III CZP 114/07

Uchwała z dnia 14 grudnia 2007 r., III CZP 114/07

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzycieli: Wiesława

B. (...) przy uczestnictwie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w N.S.,

Inspektoratu w T. (...) o egzekucję świadczeń pieniężnych, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 grudnia 2007 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z

dnia 24 lipca 2007 r.:

"1. Czy dopuszczalna jest droga sądowa dla zaspokojenia w planie podziału

sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości należności Skarbu Państwa z tytułu

zobowiązań podatkowych, stwierdzonych administracyjnymi tytułami wykonawczymi

i zgłoszonych do podziału na podstawie art. 1036 k.p.c.?,

a w przypadku odpowiedzi pozytywnej na to pytanie:

2. Czy w aktualnie obowiązującym stanie prawnym wystarczającą podstawą

uczestnictwa wierzyciela – Skarbu Państwa, realizującego należności podatkowe w

dokonywanym przez sąd podziale sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości,

jest administracyjny tytuł wykonawczy, czy też dla spełnienia wymogu art. 1036

k.p.c. w zakresie obowiązku przedłożenia przez zgłaszającego się wierzyciela tytułu

wykonawczego konieczne jest uprzednie zaopatrzenie administracyjnego tytułu

wykonawczego w sądową klauzulę wykonalności?”

podjął uchwałę:

Niedopuszczalna jest droga sądowa dla zaspokojenia należności

podatkowych Skarbu Państwa, stwierdzonych tytułem wykonawczym

wystawionym przez wierzyciela domagającego się ich uwzględnienia w

podziale sumy uzyskanej przez sądową egzekucję z nieruchomości (art. 1036

k.p.c.).

Uzasadnienie

Przedstawiając zagadnienie prawne Sąd Okręgowy wskazał, że w

postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym z udziałem – jako wierzycieli – osób

fizycznych, spółki jawnej i banku spółdzielczego, komornik dokonał licytacyjnej

sprzedaży nieruchomości. Po jej dokonaniu Naczelnik Pierwszego Urzędu

Skarbowego w T. przesłał tytuły wykonawcze przeciw dłużnikowi, domagając się na

podstawie art. 1036 k.p.c. uwzględnienia ich w planie podziału sumy uzyskanej z

egzekucji.

Sąd Rejonowy nie uwzględnił tego wniosku i wyraził pogląd o

niedopuszczalności drogi sądowej do dochodzenia należności podatkowych po

nowelizacji przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, rozciągającej

się na etap podziałowy postępowania egzekucyjnego. Zarzuty wniesione przez

Naczelnika Urzędu Skarbowego, oparte na wykładni art. 1036, 1025 § 1 pkt 7 oraz

§ 2 k.p.c. i art. 110 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (Dz.U. Nr 24, poz. 1451 ze zm., jedn. tekst: Dz.U.

2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm. – dalej: "u.p.e.a."), zostały oddalone, a zażalenie

wierzyciela przedstawiono Sądowi Okręgowemu. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia wymaga przypomnienia, że w

systemie prawa polskiego wprowadzanie w życie orzeczeń, zarządzeń, nakazów i

zakazów władz administracyjnych, wydawanych przez nie w celu wykonywania

ustaw i rozporządzeń, było dokonywane w trybie odrębnym, a nie w sądowej

egzekucji (por. art. 174 u.p.e.a.). Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. nie dopuszczała

jednak zaspokajania należności pieniężnych z nieruchomości w postępowaniu

egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z art. 67 § 1 i 2 w brzmieniu pierwotnym,

gdy egzekucja administracyjna należności pieniężnych z ruchomości,

wierzytelności, w tym rachunków bankowych, wynagrodzenia za pracę, praw

majątkowych, wkładów oszczędnościowych lub pieniędzy nie była celowa lub

okazała się bezskuteczna, organ egzekucyjny mógł wystąpić do komornika

sądowego o przeprowadzenie egzekucji z nieruchomości zobowiązanego w trybie

sądowym. Tytuł wykonawczy wystawiony przez wierzyciela powinien być na jego

wniosek zaopatrzony w sądową klauzulę wykonalności, chyba że szczególne

przepisy inaczej stanowiły. W stosunku do innych tytułów wykonawczych art. 70

u.p.e.a. (według tekstu jednolitego z 1991 r.) wymagania takiego nie zawierał. Nie

budziło wówczas istotnych wątpliwości upoważnienie wierzyciela nie tylko do

wystąpienia z wnioskiem, ale i przyłączenie się do niej w każdym stadium, również

do podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 9 czerwca 1995 r., III CZP 71/95, OSP 1996, nr 2, poz. 30,

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2000 r., III CKN 731/99, OSNC

2000, nr 9, poz. 159, i z dnia 22 stycznia 2003 r., IV CKN 1683/00, OSP 2005, nr 1,

poz. 2). Należy zgodzić się z poglądem wypowiedzianym przez Sąd Okręgowy, że

uprawnienie do żądania od komornika przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości

dłużnika w celu ściągnięcia należności pieniężnych państwa wynikających z prawa

publicznego kwalifikowało tę egzekucję jako sprawę cywilną w rozumieniu art. 1

in fine k.p.c.

Istotna zmiana stanu prawnego dokonana w ustawie z dnia 6 września 2001 r.

o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 1368) polegała na dopuszczeniu egzekucji

administracyjnej w celu ściągnięcia należności pieniężnych z nieruchomości

dłużnika i dodaniu rozdziału 7, regulującego sposób jej przeprowadzenia.

Utrzymano przy tym w mocy art. 62 według numeracji tekstu jednolitego z 1991 r.,

dotyczący postępowania w razie zbiegu egzekucji sądowej i administracyjnej.

Zauważyć też trzeba odmienny porządek nowelizacji szczególnego rodzaju

należności publicznych z tytułu składek i innych świadczeń w ramach

ubezpieczenia społecznego, ustawa nowelizująca nie uchyliła bowiem art. 24 ust. 2

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,

dopuszczającego dualizm dróg postępowania egzekucyjnego – sądowej i

administracyjnej – i stan taki trwa do dzisiaj.

Unormowanie egzekucji administracyjnej z nieruchomości, wykazujące zresztą

podobieństwo do egzekucji sądowej, wymaga oceny w świetle niewątpliwego

rozdziału kompetencji organów administracyjnych i sądowych obejmującego

postępowania rozpoznawcze i wykonawcze. W ramach tej oceny z perspektywy

egzekucji sądowej nasuwa się wyraźny jej związek z drogą sądową, będącą

bezwzględną przesłanką w postępowaniu rozpoznawczym, a rozciągającą się

również na postępowanie egzekucyjne, o czym świadczy treść art. 824 § 1 pkt 1

k.p.c., nakazującego umorzenie tego postępowania w razie jej braku. Uchylenie

ustawą z dnia 6 września 2001 r. uprawnienia administracyjnego organu

egzekucyjnego do wystąpienia z wnioskiem do komornika sądowego o

przeprowadzenie egzekucji z nieruchomości, prowadzi do wniosku, że

kompleksowa regulacja zawarta w rozdziale 7 działu II ustawy o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji oznacza przyznanie administracyjnym organom

egzekucyjnym pełnych kompetencji do przeprowadzania egzekucji w zakresie

podobnym jak w postępowaniu sądowym. Przemawia za takim wnioskiem

kategoryczne brzmienie art. 3 u.p.e.a. („stosuje się”) oraz dopuszczenie wyjątku

tylko na podstawie szczególnego przepisu ustawy.

Z taką wykładnią harmonizuje również pozostawienie art. 773 k.p.c. i art. 62

u.p.e.a. dotyczących zbiegu egzekucji administracyjnej i sądowej oraz regulacja

ograniczeń w razie zbiegu tych dwóch dróg egzekucji (pierwszeństwo przepisów

ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Przepisy te dopuszczają

uwzględnienie wierzytelności podatkowych w planie podziału jako wyjątek. Również

przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 115 i nast.)

dopuszczają wyjątkowe uwzględnianie w podziale (w egzekucji administracyjnej)

wierzytelności podlegających egzekucji sądowej; szczególne uprawnienia do

zgłaszania wierzytelności w odmiennym rodzajowo postępowaniu mają wierzyciele

zabezpieczeni rzeczowo. Postępowanie egzekucyjne w administracji nie zawiera

przepisów pozwalających nakazać zobowiązanemu wyjawienia majątku lub

przedmiotów (art. 71 i 118 u.p.e.a.) i w tym zakresie odsyła do postępowania

sądowego. Wyjątki te nie podważają jednak podziału zasadniczego,

przebiegającego przez postępowanie rozpoznawcze aż po egzekucyjne do chwili

jego definitywnego zakończenia, tj. spieniężenia majątku zobowiązanego i

podzielenia uzyskanych sum miedzy wierzycieli uczestniczących w tym

postępowaniu. Celowość ich utrzymania usprawiedliwiają jednak względy

społeczne (wierzytelności wskazane w art. 115 § 2 u.p.e.a.) albo potrzeba ochrony

praw rzeczowych ograniczonych (art. 1000 § 1 k.p.c. i art. 112c u.p.e.a.). Odmienna

regulacja, pozbawiająca uprawnionych z hipoteki ich prawa, a nie zapewniająca

uczestnictwa w podziale sumy, stanowiłaby niedopuszczalny wypadek

wywłaszczenia bez odszkodowania.

Uwzględnienie doniosłości przesłanki drogi sądowej pozbawia istotnego

znaczenia argumentację dopuszczającą przyłączenie się do podziału wierzyciela

należności podatkowych z odwołaniem się do reguły interpretacyjnej zakazującej

czynienia rozróżnień treści normy prawnej tam, gdzie nie rozróżnia ich ustawa.

Trzeba zatem uznać, że formuła o wierzycielach składających tytuł wykonawczy art.

1036 k.p.c. odnosi do wierzycieli, dla których zgodnie z art. 1 k.p.c. otwarta jest

droga sądową (art. 2 k.p.c.). Dokonywanie wykładni wyizolowanego przepisu bez

uwzględnienia jego kontekstu normatywnego rodzi niebezpieczeństwo uzyskania

wyniku sprzecznego z istotą, celem i funkcją danej instytucji prawnej. Poprzestanie

na przytoczonym fragmencie art. 1036 k.p.c. nakazywałoby też, stosownie do art.

115c § 1 pkt 1, przyznanie wierzycielom zobowiązanego prawo uczestniczenia w

podziale sumy uzyskanej z egzekucji administracyjnej. Taki wynik podważałby sens

nowelizacji ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z 2001 r.

(zwłaszcza usunięcie art. 70) i wprowadzał chaos w przymusowym zaspokajaniu

wierzytelności (należności). (...)

Ustanowienie odrębnej drogi postępowania dla wierzytelności dochodzonych

na drodze egzekucji sądowej i administracyjnej nie pozbawia ochrony wierzycieli

należności wymienionych w art. 2 u.p.e.a. Artykuł 954 pkt 2 k.p.c. gwarantuje

organom gminy i urzędowi skarbowemu informację o licytacji, a tym samym

wykorzystanie instytucji zbiegu egzekucji dla zapewnienia pełnego uczestnictwa w

podziale. Obowiązek ten ustanawia wyższy poziom ochrony interesu wierzycieli

należności podatkowych w stosunku do innych wierzycieli uprawnionych do

zaspokajania swoich należności w egzekucji sądowej, ponieważ wymaga się od

nich wyższej staranności, tj. zabezpieczenia rzeczowego lub regularnego

interesowania się ogłoszeniami o licytacji (art. 110w § 3-8 u.p.e.a.).

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1

k.p.c.).