III CZP 113/07

Uchwała z dnia 4 stycznia 2008 r., III CZP 113/07

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sędzia SA Michał Kłos

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Kazimierza D. przeciwko "P.A." w L.

(Szwecja) o uchylenie wyroku sądu polubownego, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 4 stycznia 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 26

czerwca 2007 r.:

„Czy do sprawy gospodarczej ze skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego rozpatrywanej według przepisów kodeksu postępowania cywilnego w

brzmieniu przed zmianami wprowadzonymi ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie

ustawy kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 178 poz. 1478) art. 47912

§ 1 i

art. 47914

§ 2 k.p.c. znajdują zastosowanie?”

podjął uchwałę:

W postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego

toczącym się według przepisów kodeksu postępowania cywilnego w

brzmieniu obowiązującym do dnia 15 października 2005 r. w sprawie, która w

braku zapisu na sąd polubowny podlegałaby rozpoznaniu w postępowaniu

odrębnym w sprawach gospodarczych, nie stosuje się art. 47912

§ 1 oraz art.

47914

§ 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 9 czerwca 2006 r. oddalił skargę

Kazimierza D. przeciwko "P.A." w L. (Szwecja) o uchylenie wyroku

Międzynarodowego Sądu Arbitrażowego Izby Handlowej w Paryżu z dnia 20

stycznia 2004 r. Nie podzielił podniesionych przez skarżącego zarzutów, co do

braku zapisu na sąd polubowny, naruszenia prawa do obrony w toku postępowania

przed sądem polubownym, uchybienia praworządności, zasadom współżycia

społecznego i przekroczenia terminu na wydanie wyroku przez arbitra

rozpoznającego sprawę, wydania rozstrzygnięcia sformułowanego w sposób

niezrozumiały, zawierającego sprzeczności, a na podstawie art. 47912

§ 1 k.p.c.

oddalił wnioski dowodowe niezgłoszone w skardze oraz pominął zarzuty, które

zostały podniesione dopiero w toku postępowania.

W apelacji Kazimierz D. zarzucił naruszenie art. 712 § 1 i 2 k.p.c.,

nieuwzględnienie nieważności postępowania przed sądem polubownym z przyczyn

wskazanych w art. 379 pkt 5 k.p.c., niewłaściwe zastosowanie art. 47912

k.p.c. oraz

niewyjaśnienie istotnych okoliczności mających znaczenie dla oceny skargi o

uchylenie wyroku sądu polubownego. Powołując się na charakter skargi o uchylenie

wyroku sądu polubownego, niemożność przedstawienia w tym postępowaniu

wszystkich dowodów i twierdzeń w terminie wskazanym w art. 47912

§ 1 k.p.c. oraz

specyfikę postępowania zainicjowanego wniesieniem skargi, podniósł, że prekluzja

w sprawach gospodarczych (art. 47912

§ 1 i art. 47914

§ 2 k.p.c.) dotyczy wyłącznie

pozwu i odpowiedzi na pozew, a nie skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego.

Rozpoznając apelację, Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości

wskazane w przedstawionym zagadnieniu prawnym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku zagadnienie prawne wyłoniło

się na gruncie stanu prawnego obowiązującego do dnia wejścia w życie ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr

178, poz. 1478), która uchyliła przepisy zawarte w części pierwszej księdze trzeciej

i wprowadziła nową regulację sądownictwa polubownego w osobnej, piątej części

kodeksu. W konsekwencji, przedmiotem rozważań w niniejszej sprawie są przepisy

regulujące skargę o uchylenie wyroku sądu polubownego i postępowanie

zainicjowane wniesieniem tego środka prawnego, zamieszczone w uchylonym

tytule IV, księgi trzeciej, części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego.

Do rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia niezbędne jest przede

wszystkim rozważenie zakresu odesłania do przepisów o postępowaniu w pierwszej

instancji zawartego w art. 715 k.p.c. Dopiero w przypadku uznania, że zawarte w

tym artykule określenie „według przepisów o postępowaniu w pierwszej instancji”

obejmuje również przepisy regulujące postępowanie odrębne w sprawach

gospodarczych powstanie potrzeba zajęcia stanowiska w kwestii, czy do skargi o

uchylenie wyroku sądu polubownego oraz odpowiedzi na skargę należy stosować

przepisy o prekluzji związanej z pozwem i odpowiedzią na pozew w postępowaniu

gospodarczym.

