III SK 18/07

Sygn. akt III SK 18/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca)

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa E. Polska Spółki z o. o. w W.

przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji Energetyki

o nałożenie kary pieniężnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 6 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie

z dnia 22 listopada 2006 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia poprzedzający go wyrok

Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów z dnia 10 grudnia 2003 r. w ten sposób, że uchyla

decyzję Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki z dnia 14 grudnia

2002 r. ,

2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1010 (jeden

tysiąc dziesięć) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

2

3. nie uwzględnia wniosku o zasądzenie od Skarbu Państwa -

Prezesa URE kwoty 270.000 (dwieście siedemdziesiąt tysięcy) zł

wraz z ustawowymi odsetkami.

UZASADNIENIE

Decyzją z 14 grudnia 2002 r. Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (Prezes

URE) nałożył na E. Polska Sp. z o.o. (powód) karę w wysokości 270.000 zł z tytułu

niewywiązania się z obowiązku zakupu energii elektrycznej ze źródeł

niekonwencjonalnych i odnawialnych oraz wytworzonej w skojarzeniu z ciepłem.

Powód wniósł odwołanie od powyższej decyzji, wnosząc o jej zmianę przez

umorzenie postępowania lub o jej uchylenie. Pozwany Prezes URE wniósł o

oddalenie odwołania, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2003 r., Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd

Ochrony Konkurencji i Konsumentów w całości podzielił stanowisko Prezesa URE i

oddalił odwołanie.

Powód zaskarżył powyższy wyrok kasacją, która postanowieniem z dnia 25

listopada 2004 r. została przekazana do rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie jako apelacja. Wyrokiem z dnia 22 listopada 2006 r. Sąd Apelacyjny w

Warszawie, po rozstrzygnięciu pytania prawnego przez Trybunał Konstytucyjny w

przedmiocie zgodności z art. 22 i 92 Konstytucji RP przepisu art. 9 ust. 3 ustawy z

dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1504

ze zm., dalej jako Prawo energetyczne) oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki z

dnia 15 grudnia 2000 r. w sprawie obowiązku zakupu energii elektrycznej ze źródeł

niekonwencjonalnych i odnawialnych oraz wytwarzanej w skojarzeniu z

wytwarzaniem ciepła, a także ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych

oraz zakres tego obowiązku (Dz.U. Nr 122 poz. 1337, zwanego dalej

rozporządzeniem z dnia 15 grudnia 2000 r.), oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Okręgowego w Warszawie.

Od powyższego wyroku powód wniósł skargę kasacyjną zaskarżając go w

całości. W skardze kasacyjnej powód domagał się: 1) uchylenia zaskarżonego

wyroku w całości oraz przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

3

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie

uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie decyzji Prezesa URE z dnia

14 grudnia 2002 r. oraz zasądzenia od Prezesa URE kosztów procesu, w tym

kosztów zastępstwa procesowego oraz 2) zasądzenie od Skarbu Państwa -

Prezesa URE na rzecz powoda kwoty 270.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od

24 grudnia 2003 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu zapłaconej przez powoda kary

pieniężnej.

Zaskarżonemu wyrokowi powód zarzucił naruszenie prawa procesowego

oraz naruszenie prawa materialnego. W zakresie dotyczącym prawa procesowego

podstawę skargi kasacyjnej stanowiły zarzuty naruszenia: 1) art. 328 § 2 k.p.c. w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez brak wskazania podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia oraz brak wyjaśnienia podstawy prawnej zaskarżonego wyroku; 2)

art. 382 k.p.c. poprzez pominięcie istotnej części zebranego w sprawie materiału

dowodowego; 3) art. 382 k.p.c. w zw. z art. 228 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez

pominięcie faktu powszechnie znanego w postaci niestabilności i niejasności

przepisów w zakresie obowiązku zakupu zielonej energii; 4) naruszenie art. 232 w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, że ciężar dowodu w zakresie wykazania

możliwości wykonania obowiązku zakupu zielonej energii obciąża powoda; 5)

naruszenie art. 229 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, że okoliczności

wskazanych w jednym z pism powoda do pozwanego Prezesa URE są faktami

wymagającymi dowodu, mimo iż było to fakty niesporne; 6) naruszenie art. 378 § 1

k.p.c. poprzez zaniechanie rozważenia wszystkich naruszeń prawa. W zakresie

dotyczącym prawa materialnego podstawę skargi kasacyjnej stanowiły zarzuty

polegające na: 1) błędnej wykładni § 1 ust. 1 rozporządzenia 15 grudnia 2000 r.

