III CZP 121/07

Uchwała z dnia 7 grudnia 2007 r., III CZP 121/07

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sędzia SA Michał Kłos

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa T. Spółdzielni Mieszkaniowej w T.

przeciwko Gminie Miasta T. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 7 grudnia 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z dnia 27

sierpnia 2007 r.:

"Czy gmina, która nie dostarczyła lokalu socjalnego osobie uprawnionej do niego

z mocy wyroku, dopuszczając się tym samym czynu niedozwolonego w rozumieniu

art. 417 § 1 k.c., odpowiada solidarnie z tą osobą za szkodę wynikłą dla właściciela

rzeczy z faktu zajmowania lokalu bez tytułu prawnego (art. 441 § 1 k.c.), czy też

przewidziana w art. 18 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw

lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego

odpowiedzialność odszkodowawcza byłego lokatora i wypływająca z reżimu

deliktowego odpowiedzialność gminy stanowi jedynie zobowiązanie in solidum tych

podmiotów?"

podjął uchwałę:

Odpowiedzialność gminy za szkodę wynikłą z zajmowania lokalu bez tytułu

prawnego przez osobę uprawnioną z mocy wyroku do lokalu socjalnego oraz

tej osoby jest odpowiedzialnością in solidum.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy orzekł eksmisję kilkunastu osób z lokali T. Spółdzielni

Mieszkaniowej. W wyrokach eksmisyjnych stwierdzono uprawnienie pozwanych do

lokali socjalnych. T. Spółdzielnia Mieszkaniowa uzyskała przeciwko tym osobom

także orzeczenia zasądzające określone kwoty tytułem korzystania bez tytułu

prawnego z lokali objętych wyrokami eksmisyjnymi, m.in. za styczeń 2005 r.

Zasądzone kwoty nie zostały wyegzekwowane.

Już po opublikowaniu w Dzienniku Ustaw wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 11 września 2006 r., P 14/06 (OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 8, poz. 102),

orzekającego o niezgodności art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o

ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu

cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. nr 31, poz. 266 ze zm. – dalej: „u.o.l.”) w

brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2005 r. z art. 77 ust. 1, art. 21 ust. 1 i art.

64 ust. 1 i 3 Konstytucji, T. Spółdzielnia Mieszkaniowa pozwała Gminę T. o

odszkodowanie z tytułu szkody doznanej w styczniu 2005 r. na skutek tego, że

osobom, których eksmisję orzeczono, nie udostępniono lokali socjalnych i osoby te

w tym czasie nadal korzystały z mieszkań w budynkach strony powodowej, nie

płacąc nawet kwot należnych na podstawie art. 18 ust. 1 i 3 u.o.l. Sąd Rejonowy

wyrokiem z dnia 15 marca 2007 r. powództwo to oddalił.

Rozpoznając apelację strony powodowej Sąd Okręgowy powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Należy podzielić zapatrywanie Sądu Okręgowego, że kluczem do

rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego jest odpowiedź na pytanie

o charakter prawny odpowiedzialności przewidzianej w art. 18 ust. 1-3 u.o.l., gdyż

charakter odpowiedzialności gminy za niedostarczenie po dniu 31 grudnia 2004 r.

lokalu socjalnego osobie do niego zgodnie z treścią wyroku eksmisyjnego

uprawnionej nie budzi obecnie wątpliwości. Według stanowiska Trybunału

Konstytucyjnego (wyrok z dnia 11 września 2006 r., P 14/06) i orzecznictwa Sądu

Najwyższego (uchwała z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZP 21/06, OSNC 2007, nr 2,

poz. 22), znajdującego potwierdzenie w dodanym z mocą od dnia 1 stycznia 2007 r.

przepisie art. 18 ust. 5 u.o.l., omawiana odpowiedzialność gminy jest

odpowiedzialnością deliktową opartą na art. 417 § 1 k.c.

Odpowiedź na to pytanie należy rozpocząć od ustalenia nienasuwających

wątpliwości okoliczności związanych z odpowiedzialnością unormowaną w art. 18

ust. 1-3. W przepisach tych jest wyraźnie mowa o odpowiedzialności

odszkodowawczej; określają one wysokość należnego odszkodowania i sposób

jego uiszczania i nie uzależniają obowiązku zapłaty tego odszkodowania od

zawinienia. W przypadku osoby uprawnionej do lokalu socjalnego, obowiązek

uiszczania odszkodowania połączony jest z uprawnieniem do zajmowania lokalu do

czasu złożenia przez gminę oferty zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego (art. 14

ust. 6 u.o.l.). Ponadto z ugruntowanego orzecznictwa wynika, że art. 18 ust. 3 u.o.l.

