I UK 182/07

Sygn. akt I UK 182/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca)

SSA Jolanta Pietrzak

w sprawie z odwołania Z. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 listopada 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie:

2

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 6 maja 2005 r. oddalił odwołanie Z. G. (wnioskodawcy) od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych - Oddziału w K. (organ rentowy) z dnia 7 stycznia 2005

r. odmawiającej wnioskodawcy prawa do emerytury.

Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że wnioskodawca ur. (...) 1944 r., z

zawodu dyrygent, w grudniu 2004 r. wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury w

związku z ukończeniem 60 lat życia i wykonywaniem pracy w warunkach

szczególnych. Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji, bowiem

wnioskodawca nie spełnił warunków zawartych w art. 27, 29 i 32 ust. 1 i 4 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.). Sąd Okręgowy stwierdził, iż § 12 tego rozporządzenia

jednoznacznie stanowi, że emeryturę może otrzymać osoba, która ma wymagany

okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat działalności twórczej lub artystycznej i

wykonywała jeden z wymienionych w przepisie zawodów m. in. dyrygentki.

Zdaniem Sądu Okręgowego płeć osoby uprawnionej do uzyskania świadczeń

emerytalnych została w tym przepisie jednoznacznie określona, nie można więc

dowolnie przyjmować, że dotyczy także mężczyzn.

W apelacji od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił naruszenie

przepisów art. 27, 29, 32 ust. 1 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, a także § 12 ust. 1 lit. d rozporządzenia w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w związku z art. 112

k.p. przez odmowę przyznania

wnioskodawcy zatrudnionemu na stanowisku dyrygenta prawa do wcześniejszej

emerytury. Ponadto zarzucił sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w

sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że tylko kobiecie dyrygentce

przysługuje prawo do wcześniejszej emerytury. Wskazując na te podstawy

wnioskodawca wniósł o zmianę wyroku Sądu l instancji i poprzedzającej ten wyrok

3

decyzji organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez przyznanie

wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury od dnia 1 grudnia 2004 r.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

listopada 2006 r. oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku Sądu

Okręgowego.

Sąd Apelacyjny zważył, że w sprawie niniejszej bezspornym jest, iż

wnioskodawca legitymuje się ponad 40-letnim okresem składkowym i

nieskładkowym, w tym ponad 15 - letnim stażem pracy na stanowisku dyrygenta.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, istota sporu sprowadza się do ustalenia

uprawnień wnioskodawcy do świadczeń emerytalnych na podstawie art. 32 ust.1 i 4

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z

brzmieniem tego przepisu ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia

1949 r. zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt. 1 tej ustawy.

Dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w art. 32 ust. 1, za

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników

zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym

stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze

względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których

obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych.

Wymogi, na podstawie których osobom zatrudnionym w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze przysługuje prawo do emerytury, w tym wiek

emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych, tj. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43 ze zm.). Stosownie

do brzmienia § 12 powołanego rozporządzenia pracownik wykonujący działalność

twórczą lub artystyczną w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym

twórców i ich rodzin nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące

warunki:1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący dla: a) tancerza, akrobaty,

gimnastyka, ekwilibrysty, kaskadera - 40 lat dla kobiet i 45 lat dla mężczyzn, b)

4

solisty wokalisty, muzyka grającego na instrumentach dętych, tresera zwierząt

drapieżnych - 45 lat dla kobiet i 50 lat dla mężczyzn, c) artysty chóru, żonglera,

komika cyrkowego, aktora teatru lalek - 50 lat dla kobiet i 55 lat dla mężczyzn, d)

aktorki, dyrygentki - 55 lat, e) muzyka grającego na instrumentach smyczkowych,

perkusyjnych oraz klawiszowych, operatora obrazu filmowego, fotografika - 55 lat

dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn, 2) wiek emerytalny osiągnął w czasie zatrudnienia

lub w ciągu 5 lat od ustania zatrudnienia, 3) ma wymagany okres zatrudnienia, w

tym co najmniej 15 lat działalności twórczej lub artystycznej.

W ocenie Sądu, ustawodawca wskazując w treści powołanego przepisu

pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze dokonał rozróżnienia na zawody wykonywane przez mężczyzn i

kobiety, poprzez wskazanie w odniesieniu do niektórych zawodów granicy wieku

odrębnych dla obu płci (tak, np. w stosunku do zawodu tancerza , akrobaty,

gimnastyka, ekwilibrysty, kaskadera „ § 12 ust. 1 pkt 1 lit. a). Natomiast w treści §