oraz art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 5

ustawy z 2000 r. o zmianie Prawa energetycznego przez przyjęcie, że

sformułowanie „ze źródeł” oznacza obowiązek zakupu energii zielonej wyłącznie

bezpośrednio od jej wytwórców, podczas gdy zarówno z wykładni autentycznej,

językowej jak i historycznej warunek taki nie wynika; 2) niewłaściwego

zastosowania art. 56 ust. 1 pkt 1a) Prawa energetycznego w brzmieniu nadanym

przez art. 1 pkt 24 lit a) tiret pierwsze ustawy z 2000 r. o zmianie Prawa

energetycznego w zw. z art. 2 Konstytucji przez uznanie za uzasadnione

4

zastosowanie wobec powoda sankcji administracyjnej w postaci kary grzywny; 3)

niewłaściwego zastosowanie art. 56 ust. 3 Prawa energetycznego; 4)

niewłaściwego zastosowania art. 6 k.c. w zw. z art. 1 k.c. poprzez przyjęcie, że na

powodzie spoczywa ciężar dowodu w zakresie wykazania, że nie był on w stanie

sprostać obowiązkowi zakupu zielonej energii

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

1. W przypadku oparcia skargi kasacyjnej na obu podstawach wskazanych w

art. 3983

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy co do zasady rozpoznaje najpierw

zarzuty dotyczące prawa procesowego, a dopiero w przypadku ich oddalenia

zarzuty prawa materialnego (por. wyrok SN z 26 stycznia 2006 r., sygn. akt

V CSK 83/05, nie publ.). Jednakże, mając na względzie okoliczność, iż

niniejsza sprawa dotyczy kwestii, które były już przedmiotem kilku

rozstrzygnięć Sądu Najwyższego, w których przyjęto, że decyzje takie jak

decyzja Prezesa URE z 14 grudnia 2002 r. nr DPE/108/2002, zostały

wydane na podstawie przepisów niezgodnych z Konstytucją RP, Sąd

Najwyższy odstępuje w niniejszej sprawie od wskazanego powyżej sposobu

postępowania.

2. Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, zapoczątkowanego

wyrokiem z 25 kwietnia 2007 r., sygn. akt III SK 1/07, nie publ. i

potwierdzonego wyrokiem z 5 lipca 2007 r., sygn. akt III SK 13/07 wynika, iż

Prawo energetyczne w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r.

nie nakładało ex lege na przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się

obrotem energią elektryczną lub ciepłem obowiązku zakupu, odpowiednio do

zakresu prowadzonej działalności gospodarczej, energii elektrycznej albo

ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych przyłączonych do

wspólnej sieci bezpośrednio u wytwórców tej energii albo ciepła. W

szczególności podstawy do konstruowania takiego obowiązku nie stanowił

przepis art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego, który jedynie upoważniał

ministra właściwego do spraw gospodarki, do nałożenia, w drodze

rozporządzenia, na przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się obrotem

lub przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej lub ciepła obowiązku

5

zakupu energii elektrycznej ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych

oraz wytwarzanej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła, a także ciepła ze

źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych, oraz określenia szczegółowego

zakresu tego obowiązku, uwzględniając technologię wytwarzania energii,

wielkość źródła energii oraz sposób uwzględniania w taryfach kosztów jej

zakupu. Wynika to z przyjętej w demokratycznym porządku prawnym

zasady, zgodnie z którą przepisy o charakterze kompetencyjnym, a do takich

należy niewątpliwie przepis art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego, nie mogą

stanowić samoistnego źródła jakichkolwiek obowiązków podmiotów

niepaństwowych, do których należy przedsiębiorstwo energetyczne powoda

(wyrok SN z 25 kwietnia 2007 r., sygn. akt III SK 1/07, nie publ.; wyrok SN z

5 lipca 2007 r., sygn. akt III SK 13/07, nie publ.). Z tego punktu widzenia

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lipca 2006 r. P 24/05

stwierdzający, że art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego w brzmieniu

obowiązującym do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 2002 r. o

zmianie ustawy – Prawo energetyczne (Dz.U. Nr 135, poz. 1144), „w

zakresie w jakim nakłada na określone w nim przedsiębiorstwa energetyczne

obowiązek zakupu energii oraz ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i

odnawialnych jest zgodny z art. 22 i art. 92 ust. 1 Konstytucji RP” w zakresie

określonym w jego sentencji nie ma bezpośredniego znaczenia dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Uznanie bowiem konstytucyjności przepisu

art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego wyklucza wprawdzie stwierdzenie przez

Sąd Apelacyjny niezgodności tego przepisu z Konstytucją, lecz jednocześnie

nie ogranicza Sądu w dokonywaniu samodzielnej wykładni tego przepisu

przy założeniu, że przepis ten w zakresie wskazanym w sentencji wyroku

Trybunału Konstytucyjnego jest zgodny z Konstytucją (wyrok SN z 25

kwietnia 2007 r., sygn. akt III SK 1/07, nie publ.; wyrok SN z 5 lipca 2007 r.,

sygn. akt III SK 13/07, nie publ.). Z uzasadnienia postanowienia Sądu

Apelacyjnego z dnia 29 czerwca 2005 r. wynika bowiem jednoznacznie, że

Sąd upatrywał podstaw do stwierdzenia niekonstytucyjności tego przepisu

nie w tym, że ustanawiał on bezpośrednio jakikolwiek obowiązek

wskazanych w nim przedsiębiorstw energetycznych, lecz w „sposobie

6

wprowadzenia tego obowiązku w życie”, w tym w niezgodności z art. 92 ust.

1. Konstytucji RP przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego rozumianego

przez Sąd Apelacyjny jako przepis upoważniający wyłącznie do wydania

rozporządzenia, a nie jako przepis prawa materialnego stanowiący

samoistne źródło określonego obowiązku, jak przyjął Trybunał Konstytucyjny

w sentencji powyższego wyroku.

3. W konsekwencji należy przyjąć, że stwierdzenie przez Trybunał

Konstytucyjny zgodności przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego z

Konstytucją, nie stoi na przeszkodzie uznaniu przez Sąd, iż przepis ten nie

może być rozumiany jako ustanawiający ex lege obowiązek wskazanego w

nim przedsiębiorstwa energetycznego do zakupu energii oraz ciepła ze

źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych bezpośrednio u wytwórcy tej

energii albo ciepła (wyrok SN z 25 kwietnia 2007 r., sygn. akt III SK 1/07, nie

publ.; wyrok SN z 5 lipca 2007 r., sygn. akt III SK 13/07, nie publ.).

4. Stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny zgodności z Konstytucją

przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego upoważniającego właściwego

ministra do nałożenia na przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się

obrotem lub przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej lub ciepła

obowiązku zakupu energii elektrycznej ze źródeł niekonwencjonalnych i

odnawialnych oraz wytwarzanej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła, a

także ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych, oraz do

określenia szczegółowego zakresu tego obowiązku, i umorzenie

postępowania w pozostałym zakresie, tj. w zakresie odnoszącym się do

rozporządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r., nie tylko nie wyklucza obowiązku

Sądu badania zgodności tego rozporządzenia z przepisem upoważniającym,

lecz przeciwnie nadal zobowiązuje Sąd, który podlega tylko Konstytucji i

ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), do dokonywania takich ocen i

określania konsekwencji ewentualnej niezgodności w ramach swojej

właściwości.

5. Należy zatem przyjąć, że zgodny z art. 22 i art. 92 ust. 1 Konstytucji RP

przepis art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego nie wprowadzał w spornym

okresie obowiązku zakupu energii elektrycznej i ciepła ze źródeł

7

niekonwencjonalnych i odnawialnych ani też nie określał zakresu tego

obowiązku, co oznacza, że wprowadzenie tego obowiązku i określenie jego

zakresu rozporządzeniem z dnia 15 grudnia 2000 r. nie miało należytej

podstawy ustawowej, co powinien mieć na uwadze Sąd Apelacyjny

rozstrzygając niniejszą sprawę, tym bardziej że przedstawiona w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku interpretacja tych przepisów prowadzi

do poszerzenia zakresu obowiązku, który nie miał oparcia w przepisach

Prawa energetycznego.

6. Powyższe czyni skargę kasacyjną powoda zasadną.

7. Sąd Najwyższy nie mógł uwzględnić zawartego w skardze żądania

zasądzenia kwoty 270.000 zł wraz z odsetkami tytułem zwrotu zapłaconej

przez powoda kary pieniężnej z następujących powodów. Po pierwsze,

powód wskazał jako materialnoprawną podstawę żądania art. 415 k.c.

Przepis ten dotyczy odpowiedzialności odszkodowawczej. Ma charakter

cywilnoprawny. Jest oczywiste, że nie ma zastosowania do kar pieniężnych,

które mają charakter publicznoprawny. Ponadto, art. 415 k.c. może stanowić

jedynie podstawę prawną roszczenia odszkodowawczego, a nie roszczenia

o zwrot sumy pieniężnej uiszczonej na podstawie prawomocnej decyzji

administracyjnej lub utrzymującego ją w mocy orzeczenia sądowego. Po

drugie, niedopuszczalne jest występowanie z takim żądaniem na etapie

postępowania kasacyjnego. Zgodnie z art. 3984

§ 1 k.p.c. skarga kasacyjna

powinna zawierać: 1) oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze

wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części; 2)

przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie; 3) wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnienie oraz 4) wniosek o

uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu

żądanego uchylenia i zmiany. Żądanie zasądzenia kwoty odpowiadającej

uiszczonej karze grzywny wraz z odsetkami nie mieści się z oczywistych

względów w żądaniach, jakie mogą być podnoszone w skardze kasacyjnej.

8. Prawo energetyczne, podobnie jak ustawa o ochronie konkurencji i

konsumentów oraz inne akty prawne składające się na tzw. prawo

regulacyjne, milczą w przedmiocie zasad zwrotu kar grzywny zapłaconych

8

po uprawomocnieniu się orzeczenia sądu II instancji w przypadku uchylenia

tego wyroku i uwzględnienia odwołania z tym skutkiem, że kara grzywny

zostaje uchylona lub została nałożona bezpodstawnie, bądź bez podstawy

prawnej –jak miało to miejsce w niniejszej sprawie. Nie oznacza to jednak, iż

w systemie prawnym istnieje luka w postaci braku przepisów, które mają

zastosowanie do zwrotu kar uiszczonych w takich sytuacjach, jak w

niniejszym postępowaniu. Odpowiednie zastosowanie mają przepisy ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2005 r., Nr 8,

poz. 60). Z art. 2 § 2 Ordynacji podatkowej wynika bowiem, iż o ile odrębne

przepisy nie stanowią inaczej, część jej przepisów, tj. Dział III dotyczące

Zobowiązań podatkowych, w tym Rozdział 9 Nadpłata, stosuje się także do

niepodatkowych należności budżetu państwa, do których ustalenia lub

określenia uprawnione są inne niż organy podatkowe. Nie ulega wątpliwości,

iż kary pieniężne nakładane przez Prezesa URE należą do należności

budżetu państwa. Potwierdza to pośrednio art. 56 ust. 4 Prawa

energetycznego, zgodnie z którym są one płatne – jak inne należności

budżetu - na konto właściwego urzędu skarbowego.

9. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

10.O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto zgodnie z art. 98

k.p.c. i 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 14 ust 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy

prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.

Nr 163, poz. 1349 ze zm.).