dotyczy tylko takich osób zajmujących lokal bez tytułu prawnego, które uprzednio

ten tytuł miały, a więc były lokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.l. (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2001 r., III CZP 66/01, OSNC 2002, nr 9,

poz. 109, oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 maja

2005 r., III CZP 6/05, OSNC 2006, nr 1, poz. 1). Przytoczone w wymienionych

uchwałach argumenty na rzecz tezy, że w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu

mieszkalnego przez osobę, która samowolnie go zajmuje, sąd nie orzeka co do

lokalu socjalnego, w szczególności argument odwołujący się do zakresu regulacji

zawartej w rozdziale 2 u.o.l., w którym znajduje się nie tylko art. 14, ale także art.

18, przemawiają za tym, że również art. 18 ust. 1 i 2 u.o.l. nie stosuje się do osób

wyeksmitowanych z samowolnie zajętego lokalu.

Uogólniając, wszystkie przepisy art. 18 dotyczą tylko takich osób zajmujących

lokal bez tytułu prawnego, które uprzednio ten tytuł miały, a więc były lokatorami w

rozumieniu 2 ust. 1 pkt 1 u.o.l. W powołanym przepisie chodzi o bardzo różne tytuły

prawne, nie tylko obligacyjne, ale i prawnorzeczowe. Z niektórymi z tych tytułów

ustawa łączy wyraźnie obowiązek zwrotu lokalu z chwilą wygaśnięcia tytułu (zob. w

szczególności art. 675 § 1 w związku z art. 680 k.c., art. 718 § 1 k.c. oraz art. 11

ust. 24 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, jedn.

tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.). Należy przyjąć, że przepisy te są

wyrazem dość oczywistej myśli, aktualnej w odniesieniu do wszystkich tytułów

prawnych, które ma na względzie art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.l.

Poczynione ustalenia nie pozwalają na traktowanie odpowiedzialności, o której

mowa w art. 18 ust. 1-3 u.o.l., jako odpowiedzialności z tytułu czynu

niedozwolonego. Rezygnacja w tych przepisach z winy jako przesłanki

odpowiedzialności nie pozwala kwalifikować stanów faktycznych objętych ich

hipotezami jako deliktów w rozumieniu art. 415 k.c., a nie wchodzi w grę ich

subsumcja pod inne przepisy kodeksu cywilnego o czynach niedozwolonych. Nie

ma także podstaw do przyjęcia, że przepisy te same określają delikt szczególnego

rodzaju, a w każdym razie taka ewentualność odpada w odniesieniu do osób

zajmujących lokal bez tytułu prawnego, na rzecz których w wyroku eksmisyjnym

orzeczono o uprawnieniu do lokalu socjalnego. To samo dotyczy sytuacji, w której

sąd orzekł o wstrzymaniu wykonania opróżnienia lokalu do czasu dostarczenia

lokalu zamiennego. W przypadkach tych, dopóki nie doszło do dostarczenia lokalu

socjalnego lub zamiennego, dopóty nie można uznawać zajmowania lokalu przez

osobę, której eksmisję orzeczono, za działanie bezprawne. W poruszanych

przypadkach można by więc co najwyżej konstruować odpowiedzialność za szkody

powstałe na skutek wykonywania praw podmiotowych lub podejmowania działania

na podstawie upoważnienia ustawowego.

Z tych względów za najwłaściwsze należy uznać ujmowanie odpowiedzialności, o

której mowa w przepisach art. 18 ust. 1 i 2 u.o.l., jako odpowiedzialności

odszkodowawczej za naruszenie obowiązku zwrotu lokalu po wygaśnięciu do niego

tytułu prawnego, zmodyfikowaną w sposób przewidziany w tych przepisach, tj. jako

odpowiedzialność ex contractu opartą na zasadach art. 471 i nast. z daleko idącymi

zmianami dokonanymi przez art. 18 ust. 1 i 2 u.o.l. Jak wynika z wcześniejszych

rozważań, z chwilą wygaśnięcia tytułu prawnego do lokalu powstaje obowiązek jego

niezwłocznego zwrotu przez byłego lokatora właścicielowi. Jeżeli zdarzeniem

będącym źródłem tytułu prawnego do lokalu jest umowa, obowiązek ten ma

podstawę w tej umowie (por. art. 56 k.c.). Nienależyte wykonanie tego obowiązku

pociąga za sobą konsekwencje określone w art. 471 i nast., chyba że co innego

zastrzeżono w umowie będącej źródłem tytułu prawnego do lokalu lub co innego

wynika z ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1999 r., III CKN

198/98, OSNC 1999, nr 10, poz. 175).