12 ust. 1 pkt 1 lit. d wyraźnie wymienione są zawody aktorki i dyrygentki. Wykładnia

literalna powyższego przepisu pozwala jednoznacznie stwierdzić, iż chodzi o

zawody wykonywane przez kobiety. Stosując zasadę racjonalnego działania

ustawodawcy należy wskazać, iż rozróżnienie to zostało celowo wprowadzone, a

tym samym nie ma możliwości zastosowania wykładni rozszerzającej i objęcia

dyspozycją §12 ust. 1 pkt 1 lit. d „męskich odpowiedników wskazanych w nim

zawodów. Sąd zauważył, iż z uwagi na systemowe rozwiązania regulujące sferę

ubezpieczeń społecznych wnioskodawca nietrafnie powołuje się na zakaz

dyskryminacji wynikający z art. 112

Kodeksu pracy. Z istoty przepisów odnoszących

się do ubezpieczeń społecznych wynika bowiem zróżnicowanie sytuacji prawnej

kobiet i mężczyzn w zakresie dotyczącym prawa do emerytury.

Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną, w

której zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisu §

12 ust. 1 pkt 1 lit. d rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

związku z art. 32 ust. 1, 3 pkt 3 i ust. 4 oraz art. 33 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez uznanie, że wnioskodawcy

5

zatrudnionemu na stanowisku dyrygenta nie przysługuje prawo do wcześniejszej

emerytury.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne wniósł o „uchylenie i zmianę

orzeczenia i przyznanie wnioskodawcy prawa do emerytury od dnia 25 grudnia

2004 r. ewentualnie o „uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy sadowi drugiej

instancji do ponownego jej rozpoznania.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

2. W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że wnioskodawca, ur. (...)1944

r., legitymuje się ponad czterdziestoletnim okresem składkowym i

nieskładkowym, w tym ponad piętnastoletnim stażem pracy na

stanowisku dyrygenta. Sporne jest natomiast, czy do dyrygenta, takiego

jak wnioskodawca w niniejszej sprawie, ma zastosowanie przepis art. 32

ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.) stanowiący, że ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia

1949 r., będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2-3,

zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art.

27 pkt 1.

3. Zgodnie z art. 32 ust. 2 tej ustawy dla celów ustalenia uprawnień, o

których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości

lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których

obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów

dotychczasowych. Stosownie zaś do przepisu art. 32 ust. 4 ustawy wiek

emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz

6

warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3

przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych, z uwzględnieniem ust. 4a. Przepisami

dotychczasowymi w rozumieniu przepisu art. 32 ust. 4 tej ustawy są

przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43 ze zm.). Z

przepisu § 12 ust. 1 pkt 1 lit. d) odczytywanego literalnie wynika

jednoznacznie, że stosuje się go wyłącznie do dyrygentki, a więc kobiety

wykonującej ten zawód, która osiągnęła 55 lat życia i spełnia pozostałe

przesłanki wymienione w tym przepisie. W rozpoznawanej sprawie nie

budzi też wątpliwości, że gdyby wnioskodawca był kobietą, to nabyłby na

podstawie art. 32 ust. 1 ustawy prawo do emerytury w wieku niższym,

ponieważ spełnił przesłanki wymienione w tym przepisie w związku z

przepisem § 12 rozporządzenia, skoro: 1) wykonywał działalność

twórczą lub artystyczną w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym twórców i ich rodzin, 2) osiągnął wymagany tym przepisem

wiek emerytalny, 3) wiek ten osiągnął czasie zatrudnienia lub w ciągu 5

lat od ustania zatrudnienia, 4) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym

co najmniej 15 lat działalności twórczej lub artystycznej. Wnioskodawca

nie spełnił tylko jednej, wymaganej tym przepisem przesłanki, a

mianowicie nie był kobietą, co pozbawiło go prawa do emerytury w wieku

niższym.

4. W związku z powyższym, pozbawienie wnioskodawcy prawa do

emerytury w wieku niższym nie było skutkiem zastosowania wobec niego

kryterium wieku, lecz wyłącznie kryterium płci. Jest to istotna cecha

rozpoznawanej sprawy, bowiem zarówno z treści przepisu art. 32 ustawy,

jak i tytułu oraz treści rozporządzenia mogłoby wynikać, że

niedozwolonym kryterium różnicującym mogłoby być w tym systemie

kryterium wieku. Tymczasem dokonane rozporządzeniem wykluczenie

dyrygenta, takiego jak wnioskodawca, z systemu emerytur w wieku

7

niższym jest dyskryminujące nie dlatego, że system ten różnicuje (niższy)

wiek emerytalny kobiet i mężczyzn zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, lecz z powodu całkowitego i

definitywnego pozbawienia mężczyzn-dyrygentów prawa do emerytury w

wieku niższym, przy równoczesnym objęciu kobiet-dyrygentek tym

systemem. Sytuacja prawna wykluczonego z systemu tzw.

wcześniejszych emerytur mężczyzny-dyrygenta, takiego jak w niniejszej

sprawie, jest zatem inna niż sytuacja prawna mężczyzny, taka jak w

sprawie P 10/07, w której Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że „przepis

art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, Nr

64, poz. 593, Nr 99, poz. 1001, Nr 120, poz. 1252, Nr 121, poz. 1264, Nr

144, poz. 1530, Nr 191, poz. 1954, Nr 210, poz. 2135 i Nr 236, poz.

