzenia przez takie zwierzę szkody w uprawach

lub płodach rolnych odpada uzasadnienie do obciążenia odpowiedzialnością za tę

szkodę zarządcy lub dzierżawcy koła łowieckiego, uzasadnione zaś jest nałożenie

odpowiedzialności za tę szkodę na Skarb Państwa – właściwą, wskazaną w art. 50

ust. 2 Pr.łow., jednostkę organizacyjną. Pozostałe założenia regulacji zawartej w

art. 46-49 Pr.łow. zachowują pełną aktualność w odniesieniu do przypadków

wyrządzenia szkody w uprawach i płodach rolnych przez zwierzę łowne

podlegające całorocznej ochronie.

Objęcie odpowiedzialnością Skarbu Państwa na podstawie art. 50 Pr.łow.

wszelkich szkód wyrządzonych przez zwierzęta łowne podlegające całorocznej

ochronie oznaczałoby całkowite zerwanie zarówno z założeniami regulacji zawartej

w art. 46-49 Pr.łow., jak i założeniami regulacji odpowiedzialności za czyny

niedozwolone w kodeksie cywilnym. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną

przez zwierzę łowne objęte całoroczną ochroną, oparta na art. 50 Pr.łow., byłaby

odpowiedzialnością absolutną w najpełniejszym tego słowa znaczeniu, ponieważ

nie wyłączałaby jej żadna przesłanka egzoneracyjna. Byłoby to więc rozwiązanie

niezwykłe w polskim systemie prawa. Trudno byłoby przy tym wyjaśnić, dlaczego

Skarb Państwa miałby tę absolutną odpowiedzialność ponosić w razie

spowodowania szkody na osobie przez łosia, a np. przez dzika lub jelenia nie.

To, że art. 50 ust. 1 Pr.łow. nie zawiera wyraźnych postanowień ograniczających

odpowiedzialność Skarbu Państwa do szkód określonych w art. 46 ust. 1 Pr.łow.,

nie może być uznane za argument na rzecz poglądu rozciągającego

odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 50 Pr.łow. na wszelkie szkody

wyrządzone przez zwierzęta łowne podlegające całorocznej ochronie, ponieważ

postanowienia takie były zbędne ze względu na lokatę art. 50 Pr.łow.

Nie jest również uzasadnione twierdzenie, że odrzucenie wspomnianego poglądu

prowadzi do stworzenia niezrozumiałego stanu prawnego – istnienia dwóch

podstaw do takiej samej odpowiedzialności za szkody w uprawach i płodach rolnych

wyrządzane przez łosie, jednej w art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow., drugiej w art. 50 ust. 1

Pr.łow. Zapewne kwestię, której dotyczy art. 50 Pr.łow., można było unormować

precyzyjniej, niemniej nie budzi wątpliwości, że dwie podstawy prawne

odpowiedzialności za szkody wyrządzone w uprawach i płodach rolnych różnią się,

z przyczyn, o których była mowa, odmiennym oznaczeniem podmiotu

odpowiedzialnego i mają odmienne zakresy zastosowania; dopóty, dopóki łosie

będą zwierzętami łownymi objętymi całoroczną ochroną, za wyrządzane przez nie

szkody w uprawach i płodach rolnych będzie odpowiadał jedynie Skarb Państwa.

Zajętego w uchwale stanowiska nie podważa też możliwość objęcia całoroczną

ochroną zwierząt łownych wyrządzających szkody w innych dobrach niż uprawy

rolne, np. kun, lisów. W świetle zajętego stanowiska, samo objęcie tych zwierząt

całoroczną ochroną rzeczywiście nie stworzyłoby ze względu na dotychczasowy

kształt regulacji szkód łowieckich podstawy prawnej do odpowiedzialności za

wyrządzane przez te zwierzęta szkody, dlatego decyzja o objęciu tych zwierząt

łownych całoroczną ochroną musiałaby zostać połączona ze zmianą

dotychczasowego kształtu regulacji szkód łowieckich.

Chybione jest także – jako argument mający przemawiać za przeciwnym

poglądem – odwołanie się do wykładni historycznej art. 50 Pr.łow. Ze względu na

to, że wilk nie jest zwierzęciem łownym, lecz objętym ścisłą ochroną (por.

rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie

gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, załącznik nr 1 lp. 314,

Dz.U. Nr 220, poz. 2237, a uprzednio rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26

września 2001 r. w sprawie określenia listy gatunków zwierząt rodzimych dziko

występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą i częściową oraz zakazów dla

danych gatunków i odstępstw od tych zakazów, Dz.U. Nr 130, poz. 1456),

właściwym miejscem regulacji odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody

wyrządzone przez wilki wśród zwierząt gospodarskich nie mogło być Prawo

łowieckie, lecz powinna być ustawa o ochronie przyrody (zob. art. 126 ust. 1 pkt 2).

Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 50 ust. 1 Pr.łow. za szkody

wyrządzone przez zwierzęta łowne podlegające całorocznej ochronie w uprawach i

płodach rolnych nie wyłącza – rzecz jasna – odpowiedzialności Skarbu Państwa na

zasadach ogólnych za inne szkody wyrządzone przez te zwierzęta.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).