W art. 18 ust. 1 i 2 u.o.l., w odniesieniu do przypadków dochodzenia

odszkodowania w granicach czynszu, jaki właściciel mógłby otrzymać z tytułu

najmu lokalu, wyłączono zastosowanie art. 472 k.c., wyrażającego zasadę winy, i

oparto odpowiedzialność byłego lokatora na zasadzie ryzyka, a należnym od niego

świadczeniom nadano charakter świadczeń okresowych płatnych co miesiąc.

Odszkodowania uzupełniającego, o którym mowa w art. 18 ust. 2 zdanie drugie

u.o.l., właściciel może się domagać już tylko na zasadach ogólnych, tj. z

zastosowaniem art. 472 k.c. i bez nadawania temu odszkodowaniu charakteru

świadczeń okresowych. Gdyby miało być inaczej, wyodrębnienie w art. 18 ust. 2

regulacji dotyczącej odszkodowania uzupełniającego byłoby pozbawione

racjonalnego znaczenia. Powyższa interpretacja przepisów art. 18 ust. 1 i 2

respektuje użycie w nich terminu „odszkodowanie” i pozwala objąć

odpowiedzialność, o której mowa w tych przepisach, systemem kodeksowej

odpowiedzialności odszkodowawczej.

Jako odpowiedzialności odszkodowawczej za naruszenie obowiązku zwrotu

lokalu po wygaśnięciu do niego tytułu prawnego, zmodyfikowanej w sposób

przewidziany w art. 18 ust. 1 i 3 u.o.l., nie da się natomiast ująć odpowiedzialności,

o której mowa w art. 18 ust. 3 u.o.l. Okoliczność, że wymienione w tym przepisie

osoby mogą do czasu dostarczenia im lokalu socjalnego lub zamiennego zajmować

zgodnie z prawem lokal, którego dotyczył wyrok eksmisyjny, nie pozwala przyjąć, że

zajmowanie przez nie w tym okresie lokalu narusza obowiązek niezwłocznego

zwrotu lokalu właścicielowi. W związku z tą istotną okolicznością, odróżniającą

przypadki objęte zakresem zastosowania art. 18 ust. 1 i 3 u.o.l. od przypadków

objętych zakresem zastosowania art. 18 ust. 1 i 2 u.o.l., art. 18 ust. 1 i 3 u.o.l.

wyłącza w stanach faktycznych objętych jego hipotezą odpowiedzialność

odszkodowawczą kontraktową byłych lokatorów i ustanawia w jej miejsce

szczególnego rodzaju stosunek zobowiązaniowy, którego treścią jest zapewnienie

właścicielowi określonego, płatnego periodycznie wynagrodzenia za dalsze

korzystanie z lokalu przez byłego lokatora. Nazwanie świadczeń byłego lokatora

uiszczanych właścicielowi "odszkodowaniem" nie jest tu więc ścisłe, a

spowodowane zostało, bliskim związkiem przypadków regulowanych w art. 18 ust.

3 u.o.l. z sytuacjami normowanymi przez art. 18 ust. 2, w których rzeczywiście

chodzi o odszkodowanie, i podobną w odbiorze społecznym funkcją obu regulacji.

Niemożność uznania odpowiedzialności, o której mowa art. 18 ust. 1 i 3 u.o.l., za

odpowiedzialność odszkodowawczą deliktową, wyklucza zastosowanie art. 441 § 1

k.c. do mającej podstawę w art. 417 § 1 k.c. odpowiedzialności gminy za szkodę

wynikłą z zajmowania lokalu bez tytułu prawnego przez osobę uprawnioną do lokalu

socjalnego, na skutek niedostarczenia jej tego lokalu, oraz do odpowiedzialności tej

osoby, opartej na art. 18 ust. 1 i 3 u.o.l. Ponieważ brak także innego przepisu

nadającego solidarny charakter odpowiedzialności tych podmiotów, ich

odpowiedzialność nie może być uznana za odpowiedzialność solidarną (art. 369

k.c.), lecz za odpowiedzialność in solidum. Kwalifikacja odpowiedzialności gminy i

byłych lokatorów uprawnionych do lokalu socjalnego jako odpowiedzialności in

solidum ma istotne znaczenie przy rozstrzyganiu kwestii regresu między tymi

podmiotami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2004 r., I CK 581/03,

"Biuletyn SN" 2004, nr 11, s. 9, oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca

2007 r., III CZP 66/07, OSNC 2008, nr 9, poz. 98).

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).