2355, z 2005 r. Nr 167, poz. 1397 i Nr 169, poz. 1412 i 1421, z 2006 r. Nr

104, poz. 708 i 711 i Nr 208, poz. 1534 oraz z 2007 r. Nr 17, poz. 95 i Nr

82, poz. 558) w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który - odpowiednio jak

kobieta, która nabywa to prawo po osiągnięciu wieku 55 lat i co najmniej

30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego - osiągnął wiek 60 lat i

co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy, jest niezgodny z art.

32 i art. 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”( Dz.U. Nr 200, poz.

1445).

5. Zgodnie z wyrokiem ETS z dnia 11 lipca 1991 r. w sprawach połączonych

C-87/90, C-88/90 i C-89/90 A. Verholen i inni przeciwko Sociale

Verzekeringsbank Amsterdam (Rec. 1991, s. I-03757) prawo

wspólnotowe nie zakazuje sądom krajowym dokonywania z własnej

inicjatywy oceny zgodności prawa krajowego z bezpośrednio

skutecznymi przepisami dyrektyw, której termin implementacji upłynął,

nawet wówczas, gdy jednostka nie powołała się na dyrektywę w

postępowaniu przed sądem krajowym ( pkt 16).

8

6. W ocenie Sądu Najwyższego, który z własnej inicjatywy rozpoznaje

niniejszą skargę kasacyjną w kontekście prawa wspólnotowego, stan

faktyczny niniejszej sprawy jest objęty zakresem stosowania dyrektywy

Rady z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w

życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie

zabezpieczenia społecznego nr 79/7 (Dz.U.UE.L.79.6.24, Dz.U.UE-

sp.05-1-215). Zgodnie z art. 1 dyrektywy, jej celem jest „stopniowe

wprowadzenie w życie, w dziedzinie zabezpieczenia społecznego i

innych elementów ochrony socjalnej przewidzianych w art. 3, zasady

równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia

społecznego".

7. Zakres przedmiotowy dyrektywy wyznacza art. 3 ust. 1 lit. a). Z przepisu

tego wynika, iż stosuje się ją do „systemów ustawowych zapewniających

ochronę przed ryzykiem ... starości". W wyroku ETS z dnia 30 stycznia

1997 r. w sprawie C-139/95 Livia Balestra przeciwko Istituto Nazionale

Della Providenza Soziale (INPS) (Rec. 1997, s. I-00549) przyjęto, że

wcześniejsza emerytura mieści się w pojęciu ochrony przed ryzykiem

starości (pkt 29-31). Zasadę równego traktowania kobiet i mężczyzn

stosuje się zatem do przepisów państw członkowskich dotyczących

wcześniejszych emerytur ( emerytur z obniżonym wiekiem emerytalnym).

Nie ma również wątpliwości, że system emerytury w wieku niższym, taki

jak w prawie polskim, należy do systemów ustawowych zapewniających

ochronę przed ryzykiem starości, o których mowa w art. 3 ust. 1 lit. a)

dyrektywy.

8. Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 dyrektywy zasada równego traktowania

oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, bądź

bezpośrednio, bądź pośrednio przez odwołanie, zwłaszcza do stanu

cywilnego lub rodzinnego, w szczególności jeżeli chodzi o (…) „zakres

9

stosowania systemów i warunki objęcia systemami". Nie ma wątpliwości,

że zastosowanie przez polskiego prawodawcę kryterium płci jako

jednego z warunków nabycia prawa do emerytury w wieku niższym przez

osobę wykonującą zawód dyrygenta należy do „zakresu stosowania

systemów i warunków objęcia systemami” w rozumieniu powyższego

przepisu dyrektywy.

9. Przepis art. 4 ust. 1 dyrektywy jest przepisem bezpośrednio skutecznym

(zob. powołany wyżej wyrok w sprawie C-139/95 Livia Balestra, pkt 32),

bowiem jako przepis wystarczająco precyzyjny i bezwarunkowy może

być powoływany przez jednostki przed sądami krajowymi w celu

wykluczenia zastosowania jakiegokolwiek przepisu prawa krajowego

niezgodnego z tym przepisem (sprawa 71/85 Niderlandy przeciwko

Federatie Nederlandse Vakbeweging, Rec. 1986, s. 3855, pkt 21; sprawa

286/85 McDermott i Cotter przeciwko Minister for Social Welfare i

Attorney-General, Rec. 1987, s. 1453, pkt 14; sprawa C-154/92 Remi

van Cant przeciwko Rijksdienst voor pensioenen, Rec. 1993 s. I-03811,

pkt 18).

