IV CSK 326/07

Sygn. akt IV CSK 326/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa P. I. Spółki Akcyjnej w G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta G.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 6 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 marca 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego 2400 (dwa tysiące czterysta) zł zwrotu kosztów

zastępstwa prawnego w instancji kasacyjnej.

2

Uzasadnienie

W sprawie chodzi o ustalenie wysokości nowej opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego przez powoda gruntu składającego się z działek nr

557/89 i 558/809 położonych w G. przy ul. K. 22.

Prezydent Miasta G. pismem z dnia 12 grudnia 2001 r. wypowiedział

dotychczasową opłatę roczną w kwocie 15.119,34 zł. i przedłożył ofertę opłaty

w wysokości 86.973,12 zł. Powód złożył wniosek do Samorządowego Kolegium

Odwoławczego w G. o uznanie, że zaproponowana przez pozwanego aktualizacja

opłaty jest nieuzasadniona. Orzeczeniem z dnia 29 listopada 2004 r. Kolegium

oddaliło ten wniosek. Na skutek sprzeciwu powoda od tego orzeczenia sprawa

znalazła się w Sądzie Okręgowym w G., który po przeprowadzeniu postępowania

dowodowego ostatecznie za podstawę orzekania przyjął wycenę nieruchomości,

dokonaną przez biegłą J. I w jej opinii uzupełniającej, na kwotę 2.561.876 zł. Sąd

przyjął, że opłata od tej wartości powinna wynosić 3%, wobec czego wyrokiem z

dnia 25 września 2005 r. ustalił wysokość opłaty rocznej na 76.856,28 zł. Odrzucił

bowiem twierdzenie powoda, że opłatę tę należy obniżyć o 50% z uwagi na to, że

nieruchomość położona jest na obszarze K., która podlega ochronie

konserwatorskiej, gdyż ustalił, że ta konkretna nieruchomość nie została wpisana

do rejestru zabytków. Odnosząc się do twierdzeń powoda, że wysokość stawki

opłaty powinna być od 2006 r. zmniejszona do 1% z uwagi na zmianę

przeznaczenia nieruchomości na mieszkaniową, Sąd Okręgowy wskazał, że co do

tej kwestii istnieje względna niedopuszczalność drogi sądowej. Zmiana wysokości

stawki procentowej opłaty rocznej może być bowiem przeprowadzona tylko w trybie

wskazanym w art. 81 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. nr 261, poz. 2603, ze zm.), dalej – „ugn”.

Zgodnie z tym przepisem użytkownik wieczysty powinien najpierw zwrócić się do

odpowiedniego organu z żądaniem obniżenia dotychczasowej stawki procentowej,

a w razie nieuwzględnienia tego żądania, może wnioskować o skierowanie sprawy

do samorządowego kolegium odwoławczego, a dopiero potem do sądu.

Wyczerpanie tej drogi postępowania przedsądowego jest obligatoryjne.

3

Tymczasem przedmiotem niniejszej sprawy jest tylko kwestia ustalenia nowej

wysokości opłaty rocznej w stosunku do zmienionej wartości gruntu i w tym jedynie

zakresie sąd ją może rozpoznawać, gdyż zmiana stawki procentowej nie była

przedmiotem orzeczenia Kolegium Samorządowego.

Apelacja powoda od tego rozstrzygnięcia została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 21 marca 2007 r. Sąd ten podzielił stanowisko Sądu

Okręgowego o czasowej niedopuszczalności drogi sądowej do rozstrzygania

kwestii ustalenia nowej stawki procentowej opłaty rocznej w sprawie niniejszej.

Ustalił, że powód wystąpił z oddzielnym żądaniem obniżenia tej stawki z 3% do 1%,

którego pozwany nie uwzględnił. Samorządowe Kolegium Odwoławcze

orzeczeniem z dnia 13 września 2006 r. oddaliło jego wniosek w tej materii,

uznając, że nie doszło do trwałej zmiany sposobu korzystania z nieruchomości.

Powód wniósł sprzeciw od tego orzeczenia do Sądu Rejonowego w G. Powyższe

postępowanie powoda, zdaniem Sądu Apelacyjnego, potwierdza jedynie słuszność

poglądu o niedopuszczalności orzekania o zmianie stawki procentowej opłaty

rocznej w niniejszej sprawie. Zresztą, w ocenie tego Sądu, nie doszło w niej do

formalnego rozszerzenia żądania pozwu o ustalenie nowej stawki opłaty

procentowej, tak, że nie było podstaw do ustosunkowywania się do tego żądania

w orzeczeniu sądowym. Gdyby takie żądanie zostało formalnie zgłoszone,

podlegałoby odrzuceniu, z uwagi na czasową niedopuszczalność drogi sądowej do

jego rozpoznania.