Postępowanie cywilne nie jest jednolite, a postępowanie przed sądem

pierwszej instancji nie toczy się według jednolitych reguł. W ramach postępowania

sądowego rozróżnia się postępowanie rozpoznawcze i wykonawcze. Dalszy podział

sądowego postępowania rozpoznawczego obejmuje dwa tryby – proces, tj.

postępowanie sporne oraz postępowanie nieprocesowe. Proces z kolei dzieli się na

postępowanie "zwykłe" oraz postępowania odrębne, a postępowanie nieprocesowe

regulowane jest przepisami ogólnymi i przepisami dla poszczególnych rodzajów

spraw. Systematyka ta ma wyraźne odzwierciedlenie w kodeksie postępowania

cywilnego, który operuje pojęciem „rodzajów postępowania cywilnego”. Według art.

13 § 2 k.p.c., przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów

postępowań unormowanych w kodeksie. W piśmiennictwie trafnie przyjmuje się, że

postępowanie procesowe zwykłe w rozumieniu art. 13 § 2 k.p.c. stanowi rodzaj

postępowania cywilnego, a postępowania odrębne, także należące do trybu

procesu, zaliczają się do innych – odrębnych od procesu "zwykłego" – rodzajów

postępowania. Ta niejednolitość postępowania cywilnego jest konsekwencją

występującej w praktyce różnorodności stosunków społecznych, których specyfika

wymaga zróżnicowania sposobu dochodzenia ochrony praw podmiotowych.

Szczególny charakter ochrony prawnej udzielanej przez sąd powszechny w

postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego spowodował

nadanie temu postępowaniu postaci odrębnego rodzaju postępowania cywilnego. O

odrębności świadczy sama lokalizacja przepisów normujących to postępowanie,

które zostały umieszczone w oddzielnym tytule IV, księgi trzeciej, części pierwszej

kodeksu postępowania cywilnego. Regulacja ta nie ma jednak charakteru

kompleksowego; ustawodawca posłużył się powszechnie stosowaną i zgodną z

wymogami techniki legislacyjnej konstrukcją odesłania i przyjął, że postępowanie ze

skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego odbywa się według przepisów o

postępowaniu w pierwszej instancji (art. 715 k.p.c.).

Wykładnia językowa art. 715 k.p.c. nie daje jednoznacznych wyników, co

pozwala sięgnąć do innych metod wykładni, w tym do wykładni systemowej i

funkcjonalnej, w przeciwnym bowiem razie należałoby przyjąć, że sąd w

postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego stosuje wprost, bez

jakichkolwiek modyfikacji przepisy kodeksu postępowania cywilnego, które znajdują

zastosowanie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji łącznie z przepisami

regulującymi postępowania odrębne. Należy odrzucić ten pogląd, uwzględniając

przede wszystkim, że przepisy kodeksu postępowania cywilnego należące do

różnych rodzajów postępowań cywilnych – znajdujące zastosowanie w

postępowaniu przed sądem pierwszej instancji – regulują te same kwestie, często w

odmienny sposób, a z reguły w sposób nieuwzględniający specyfiki postępowania

ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego.

W piśmiennictwie zwrócono uwagę na specyfikę skargi o uchylenie wyroku

sądu polubownego i postępowania wywołanego jej wniesieniem. Podniesiono, że

skarga ma charakter szczególny, łączy bowiem w sobie cechy nadzwyczajnego

środka zaskarżenia i w pewnym sensie samodzielnego powództwa zmierzającego

do ukształtowania prawa lub stosunku prawnego. Postępowanie zainicjowane

wniesieniem skargi bywa też określane mianem postępowania sui generis, które

jest zbliżone do postępowania kasacyjnego wobec ścisłego wyszczególnienia

podstaw uchylenia wyroku sądu polubownego. W doktrynie eksponuje się również

zasadnicze różnice jakie występują między tym postępowaniem a postępowaniem

rozpoznawczym w ścisłym tego słowa znaczeniu, tj. postępowaniem wszczynanym

na skutek wniesienia pozwu lub wniosku o wszczęcie postępowania

nieprocesowego. Podnosi się, że wniesienie pozwu wszczyna postępowania,

którego przedmiotem jest twierdzenie powoda, iż przysługuje mu wobec pozwanego

roszczenie materialne o określonej treści, a sąd bada, czy żądanie powoda ma

uzasadnienie w przepisach oraz w przytoczonych przez niego okolicznościach

faktycznych oraz dowodach, udziela bądź odmawia udzielenia powodowi ochrony

prawnej.

Na czym innym natomiast polega udzielenie ochrony prawnej w postępowaniu

ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego. Przedmiotem tego postępowania

jest skarga, za pomocą której strona kwestionuje orzeczenie sądu polubownego.

Sąd powszechny nie rozpoznaje ponownie sprawy poddanej pod osąd sądowi

polubownemu ani nie kontroluje poprawności tego orzeczenia pod kątem zgodności

z przepisami prawa materialnego lub prawidłowości ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. W tym postępowaniu nie chodzi o

roszczenie procesowe w znaczeniu, jakie temu pojęciu nadaje się w postępowaniu

procesowym, ale o uchylenie wyroku stwierdzającego określony stan prawny

między stronami, a skarga zawiera uzasadnienie ustawowej przyczyny, której

istnienie skutkuje uchyleniem wyroku sądu polubownego.

Tak ukształtowany charakter prawny skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego przesądza, że bez znaczenia dla samej skargi jak i postępowania

wszczętego na skutek jej wniesienia jest roszczenie poddane pod osąd sądowi

polubownemu. Poza kwestią właściwości sądu (art. 696 k.p.c.) obojętne jest to,

pomiędzy kim i o co toczy się konkretny spór, czy sprawa poddana pod osąd

sądowi polubownemu ma w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania

cywilnego charakter sprawy gospodarczej, pracowniczej, czy też – gdyby trafiła na

drogę postępowania przed sądem powszechnym – zostałaby rozpoznana w

postępowaniu nakazowym, upominawczym, lub uproszczonym. W konsekwencji,

roszczenie o którym rozstrzygnął sąd polubowny w zaskarżonym skargą wyroku nie

może decydować o tym, jakie przepisy mają zastosowanie w postępowaniu ze

skargi o uchylenie tego wyroku. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 11 sierpnia 2005 r., V CK 86/05 (nie publ.), wskazując , że w

postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego przedmiotem

sprawy jest kontrola wyroku sądu polubownego w granicach zakreślonych

imperatywnymi przepisami kodeksu postępowania cywilnego, a taki przedmiot

postępowania nie może być uznany za pozostający w zakresie prowadzonej przez

któregokolwiek z przedsiębiorców działalności gospodarczej.

Postępowanie ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego stanowi

element składowy zbioru – spójnego i uporządkowanego – reguł postępowania,

które w całości składają się na kodeks postępowania cywilnego. W ramach tego

kodeksu szczególną pozycję zajmuje postępowanie procesowe "zwykłe", któremu

nadano charakter postępowania modelowego. Postępowanie to stanowi regułę,

wyjątkiem zaś, aktualnym tylko wówczas, gdy przepis szczególny tak stanowi, są

postępowania procesowe odrębne oraz postępowanie nieprocesowe. (...)

Przyjęcie ze względów funkcjonalnych i celowościowych, że sformułowanie

„według przepisów o postępowaniu w pierwszej instancji”, użyte w art. 715 k.p.c.,

tak jak „przepisy o procesie” w art. 13 § 2 k.p.c., obejmuje tylko przepisy o

postępowaniu procesowym "zwykłym”, nie pozwala na uznanie art. 715 k.p.c. za

regulację szczególną w stosunku do art. 13 § 2 k.p.c. Jego pierwowzorem był art.

505 d.k.p.c., który – przy braku odpowiednika obecnego art. 13 § 2 k.p.c. – stanowił,

że „postępowanie ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego odbywa się

według przepisów o postępowaniu z pozwu”.

Mając to na względzie należy przyjąć, że do postępowania ze skargi o

uchylenie wyroku sądu polubownego nie mają zastosowania przepisy o

postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, co czyni bezprzedmiotowym

dalsze rozważania o ewentualnym stosowaniu w tym postępowaniu art. 47912

§ 1 i

art. 47914

§ 2 k.p.c. dotyczących pozwu i odpowiedzi na pozew w postępowaniu

gospodarczym.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. rozstrzygnął

przedstawione zagadnienie, jak w uchwale.