10. Odstępstwo od zakazu dyskryminacji przewidziano w art 7. Stosownie do

wynikającej z niego derogacji dyrektywa 79/7 nie narusza prawa państw

członkowskich do wyłączenia z jej zakresu „ustalenia wieku emerytalnego

dla celów przyznania rent i emerytur oraz skutków mogących z tego

wypływać w odniesieniu do innych świadczeń". Odstępstwo to, jako

wyjątek od zasady musi być interpretowane wąsko. Obejmuje ono

jedynie możliwość zróżnicowania wieku emerytalnego. Tymczasem

w niniejszej sprawie przyczyną wykluczenia wnioskodawcy z

systemu emerytur z wiekiem niższym nie był wiek emerytalny

wnioskodawcy, lecz jego płeć.

10

11. Wykluczenie kobiet lub mężczyzn w oparciu o kryterium płci z

jakiejkolwiek części systemu zabezpieczenia społecznego objętego

zakresem zastosowania dyrektywy 79/7 traktowane jest jako naruszenie

zakazu dyskryminacji. W powołanej wyżej sprawie C-87/90 A. Verholen

ETS orzekł, że dyrektywę 79/7 należy interpretować w taki sposób, że po

upływu terminu implementacji zakazuje ona państwom członkowskim

utrzymywania w mocy skutków wcześniejszych przepisów prawa

krajowego, które w określonych okolicznościach wykluczałby zamężne

kobiety z systemu ubezpieczeń emerytalnych.

12. Z powyższego wynika, iż wykluczenie przez przepisy prawa polskiego

dyrygentów-mężczyzn z ustawowego systemu emerytur w wieku niższym

wyłącznie ze względu na płeć jest sprzeczne z zasadą równego

traktowania, o której mowa w art. 4 dyrektywy, i jako takie jest przejawem

bezpośredniej dyskryminacji ze względu na płeć, chyba że różne

traktowanie kobiet i mężczyzn wykonujących ten sam zawód dyrygentki

(dyrygenta) jest obiektywnie usprawiedliwione ze względu na inne niż

płeć kryteria, wartości lub dobra.

13. Ponadto, jak wynika to z utrwalonego orzecznictwa Trybunału,

w sprawach dotyczących dyskryminacji sprzecznej z prawem

wspólnotowym, dopóki nie zostaną przyjęte środki zmierzające do

przywrócenia równego traktowania, poszanowanie zasady równego

traktowania może zostać zapewnione jedynie w drodze przyznania

osobom należącym do grupy gorzej traktowanej tych samych korzyści,

jakie przysługują osobom uprzywilejowanym. W sytuacji tego rodzaju sąd

krajowy zobowiązany jest do niestosowania wszelkich dyskryminujących

przepisów krajowych bez konieczności żądania lub oczekiwania

uprzedniego uchylenia tych przepisów przez ustawodawcę oraz do

zastosowania wobec członków gorzej traktowanej grupy przepisów

11

obowiązujących wobec osób należących do tej drugiej kategorii (wyrok

z dnia 28 września 1994 r. w sprawie C-408/92 Avdel Systems, Rec.

str. I-4435, pkt 16 i 17; wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. w sprawie

C-442/00 Rodríguez Caballero, Rec. str. I-11915, pkt 42 i 43; wyrok

z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C-81/05 Cordero Alonso, Rec.

str. I-7569, pkt 45 i 46; wyrok z dnia 21 czerwca 2007 r. w sprawach

połączonych od C-231/06 do C-233/06, Yonkman Zbiory orzecznictwa

Trybunału Europejskiego 2007 Strona I-05149, pkt 39 ). Oznacza to, że

do czasu wprowadzenia odpowiednich, wynikających z niniejszego

wyroku, zmian ustawodawczych, w tym zmiany przepisu § 12 ust. 1 pkt

1 lit d) rozporządzenia, w sprawach dotyczących emerytury w wieku

niższym należy do mężczyzn-dyrygentów stosować wprost przepisy

dotyczące kobiet-dyrygentek, a w konsekwencji, że przesłanki nabycia

przez mężczyzn-dyrygentów prawa do emerytury w wieku niższym są te

same, które są wymagane w odniesieniu do kobiet – dyrygentek.

Oczekiwanie na zmianę przepisów przez sądy i odmawianie w tym

okresie prawa do emerytury w wieku niższym mężczyznom, którzy

spełniają lub spełnili przed datą niniejszego wyroku przewidziane dla

kobiet przesłanki nabycia prawa do emerytury w wieku niższym z tytułu

wykonywania zawodu dyrygenta, narusza prawo wspólnotowe.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji.