IV CSK 280/07

Sygn. akt IV CSK 280/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 23 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 listopada 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód S. Z. po ostatecznym sprecyzowaniu żądania pozwu, wystąpił

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie P., o zapłatę kwoty 608.000 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od 17 sierpnia 2004 r. tytułem naprawienia szkody,

polegającej na bezprawnym przejęciu w trybie dekretu o reformie rolnej

nieruchomości stanowiącej własność jego poprzednika prawnego.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 27 lutego 2006 r. uwzględnił powództwo co do

kwoty 436.975 zł z ustawowymi odsetkami od 17 sierpnia 2004 r., umorzył

postępowanie w zakresie, w którym powództwo zostało cofnięte, a w pozostałej

części powództwo oddalił.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że poprzednik prawny powoda – L.

Z. w dniu 14 kwietnia 1927 r. nabył od Skarbu Państwa nieruchomość o

powierzchni 0,7506 ha, położoną obecnie w R. przy ul. S. Przedmiotowa

nieruchomość została wydzierżawiona J. K. – początkowo przez samego L. Z., a

następnie po jego śmierci - przez jego spadkobierców. W latach 50-tych

spadkobierca J. K. – C. K. otrzymał nadział opisanej wyżej nieruchomości,

przyznany orzeczeniem Powiatowej Komisji Ziemskiej w W. z 26 sierpnia 1956 r. W

dokumencie nadania ziemi nr P.K.Z. 22/56 z 3 kwietnia 1958 r. wskazano, że

nadanie zostało dokonane z nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa.

Prezydium Rady Narodowej w W., Powiatowy Zarząd Rolnictwa dnia 25

września 1956 r. wydał zaświadczenie nr R.U.IX-6/56, w którym stwierdzono, iż na

podstawie art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1947 r. o wpisaniu w księgach

hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele

reformy rolnej (Dz.U. RP Nr 39, poz. 233), art. 2 (bez bliższego określenia) dekretu

z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji

ogólnej (Dz.U. RP Nr 43, poz. 248) i art. 2 (bez wskazania punktu) dekretu z dnia 6

września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. RP Nr 41, poz. 200)

przedmiotowa nieruchomość ziemska po byłym właścicielu Ludwiku Z. przejęta

została na rzecz Państwa - Państwowego Funduszu Ziemi. Postanowieniem z 26

listopada 1956 r. Sąd Powiatowy w W. dokonał w księdze gruntowej prowadzonej

3

dla przedmiotowej nieruchomości wpisu prawa własności na rzecz Skarbu

Państwa. Następnie postanowieniem z 19 listopada 1958 r. ten Sąd dokonał wpisu

prawa własności nieruchomości na rzecz C. K., na podstawie aktu nadania z dnia 3

kwietnia 1958 r.

Powód Sławomir Z. w kwietniu 1962 r. wystąpił do Sądu Powiatowego w W.

o wydanie wypisu z księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej

nieruchomości. Wówczas uzyskał informację, iż jako właściciel w księdze

wieczystej figuruje C. K. Decyzją z 14 kwietnia 1963 r. nr WKZ-149/62 Wojewódzka

Komisja Ziemska w G., po rozpoznaniu wniosku S. Z. o uchylenie orzeczenia

Powiatowej Komisji Ziemskiej o nadaniu nieruchomości, orzekła o utrzymaniu w

mocy zaświadczenia Powiatowej Rady Narodowej w W. z 25 września 1956 r. o nr

R.U.IX-6/56 i decyzji Powiatowej Komisji Ziemskiej w W. z 26 września 1956 r. Nr

PKZ/22/56 o przydzieleniu nieruchomości C. K. oraz dokumentu nadania

Czesławowi K. z 3 kwietnia 1958 r. Jako podstawę jej przejęcia wskazano dekret z

dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Powód złożył

skargę na powyższą decyzję do Ministerstwa Rolnictwa, jednakże nie odniosła ona

skutku.

W 1995 r. powód wystąpił do Wojewody G. o stwierdzenie nieważności

decyzji Powiatowej Rady Narodowej w W. z dnia 25 września 1956 r. nr R.U. 6/56

w sprawie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, decyzji Powiatowej

Komisji Ziemskiej w W. z 26 sierpnia 1956 r. Nr PKZ/22/56 o przydzieleniu

nieruchomości C. K., dokumentu nadania mu tej nieruchomości z 4 kwietnia 1958 r.

oraz decyzji Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej w G. z 14 kwietnia 1963 r. o

utrzymaniu w mocy wskazanych decyzji.

W toku postępowania administracyjnego w 2000 r., powód zmodyfikował

swój wniosek i zażądał stwierdzenia, że przedmiotowa nieruchomość

nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września

1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w związku z czym w dniu 25 września

1956 r. została przejęta na rzecz Skarbu Państwa bezprawnie. Kolejnymi decyzjami

umarzano postępowanie w tej sprawie, stwierdzając, że w myśl art. 1 ust. 1 dekretu

z dnia 8 sierpnia 1946 r., tytułem do wpisywania w księgach hipotecznych prawa

4

własności nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt b-e dekretu

z dnia 6 września 1944 r. na rzecz Skarbu Państwa były zaświadczenia wydawane

przez wojewódzkie urzędy ziemskie. Z uwagi na to, że wpis nastąpił na mocy

zaświadczenia, które nie jest decyzją administracyjną, brak było w obowiązujących

przepisach podstawy do stwierdzenia jego nieważności. Powód każdorazowo

odwoływał się od tych decyzji i ostatecznie decyzją z dnia 16 marca 2004 r. SR/R-

III-6017/12/95/04 wydaną na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa

i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN

z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51)

Wojewoda P. orzekł, że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie

przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po wydaniu tej decyzji, powód uprawniony do 7/8 części spadku, działając

w imieniu własnym oraz w imieniu jednego z pozostałych następców prawnych L. Z.

wystąpił z żądaniem zapłaty kwoty 652.000 zł tytułem odszkodowania.

Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie odszkodowawcze powoda częściowo

zasługuje na uwzględnienie. Sąd nie uwzględnił podniesionego przez pozwanego

zarzutu przedawnienia roszczenia powoda wskazując, że na przeszkodzie temu

stoją zarówno okoliczności, w jakich doszło do przejęcia nieruchomości, jak

i negatywny stosunek ówczesnych władz do kwestii odzyskiwania mienia

stanowiącego własność prywatną przez ich właścicieli. Zdaniem Sądu - praktyka

ówczesnych organów administracji państwowej stanowiła przeszkodę

w dochodzeniu roszczeń, która winna być rozpatrywana w kategorii siły wyższej

w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.p.c. Z powyższych względów bieg przedawnienia nie

rozpoczął się w żadnej ze wskazanych przez pozwanego datach, tj. ani w dniu

25 września 1956 r. (data wydania zaświadczenia), ani 26 listopada 1956 r.

(data wpisania prawa własności na rzecz Skarbu Państwa w księdze wieczystej)

i termin zasiedzenia nie biegł przez cały okres powojenny. Ponadto Sąd stwierdził,

że uwzględnieniu zarzutu przedawnienia sprzeciwiają się także zasady współżycia

społecznego. Dokonując oceny prawnej roszczenia powoda Sąd przyjął,

że podstawą dochodzonego roszczenia odszkodowawczego jest art. 417 k.c.,

w brzmieniu po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr, poz. 1692). Na tej

5

podstawie Sąd uznał, że skoro powód wykazał swe prawo do 7/8 części majątku

wchodzącego w skład spadku po L. Z., należne mu odszkodowanie wynosić winno

7/8 wartości nieruchomości ustalonej według stanu na dzień 25 września 1956 r. i

cen aktualnych w chwili orzekania, dlatego zasądził kwotę 436.975 zł.

Apelację od powyższego wyroku wniósł pozwany zarzucając błędne

ustalenie podstawy prawnej odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa

– Wojewody P. oraz „nieuwzględnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jako

źródła prawa uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 17

lutego 2006 r. (III CZP 8/05) dotyczącej rozstrzygnięcia w przedmiocie

przedawnienia roszczeń dochodzonych na podstawie art. 442 k.c. przeciwko

Skarbowi Państwa z tytułu m.in błędnych i bezprawnych decyzji organów

administracji państwowej”, domagając się zmiany zaskarżonego wyroku m.in. przez

oddalenie powództwa.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 6 listopada 2006 r., zmienił zaskarżone

orzeczenie w ten sposób, że uwzględniając zarzut przedawnienia podniesiony

przez pozwanego, oddalił powództwo. W motywach rozstrzygnięcia Sąd wskazał,

że podstawy roszczeń odszkodowawczych powoda nie może stanowić art. 417 k.c.,

gdyż szkoda powstała przed datą jego wejścia w życie, tj. przed dniem 1 stycznia

1965 r. Jako właściwą podstawę Sąd wskazał art. 1 i art. 6 ustawy z 15 listopada

1956 r. o odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez

funkcjonariuszów państwowych, która weszła w życie z dniem 28 listopada 1956 r.

Ponadto stwierdził, że mimo wyrządzenia szkody w dniu 3 kwietnia 1958 r., tj. z

chwilą wydania przez państwo aktu nadania ziemi na rzecz C. K., roszczenie

odszkodowawcze powoda powstało dopiero 8 maja 1962 r., z chwilą, gdy Sąd

Powiatowy w W. poinformował go, że w księdze wieczystej jako właściciel figuruje

C. K., nie można bowiem uznać, że roszczenie odszkodowawcze powoda powstało

zanim dowiedział się on o fakcie zaistnienia szkody. W świetle powyższego Sąd

Apelacyjny stwierdził, że skoro roszczenie odszkodowawcze powoda powstało po

dniu 28 listopada 1956 r., to do terminu przedawnienia jego dochodzenia nie może

mieć zastosowania powoływany przez pozwanego przepis art. 6 ust. 1 ustawy z

1956 r., lecz termin trzyletni z art. 283 k.z. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał,

że termin trzyletni dochodzenia roszczenia upłynął w dniu 8 maja 1965 r., natomiast

6

termin 10 –letni przewidziany w art. 283 § 3 k.z. liczony od chwili zdarzenia

będącego źródłem szkody (wydanie zaświadczenia 25 września 1956 r.) upłynął w

dniu 25 września 1966 r. Nadto w ocenie Sądu nie sposób podzielić stanowiska

Sądu I instancji, by wystąpienie przez powoda z roszczeniem odszkodowawczym

nie było możliwe przez cały okres powojenny. Zmiana ustroju nastąpiła bowiem w

1989 r., a zatem od tej daty powód mógł dochodzić swojego roszczenia. Tym

samym nie było możliwe zastosowanie art. 121 pkt 4 k.c. Nie podzielił Sąd

Apelacyjny także poglądu Sądu I instancji, że uwzględnieniu zarzutu przedawnienia

sprzeciwiają się zasady współżycia społecznego, gdyż art. 5 k.c. może być

stosowany jedynie w wyjątkowych przypadkach, natomiast zaistnienia takich

okoliczności w niniejszej sprawie powód nie wykazał.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartą na obu podstawach

kasacyjnych określonych w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c., wniósł powód S. Z.,

zarzucając

- w ramach pierwszej podstawy, naruszenie:

1) art. 121 pkt 4 k.c. przez przyjęcie, że dyspozycja tego przepisu nie obejmuje

jako przeszkód obiektywnych w dochodzeniu roszczenia

odszkodowawczego celów ustrojowych państwa, ograniczających sferę

uprawnień właścicielskich osób fizycznych na rzecz dominacji własności

państwowej, politycznych uwarunkowań, nagannych i wadliwych praktyk

urzędniczych i sądowych do 1989 r., a po 1989 r. oporu i inercji organów

administracji blokujących uzyskanie decyzji wyłączającej nieruchomość spod

działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. okoliczności

równoznacznych z siłą wyższą,

2) art. 117 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. przez uznanie, że powołanie się na zarzut

przedawnienia przez pozwany organ administracji nie pozostaje

w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, skoro ten sam organ

w sposób rażący nadużył prawo m.in. przez utrudnianie i nierozpatrzenie

w terminie określonym w art. 35 kpa wniosku powoda zgłoszonego w trybie

§ 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r.

7

w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51 ze zm.),

3) art. 1 Protokołu Nr 1 i Nr 4 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r.

oraz w Strasburgu dnia 16 września 1963 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175

ze zm.) polegające na pozbawieniu powoda realizacji prawa podmiotowego

wbrew decyzji wyłączającej nieruchomość spod działania dekretu o reformie

rolnej;

- w ramach drugiej podstawy, naruszenie:

1) art. 233 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wszechstronnego rozważenia materiału

dowodowego zebranego przed sądem I instancji i przekroczenie granic

swobodnej oceny dowodów,

2) § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca

1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51 ze zm.)

polegające na przyjęciu, że jest on zbędny przy ustaleniu bezprawności

działania organów administracji przy przejęciu nieruchomości na cele

reformy rolnej i rozdysponowania nią na rzecz osób trzecich.

Na tej podstawie strona powodowa domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku w całości i oddalenia apelacji pozwanego, ewentualnie uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Prokuratoria Generalna reprezentująca pozwany Skarb Państwa wniosła

odpowiedź na skargę, w której domagała się ostatecznie oddalenia skargi

kasacyjnej i zasądzenia na rzecz pozwanego kosztów procesu. W piśmie

stanowiącym odpowiedź podważano przytoczone podstawy skargi kasacyjnej.

W piśmie dodatkowym znajduje się wywód zmierzający do wykazania, że zgodnie

z interpretacją przepisów obowiązujących w chwili wyrządzenia szkody

odpowiedzialności Skarbu Państwa nie kształtował art. 145 k.z.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

8

Na wstępie należy zauważyć, że zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez

zaniechanie wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zebranego przed

sądem I instancji i przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów nie jest

dopuszczalny w postępowaniu kasacyjnym. Zgodnie bowiem z treścią art. 3983

§ 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub

oceny dowodów.

Przy ocenie zasadności pozostałych zarzutów kasacyjnych istotna jest

szczegółowa analiza samego roszczenia odszkodowawczego powoda.

W nauce prawa i judykaturze ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym

przesłanką powstania roszczenia odszkodowawczego z czynu niedozwolonego

jest kumulatywne zaistnienie trzech przesłanek: szkody, zdarzenia, z którym

ustawa wiąże obowiązek odszkodowawczy oraz związku przyczynowego

pomiędzy tym zdarzeniem a szkodą.

Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy należy stwierdzić, że

trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że źródła szkody nie można upatrywać

w wydaniu zaświadczenia z 25 września 1956 r. stwierdzającego, że

przedmiotowa nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa.

Podobnie za takie zdarzenie nie może być uznane dokonanie przez Sąd

Powiatowy w W wpisu prawa własności w księdze wieczystej na rzecz Skarbu

Państwa. Czynności powyższe nie doprowadziły bowiem do pozbawienia

poprzedników prawnych powoda własności przedmiotowej nieruchomości,

a jedynie spowodowały naruszenie tego prawa, wywołujące konieczność

podjęcia działań w celu jego ochrony na podstawie art. 23 dekretu z dnia

11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe. Podkreślić także należy, że

roszczenie to nie ulegało przedawnieniu (art. 58 pr. rzecz.).

Za zdarzenie wyrządzające szkodę uznać natomiast należy

rozporządzenie przedmiotową nieruchomością przez Skarb Państwa na rzecz C.

K przez wydanie aktu nadania z 3 kwietnia 1958 r. (por. wyrok SN z dnia 10

lutego 2004 r., IV CK 459/02) Zdarzenie to określało odmiennie tytuł własności i

w konsekwencji pozbawiało tego prawa dotychczasowego właściciela

9

doprowadzając do powstania szkody w jego prawnie chronionych dobrach

majątkowych od dnia 3 kwietnia 1958 r.

Jako trafne uznać należy rozważania Sądu Apelacyjnego w zakresie

podstawy prawnej żądania powoda, słusznie bowiem ten Sąd przyjął, że

przepisy obowiązującego wówczas kodeksu zobowiązań nie stanowiły podstawy

odpowiedzialności państwa za szkody wynikające z jego działań o charakterze

władczym, a mogły mieć zastosowanie jedynie w odniesieniu do działalności

państwa podejmowanej w sferze gospodarczej. Stwierdzić należy zatem,

że podstawę odpowiedzialności pozwanego w niniejszej sprawie, w chwili

wyrządzenia szkody, stanowiły przepisy ustawy z dnia 15 listopada 1956 r.

o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów

państwowych (Dz.U. Nr 54, poz. 243), która weszła w życie z dniem 28 listopada

1956 r. Był to pierwszy akt normatywny, którego regulacja przewidywała

odpowiedzialność państwa za szkody wynikające z jego działań podjętych

w sferze tzw. imperium (por. uchwałę SN z 11 października 1996 r., III CZP

76/96, OSNC z 1997 r. nr 2, poz. 16, wyrok TK z 14 lipca 2004 r., SK 8/03, OTK-

A 2004/7/65). Zgodnie z art. 1 ustawy państwo odpowiadało za szkodę

wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej

mu czynności. Do odpowiedzialności państwa z tego tytułu w myśl art. 3 ustawy

miały zastosowanie przepisy prawa cywilnego. Stosownie natomiast do art. 6

ust. 1 – jeżeli według dotychczasowych przepisów Państwo nie ponosiło

odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przed dniem wejścia w życie ustawy,

poszkodowany mógł dochodzić od Państwa wynagrodzenia nie później niż

w ciągu roku od tego dnia. Przedmiotowa ustawa weszła w życie z dniem

28 listopada 1956 r. Dokonując zatem oceny roszczenia strony powodowej

z uwzględnieniem powyższej regulacji należy stwierdzić, że z uwagi na to, że

szkoda powstała 3 kwietnia 1958 r., to do roszczenia powoda zgodnie z art. 3

ustawy z 1956 r. mają zastosowanie przepisy kodeksu zobowiązań o czynach

niedozwolonych, ustanawiające przesłanki odpowiedzialności, bez których

przepisy ustawy nie dałyby się zastosować. Nie można natomiast podzielić

zapatrywań jakoby Skarb Państwa nie ponosił odpowiedzialności za czynności

władcze funkcjonariuszy. Wykładnia taka byłaby sprzeczna z treścią powołanych

10

przepisów a także okolicznościami uchwalenia ustawy z 15 listopada 1956 r.,

które przede wszystkim dotyczyły czynności władczych ówczesnych

funkcjonariuszy władz publicznych.

W szczególności termin przedawnienia roszczeń ze zdarzenia, które

nastąpiło 3 kwietnia 1958 r., należy oceniać przy uwzględnieniu art. 283 § 1 i 3

k.z., a nie art. 6 ust. 1 ustawy z 1956 r. Należy jednak zauważyć, że trzyletni

termin przedawnienia roszczenia określony w art. 283 § 1 k.z. mógł najwcześniej

rozpocząć swój bieg od chwili powzięcia przez powoda wiadomości o powstałej

szkodzie, co nastąpiło w 1962 r. (informacja Sądu Powiatowego o stanie wpisów

w księdze wieczystej). W świetle powyższego należy uznać, że co do zasady

roszczenie powoda przedawniało się w 1965 r.

W tym miejscu zasadnym jest odniesienie się do zarzutu skarżącego

dotyczącego naruszenia art. 121 pkt 4 k.c. Przepis ten stanowi, że bieg

przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu co do

wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich

dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania

spraw danego rodzaju - przez czas trwania przeszkody. Skarżący zarzuca, że

Sąd Apelacyjny uwzględniając zarzut przedawnienia podniesiony przez stronę

pozwaną nie wziął pod uwagę obiektywnych przeszkód w dochodzeniu

roszczenia odszkodowawczego jakimi były „polityczne uwarunkowania, naganne

i wadliwe praktyki urzędnicze i sądowe do 1989 r., a po 1989 r. opór i inercja

organów administracji blokujących uzyskanie decyzji wyłączającej nieruchomość

spod działania przepisów reformy rolnej będącymi równoznacznymi z siłą

wyższą w rozumieniu tegoż przepisu”.

Zarzutowi temu nie można odmówić słuszności w odniesieniu do

politycznych uwarunkowań przed 1989 r. i odpowiadającej im praktyce sądów.

Należy mieć bowiem na uwadze okoliczność, iż w orzecznictwie sądów do roku

1989 istniał pogląd, że spory o to, czy nieruchomość podlegała wymienionemu

dekretowi PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej

(tekst jedn. Dz.U. z 1945 r. nr 3, poz. 13 ze zm.) były rozstrzygane, choć nie było

ku temu podstaw, na drodze administracyjnej i sądy powszechne nie powinny

11

ingerować w tę materię (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego

z 6 sierpnia 1999 r., IV SA 138/98, LEX 48628, uchwały Sądu Najwyższego:

z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 72, z 22 kwietnia

1994 r., III CZP 50/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 212, i z 27 kwietnia 1994 r., III

CZP 54/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 215, oraz wyrok Sądu Najwyższego

z 17 września 1999 r., I CKN 538/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 60). W tym miejscu

należy przytoczyć pogląd wyrażony w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego – zasady prawnej - z 13 października 1951 r.,

C 427/51 (opubl. OSN 1953, nr 1, poz. 1), zgodnie z którym, akcja

przeprowadzenia reformy rolnej „w samym założeniu mogła dać wyniki dodatnie

tylko wówczas, gdy pozostawała wyłącznie w ręku powołanych władz i nie

doznawała żadnych zakłóceń przez ingerencję czynników pozostających poza

sferą właściwych władz administracyjnych, a zwłaszcza władz sądowych.

Władze powołane do wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie

mogłyby należycie sprostać swemu zadaniu, jeśliby sądy swymi orzeczeniami

mogły obalać ich zarządzenia i burzyć w ten sposób podstawy, na których był

zbudowany cały plan ich działalności”.

W takiej sytuacji nie sposób przyjąć, że następcy prawni właściciela

spornej nieruchomości mogli efektywnie dochodzić na drodze prawnej jej zwrotu

w okresie sięgającym końca lat osiemdziesiątych a Sąd Najwyższy nie podziela

odmiennego poglądu Sądu Apelacyjnego. Co do zasady nie można wykluczyć

nawet dłuższego niż 4 czerwca 1989 r. okresu stanu zawieszenia biegu terminu

przedawnienia, jest to bowiem data przybliżona ale przeszkody mogące

usprawiedliwiać taki stan zawieszenia nie mogą być domniemywane, lecz muszą

być wyraźnie wskazane i wykazane przez stronę. W rozpoznawanej sprawie

powód takiego dowodu nie przedstawił.

Można jednak przyjąć istnienie podstawy do stwierdzenia, że co najmniej

do 4 czerwca 1989 roku na przeszkodzie w dochodzeniu roszczeń

odszkodowawczych właścicieli bezprawnie pozbawionych własności

nieruchomości stał niezależny od właścicieli, wywołany uwarunkowaniami

politycznymi, obiektywny stan o powszechnym zasięgu oddziaływania. Stan taki

porównywalny był ze stanem siły wyższej uniemożliwiającym uprawnionemu

12

dochodzenie swych roszczeń przed sądem lub innym organem i w konsekwencji

powodującym zawieszenie biegu przedawnienia (por. uchwałę pełnego składu

Izby Cywilnej SN z 26 października 2007r, III CZP 30/07, orzeczenia Sądu

Najwyższego: z 11 października 1996 r., III CZP 76/96, OSNC 1997, nr 2, poz.

16, z 11 lutego 1997 r., II CKN 78/96, LEX nr 55387, z 13 grudnia 2001 r., IV

CKN 307/01 – cytowanym wyżej, oraz z 14 marca 2002 r., IV CKN 878/00, LEX

nr 53921). W postanowieniu z dnia 13 października 2003 r. I CK 162/05

(niepubl.) stwierdził wprost, że „wywołany uwarunkowaniami politycznymi stan

niemożności efektywnego dochodzenia na drodze prawnej zwrotu

nieruchomości jest porównywalny ze stanem siły wyższej (stanem zawieszenia

wymiaru sprawiedliwości) uniemożliwiającym uprawnionemu dochodzenie swych

roszczeń i powodującym w konsekwencji wstrzymanie rozpoczęcia biegu

zasiedzenia." Podobnie w postanowieniach z 9 maja 2003 r. V CK 24/03

(niepubl.) i V CK 13/03 (OSP 2004, nr 4, poz. 53) Sąd Najwyższy stwierdził, iż

„nie sposób przyjąć, że właściciele nieruchomości przejętej przez Skarb

Państwa z naruszeniem prawa mogli efektywnie na drodze prawnej dochodzić

jej zwrotu w okresie sięgającym, jeżeli nie końca lat osiemdziesiątych, to

w każdym razie do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r.

o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania administracyjnego (Dz.U. Nr 4, poz. 8) (...) Na przeszkodzie stał

niezależny od nich, wywołany uwarunkowaniami politycznymi, obiektywny stan,

o powszechnym zasięgu oddziaływania. Stan taki jest porównywalny ze stanem

siły wyższej (zawieszenia wymiaru sprawiedliwości); uniemożliwiającym

uprawnionemu dochodzenie swych roszczeń przed sądem lub innym organem

i w konsekwencji powodującym zawieszenie biegu przedawnienia oraz

zasiedzenia”.

W rozpoznawanej sprawie nie można pominąć drogi postępowania

administracyjnego, która otworzyła się w 1980 r. z chwilą wejścia w życie ustawy

z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. nr 4, poz. 8).

W sprawie niniejszej czynnością zrównaną z rozporządzeniem nieruchomością

był akt nadania, który zgodnie z obowiązującym wówczas rozporządzeniem

13

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu

administracyjnym (Dz.U. Nr 36, poz. 341, ze zm.) miał wszelkie elementy, jakie

powinna mieć decyzja administracyjna (art. 75). Można zatem uznać, że źródłem

szkody było wydanie decyzji uznawanej za wystarczający tytuł własności. Jak

wskazano wyżej, powód wystąpił do Wojewody G. o stwierdzenie nieważności kilku

aktów określanych przez niego jako decyzje lub będących nimi, jednak w toku

postępowania administracyjnego zmodyfikował żądanie i zażądał stwierdzenia,

że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Nie kwestionując trafności uwag powoda o inercji władz, stwierdzić należy,

że ostatecznie zmiana wniosku spowodowała, iż nie doszło do stwierdzenia

nieważności jakiejkolwiek decyzji, co otwierałoby drogę ewentualnego dochodzenia

odszkodowania na podstawie art. 160 k.p.a. Natomiast decyzja Wojewody P. z dnia

16 marca 2004 r. SR/R-III-6017/12/95/04 stwierdzająca, że przedmiotowa

nieruchomość nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o

przeprowadzeniu reformy rolnej nie dawała powodowi podstaw do wystąpienia z

roszczeniem o naprawienie szkody wyrządzonej w wyniku wydania decyzji

nieważnej lub z naruszeniem prawa.

Przyjmując, że najpóźniej z dniem 4 czerwca 1989 r. ustały przeszkody

określane jako stan siły wyższej uniemożliwiające skuteczną ochronę praw lub

roszczeń powoda, z chwilą ich ustania, zgodnie z art. XXXV pkt 1 p.w.k.c. do

skutków zmian umożliwiających ponowny bieg terminu przedawnienia, stosuje

się art. 124 § 1 k.c. Wyżej wskazano, że pierwsze działania w celu ochrony

swego roszczenia powód podjął w 1995 r., czyli po upływie terminu 3 – letniego

a czynności ściśle zmierzające do otwarcia drogi w celu zgłoszenia roszczenia

odszkodowawczego podjął najwcześniej w 2000 r. Na uboczu pozostaje

nieskuteczność tego działania skierowanego przeciw czynności organu

administracji niestanowiącej decyzji. Okoliczność ta wskazuje na wyraźne

przekroczenie terminu przedawnienia liczonego od 1989 r. i ma znaczenie

decydujące dla oceny podniesionego w skardze twierdzenia o naruszeniu art. 5

k.c. przez uwzględnienie zarzutu przedawnienia podniesionego przez Skarb

Państwa.

14

Należy podzielić ocenę wyrażoną przez Sąd Apelacyjny, że zastosowanie

art. 5 k.c. powinno być ograniczone do wypadków szczególnych, ponieważ

podniesienie takiego zarzutu jest uprawnieniem dłużnika (por. wyroki SN:

z 9 lutego 2000 r., III CKN 594/98, 15 września 1999 r., III CKN 338/98,

7 listopada 2003 r., V CK 399/02, 19 grudnia 2006 r., V CSK 327/06). Nie

wykluczając przeto co do zasady takiej możliwości obrony przed zarzutem

pozwanego, trzeba uznać brak ku temu podstawy w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy, zwłaszcza znaczne przekroczenie terminu, skoro powód

z roszczeniem odszkodowawczym opartym na art. 417 k.c. wystąpił dopiero

w 2004 r.

Nie zasługuje na uwzględnienie również zgłoszony przez skarżącego

zarzut naruszenia art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca

1952 r. przez pozbawienie powoda realizacji prawa podmiotowego wbrew

decyzji wyłączającej nieruchomość spod działania dekretu o reformie rolnej.

Przepis ten stanowi, że każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do

poszanowania swego mienia i nikt nie może być pozbawiony swojej własności,

chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę

oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Należy zauważyć,

że Rzeczypospolita Polska ratyfikowała Protokół Nr 1 w dniu 10 października

1994 r., natomiast akt nadania nieruchomości należącej do poprzednika

prawnego powoda nastąpił przed tą datą. W powyższym przypadku nie można

zatem mówić o naruszeniu postanowień Protokołu Nr 1, gdyż państwo - jak

wyjaśnił to Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzeczeniu z dnia 27 stycznia

2000 r. w sprawie Rucińska v. Polska, 33752/96 (Lex nr 41130) - może ponosić

odpowiedzialność za zdarzenia, które nastąpiły po ratyfikowaniu Konwencji.

Zarzut naruszenia art. 1 Protokołu Nr 4 do Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w Strasburgu dnia

16 września 1963 r. jest niezrozumiały, gdyż art. 1 tego Protokołu nie znajduje

zastosowania na tle stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy.

15

Odnosząc się do zarzutu naruszenia § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa

i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN

z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 10, poz.

51 ze zm.) polegającego na przyjęciu, że jest on zbędny przy ustaleniu

bezprawności działania organów administracji przy przejęciu nieruchomości na cele

reformy rolnej i rozdysponowania nią na rzecz osób trzecich, należy stwierdzić, że

nie zasługuje on na uwzględnienie. Treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie

daje podstaw do takiego zarzutu.

Powołany przepis stanowi, że orzekanie w sprawach, czy dana

nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 pkt e należy

w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich, natomiast od decyzji

wojewódzkiego urzędu ziemskiego służy stronom prawo odwołania za

pośrednictwem tegoż urzędu w ciągu dni 7, licząc od dnia następnego po

doręczeniu decyzji, do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Przepis ten ustanawia

wyłącznie kompetencję organów administracji w sprawach orzekania o podleganiu

nieruchomości przepisom dekretu o reformie rolnej a jego treść nie pozostaje

w związku z oceną prawną dochodzonego przez powoda roszczenia

w postępowaniu sądowym. Na podstawie § 5 została wydana przez Wojewodę

Pomorskiego decyzja stwierdzająca jedynie, iż przedmiotowa nieruchomość nie

podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu

reformy rolnej, nie stwierdzono natomiast nieważności jakiejkolwiek decyzji.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok

mimo zakwestionowanego w części uzasadnienia odpowiada prawu i na podstawie

art. 39814

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw,

a o kosztach postępowania kasacyjnego orzekł stosownie do art. 102 w związku

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.