II CSK 393/07

Sygn. akt II CSK 393/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. C.

przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Skarbowej w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 marca 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w pkt I (pierwszym) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 marca 2007 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w Ł. w ten sposób, że zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Izby

Skarbowej w Ł. na rzecz powoda M. C. 358145,22 zł z odsetkami tytułem

2

odszkodowania za zwłokę w zwrocie nadwyżki podatku VAT. U podłoża tego wyroku

legł pogląd, że oprocentowanie przyznane i wypłacone powodowi na podstawie

Ordynacji podatkowej nie ma charakteru kompensacyjnego. Dla uzasadnienia tego

poglądu Sąd Apelacyjny przywołał brzmienie art. 481 § 1 k.c. wskazując, że przepis ten

odsetkom takiej funkcji nie nadaje.

Skarga kasacyjna pozwanego – oparta na podstawie pierwszej z art. 3983

k.p.c. –

zawiera zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c. oraz art. 78 Ordynacji podatkowej, i zmierza

do uchylenia powyższego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód dochodzi naprawienia szkody wyrządzonej przez opóźnienie w zwrocie

nadwyżki podatku VAT. Wystąpił problem charakteru oprocentowania, o którym mowa w

art. 78 Ordynacji podatkowej. Mianowicie, czy oprocentowanie nadpłaty przewidziane w

tym przepisie jest wynagrodzeniem za korzystanie z cudzych pieniędzy, przysługującym

podatnikowi niezależnie od odszkodowania za szkodę związaną m.in. z opóźnieniem w

zwrocie nadwyżki podatku VAT, tak, jak to przyjął Sąd Apelacyjny, czy też stanowi

swego rodzaju odszkodowanie, przy czym, jeśli nie pokrywa poniesionej szkody, nie

wyłącza możliwości żądania odszkodowania uzupełniającego.

Na wstępie trzeba zauważyć, że art. 78 Ordynacji podatkowej nie przewiduje

odsetek jako takich lecz oprocentowanie w wysokości odsetek należnych od zaległości

podatkowych, co wyklucza utożsamianie oprocentowania z odsetkami oraz nie pozwala

korzystać wprost z argumentacji dotyczącej odsetek.

Zatem, jedynie na marginesie, Kodeks cywilny w sposób niedwuznaczny wyraża

zasadę, że w razie kwalifikowanego opóźnienia w wykonaniu zobowiązania

pieniężnego, wierzycielowi przysługuje prawo domagania się odszkodowania na

zasadach ogólnych niezależnie od pobierania odsetek za opóźnienie (art. 481 § 3 k.c.).

Już proste opóźnienie upoważnia wierzyciela do pobierania odsetek za opóźnienie. Z

istoty swej mają one pokrywać dłużnikowi tzw. szkodę minimalną. Słowa "chociażby nie

poniósł żadnej szkody", zawarte w art. 481 § 1 k.c., należy interpretować jako zwolnienie

wierzyciela z obowiązku dowodzenia faktu zaistnienia szkody i jej wysokości przy

domaganiu się świadczenia odsetek za opóźnienie od dłużnika, a nie, jak to w istocie

przyjął Sąd Apelacyjny, jako wykluczenie odszkodowawczego charakteru odsetek za

opóźnienie.

Odszkodowanie za zwłokę może być dochodzone skutecznie, gdy dłużnik nie

zdoła wykazać, iż nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności, które doprowadziły do

3

opóźnienia kwalifikowanego. Odszkodowanie na zasadach ogólnych ma więc cechy

dodatkowego wyrównania szkody powstałej w wyniku zwłoki dłużnika. Nie może więc

ono zastępować należności uzyskiwanych tytułem odsetek za opóźnienie. Skoro

jednakże odszkodowanie na zasadach ogólnych ma charakter dodatkowy, to stąd

wypływa wniosek, iż łączna kwota uzyskana przez wierzyciela z tego tytułu oraz w

formie odsetek za opóźnienie nie może przewyższać ogólnej szkody majątkowej, jakiej

wierzyciel doznał w rezultacie zwłoki dłużnika. Wynika stąd wniosek praktyczny, że

przyznając wierzycielowi odszkodowanie według zasad ogólnych należy odliczać sumę

zainkasowaną przez wierzyciela z racji odsetek za opóźnienie. Przyjęta w polskim

prawie zobowiązaniowym taka zasada nie jest odosobniona. Wyrażają ją bowiem m.in.

także normy prawa szwajcarskiego, francuskiego i niemieckiego.

Przechodząc do oceny prawnej charakteru oprocentowania nadpłaty podlegającej

zwrotowi trzeba zauważyć, że Sąd Najwyższy kilkakrotnie przyjął w swoich

orzeczeniach jako oczywiste założenie, że oprocentowanie to może nie pokrywać całej

szkody poniesionej przez podatnika w wyniku nieostatecznej decyzji podlegającej

natychmiastowemu wykonaniu, następnie uchylonej jako wadliwej (por. uzasadnienie

wyroku z dnia 6 lutego 2002 r. V CKN 1248/00 - (OSP 2002, nr 10, poz. 128),

uzasadnienie postanowienia z dnia 30 maja 2003 r. III CZP 34/03 – (Prok. i Por. 2004,

nr 2, poz. 30), uzasadnienie wyroku z dnia 19 listopada 2004 r. V CK 250/04 (OSP

2005, nr 7-8, poz. 98). Wynika z tego, że w tych orzeczeniach Sąd Najwyższy upatrywał

w oprocentowaniu nadpłaty charakteru odszkodowawczego. Za takim charakterem tego

oprocentowania opowiedział się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 26 kwietnia 2006 r. III CZP 125/05 (OSNC 2006, nr 12, poz. 194)

stwierdzając m.in., że możliwość żądania odsetek - niewątpliwie o charakterze

kompensacyjnym - nie wyłącza możliwości żądania odszkodowania uzupełniającego.

W świetle tych rozważań należy zgodzić się ze stanowiskiem wyrażonym

w skardze kasacyjnej, że w wypadku zwłoki skarżącego Skarbu Państwa - Izby

Skarbowej w Ł. w zwrocie nadwyżki podatku VAT, skarżący obowiązany jest do

wynagrodzenia powodowi szkody w rozumieniu art. 362 § 2 k.c., która nie została

pokryta zwrotem nadpłaty wraz z oprocentowaniem wypłaconym na podstawie Ordynacji

podatkowej. Nie ma żadnych jurydycznych podstaw do twierdzenia, że to

oprocentowanie nie ma charakteru odszkodowawczego. Wręcz przeciwnie, jeśli się

zważy, że oprocentowanie nadpłaty jest również rodzajem odszkodowania za niezgodne

z prawem przetrzymywanie pieniędzy podatnika (lub innego podmiotu zobowiązanego).

4

Z zasad powyższych, skoro Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń,

zaskarżony wyrok należało na podstawie art. 39815

k.p.c. uchylić i sprawę przekazać do

ponownego rozpoznania.