Jeśli zaś chodzi o zarzuty dotyczące nieprawidłowego, zdaniem powoda, ustalenia

wartości spornej nieruchomości, to Sąd Apelacyjny uznał je za bezpodstawne,

podzielając w tej mierze ustalenia Sądu I - ej Instancji.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną powód. Zarzucił

naruszenie art. 2 § 3 k.p.c. w zw. z art. 73 ust. 2 ugn i w zw. z art. 78 – 81 ugn oraz

w zw. z art. 385 k.p.c., art. 193 § 1 k.p.c., a także art. 328 § 2 i art. 373 w zw. z art.

385 k.p.c. oraz art. 217 § 1 w zw. z art. 385 k.p.c., art. 321 § 1 w zw. z art. 316 § 1

k.p.c. i art. 233 § 1 w zw. z art. 385 k.p.c. Ponadto zarzucił naruszenie art. 6 k.c.

w zw. z art. 78 ust. 3 zdanie 2 ugn. Na tych podstawach wnosił o uchylenie

skarżonego wyroku, względnie także wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wymiar opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste określają dwa czynniki.

Zgodnie z art. 72 ust. 1 ugn pierwszy, to cena nieruchomości, ustalana według

zasad z art. 67 ugn. Drugim jest stawka procentowa, której wysokość ustawodawca

zróżnicował odpowiednio do określonego w umowie celu, na jaki nieruchomość

została oddana. Stosownie do art. 72 ust. 3 pkt 1 – 5 ugn, w zależności od

przeznaczenia nieruchomości, stawka ta wynosi: 0,3%, 1%, 2% lub 3% ceny

nieruchomości. Jest rzeczą jasną, że w trakcie trwania umowy wieczystego

użytkowania mogą ulec zmianie oba te czynniki kształtujące wymiar opłaty rocznej

i wówczas, stosownie do przepisów art. 78 – 81 ugn, każda ze stron ma prawo

zainicjować postępowanie zmierzające do aktualizacji wysokości tej opłaty.

W niniejszej sprawie postępowanie to rozpoczął pozwany Skarb Państwa,

twierdząc, że wartość nieruchomości znacznie wzrosła, w związku z czym

wypowiedział powodowi dotychczasową wysokość opłaty, proponując jednocześnie

opłatę znacznie wyższą. Spór pomiędzy stronami dotyczył tylko tego, czy cena ta

wzrosła rzeczywiście i o ile. Dopiero na etapie postępowania sądowego powód

podniósł kwestię zmiany stawki procentowej opłaty, twierdząc, że w związku ze

zmianą dotychczasowego sposobu korzystania z nieruchomości i przeznaczeniem

jej na cele mieszkaniowe, powinna zostać obniżona stawka procentowa opłaty

rocznej z 3% do 1% ceny nieruchomości (art. 72 ust. 3 pkt 4 ugn), co nie zostało

uwzględnione. W związku z tym, w pierwszym rzędzie wymaga wyjaśnienia kwestia

natury formalnej, której skarżący poświęca najwięcej uwagi i którą wyeksponował

jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Chodzi

o to, czy w sytuacji, kiedy postępowanie aktualizujące wysokość opłaty rocznej

dotyczyło - zarówno na etapie wypowiedzenia dotychczasowej opłaty, jak i na

etapie postępowania przed samorządowym kolegium orzekającym - tylko

określenia aktualnej wartości nieruchomości, powód może na etapie postępowania

sądowego rozszerzyć przedmiot sporu, żądając zmiany stawki procentowej tej

opłaty.

Na to pytanie należy odpowiedzieć przecząco. Stosownie do art. 73 ust. 2 ugn,

jeżeli po oddaniu nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste nastąpi trwała

zmiana sposobu korzystania z nieruchomości, powodująca zmianę celu, na który

5

nieruchomość została oddana w wieczyste użytkowanie, stawkę procentową opłaty

rocznej zmienia się stosownie do tego celu. Przy dokonywaniu zmiany stawki

procentowej stosuje się tryb postępowania określony w art. 78 - 81. Odesłanie

zawarte w tej normie oznacza, że w obecnym stanie prawnym sformalizowane

postępowanie aktualizujące przewidziane w art. 78 – 81 ugn dotyczy obligatoryjnie

obu czynników kształtujących wymiar opłaty rocznej. Jeżeli zatem, jak w sprawie

niniejszej, postępowanie dotyczyło aktualizacji opłaty tylko ze względu na zmianę

wartości nieruchomości, to na etapie postępowania sądowego niedopuszczalne jest

rozszerzenie żądania i objęcie tym postępowaniem także zmiany stawki

procentowej tej opłaty. Obowiązek uprzedniego wyczerpania etapu postępowania

przed samorządowym kolegium odwoławczym także w kwestii zmiany stawki

procentowej sprawia, że występuje tu przypadek czasowej niedopuszczalności

drogi sądowej, który uzasadnia odrzucenie takiego żądania. Jednoczesne

rozpoznawanie aktualizacji opłaty rocznej z przyczyny zmiany obu tych czynników

kształtujących opłatę jest możliwe tylko w dwóch przypadkach: kiedy od początku

postępowanie aktualizacyjne ich dotyczy, lub kiedy postępowania zostały wszczęte

odrębnie, ale na etapie postępowania sądowego połączono je do wspólnego

rozpoznania na podstawie art. 219 k.p.c. Żaden z nich nie zachodzi w sprawie

niniejszej. Powód powołuje się wprawdzie na odmienne stanowisko w kwestii

dopuszczalności rozszerzenia żądania pozwu w takim wypadku, zaprezentowane

w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1997 r., III CZP 44/97 (OSNC

1998, nr 2, poz. 21), uszło jednak jego uwagi, że uchwała ta utraciła aktualność

w tym zakresie, z uwagi na dokonaną zmianę stanu prawnego. Sąd Najwyższy

w tej uchwale podkreślił, że na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 29

kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U.

z 1991 r. Nr 30, poz. 127, ze zm.) samorządowe kolegium odwoławcze nie było

właściwe do decydowania o wysokości stawki procentowej, ponieważ ustawa nie

przewidywała takiej jego kompetencji. Dlatego Sąd Najwyższy dopuścił możliwość

zgłoszenia takiego żądania na podstawie art. 189 k.p.c. na etapie rozpoznawania

przez sąd sprzeciwu od orzeczenia kolegium, wydanego w kwestii wartości

nieruchomości, od której ustala się opłatę roczną. W obecnym stanie prawnym nie

jest to już możliwe.

6

Wbrew stanowisku obu Sądów należy przyjąć, że w piśmie procesowym

z dnia 13 października 2005 r., złożonym na rozprawie przed Sądem Okręgowym,

powód dokonał rozszerzenia żądania pozwu. Świadczy o tym wyraźnie treść punktu

II tego pisma o następującym brzmieniu: wnoszę (..) „że opłata roczna winna być

ustalona w oparciu o stawkę opłaty począwszy od roku 2006 wynoszącą 1%

wartości nieruchomości, bowiem nieruchomość ta wykorzystywana jest na cele

mieszkaniowe”. Ewentualne wątpliwości w tym względzie usuwa obszerne

uzasadnienie tego zmienionego żądania, sformułowane prawie na całej stronie tego

pisma, w połączeniu z fragmentem pisma z dnia 8 listopada 2005 r., w którym

powód stwierdza, że „ma prawo i wystąpił do Sądu o ustalenie opłaty rocznej

począwszy od 2006 r. przy stawce wynoszącej 1%”. Należy więc stwierdzić, że,

Sądy miały obowiązek ustosunkować się w formie orzeczenia o odpowiedniej treści

do tego dodatkowego żądania, zatem niewydanie takiego orzeczenia było z ich

strony uchybieniem, na które słusznie zwraca uwagę skarżący. Jednakże, wbrew

jego przekonaniu, to uchybienie nie mogło mieć wpływu na merytoryczne

rozstrzygnięcie sporu, gdyż, jak to zostało już wykazane, rozszerzone żądanie

powinno podlegać odrzuceniu, z przyczyny czasowej niedopuszczalności drogi

sądowej do jego rozpoznania. Dlatego też ta część zarzutów skargi kasacyjnej,

która odnosi się do kwestii żądania zmiany stawki procentowej opłaty rocznej nie

mogła odnieść skutku.

Z kolei zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące rzekomo wadliwie ustalonej

wartości spornych nieruchomości są nieuzasadnione. Wbrew zastrzeżeniom

skarżącego, należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny szczegółowo odniósł się

w uzasadnieniu swojego orzeczenia do rozbieżnego materiału dowodowego w tym

zakresie i przekonująco wykazał dlaczego zaakceptował wycenę biegłej J. I., jako

podstawę ustalenia wartości nieruchomości. Kwestionowanie tej oceny trzeba więc

uznać za niedopuszczalną polemikę z ustaleniami poczynionymi w sprawie (art.

3933

§ 3 k.p.c.). Wreszcie na nieporozumieniu oparty jest zarzut skargi naruszenia

art. 6 k.c. w zw. z art. 78 ust. 3 zdanie 2 ugn przez uznanie, że to na stronie

powodowej spoczywał ciężar wykazania, iż wartość nieruchomości nie uległa

zmianie. Na k. 15 uzasadnienia Sądu Apelacyjnego zawarte jest bowiem

następujące stwierdzenie: „Niezasadna jest również apelacja w zakresie, w jakim

7

kwestionuje przyjęcie przez Sąd Okręgowy, iż pozwany wbrew treści art. 78 ust. 3

ugn nie wykazał, iż istnieją podstawy do aktualizacji opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego”. Wyraźnie zatem i prawidłowo Sąd uznaje, że to

pozwany powinien wykazać istnienie podstaw do zmiany opłaty rocznej; odmienne

odczytanie tego stanowiska Sądu przez skarżącego jest więc błędne i, rzecz jasna,

nie może podważyć krytykowanego wyroku.

Z podanych przyczyn skarga kasacyjne podlegała oddaleniu, z obciążeniem

strony powodowej kosztami zastępstwa prawnego w instancji kasacyjnej (art. 39814

w zw. z art. 98 § 1 i art. 39821

k.p.c.).