II PK 123/07

Sygn. akt II PK 123/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krystyna Bednarczyk (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa T. A.

przeciwko A. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W.

o odszkodowanie,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 8 stycznia 2008 r.,

na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 4 grudnia 2006 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w punktach I i II i oddala apelację;

2) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie III i zasądza od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 1800 zł (jeden tysiąc

osiemset złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym;

2

3) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 930 zł

(dziewięćset trzydzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 października 2005 r. Sąd Rejonowy zasądził od

pozwanego „A.” spółki z o.o. na rzecz powoda T. A. tytułem odszkodowania kwotę

32.010 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 października 2004 r. do dnia zapłaty

oraz kwotę 12.360 zł tytułem odprawy z uwagi na zwolnienie powoda z przyczyn

niedotyczących pracowników.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony na czas nieokreślony na

stanowisku dyrektora ds. administracyjno-technicznych, a jednocześnie pracował w

„W.” spółce z o.o., pełniąc funkcję prezesa jej zarządu. „W.” spółka z o.o. jest

jednym z dwóch udziałowców „A.” sp. z o.o. i obie działają na tym samym terenie.

W dniu 17 czerwca 2004 r. odbyło się zebranie udziałowców, podczas którego

powoda nie wybrano do zarządu spółki „W.” na kolejną kadencję. Jednocześnie

wręczono mu wypowiedzenie umowy o pracę łączącej go z pozwaną, wskazując

jako jego przyczynę racjonalizację zatrudnienia.

Zdaniem Sądu Rejonowego, wskazana przyczyna nie była prawdziwa, gdyż

nie było żadnych kryteriów doboru pracowników do zwolnienia. W ocenie Sądu,

strona pozwana dla uniknięcia wypłaty świadczeń należnych powodowi

zwolnionemu z pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy, wskazała pozorną, tj.

nieistniejącą, a więc nieuzasadnioną, w rozumieniu art. 45 k.p., przyczynę

wypowiedzenia umowy o pracę. W odniesieniu do żądania odprawy pieniężnej, Sąd

pierwszej instancji stwierdził, że wyłączną przyczyną wypowiedzenia umowy była

racjonalizacja zatrudnienia, a więc przyczyna niedotycząca pracownika, co

uprawniało powoda do otrzymania odprawy na podstawie art. 8 ustawy z dnia 13

marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn niedotyczących pracowników.

3

Na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem z dnia 4 grudnia 2006 r. Sąd

Okręgowy - Sąd Pracy zmienił wyrok Sądu Rejonowego w części zaskarżonej,

oddalając powództwo o odszkodowanie za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o

pracę oraz znosząc wzajemnie koszty procesu między stronami.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, apelacja zasługiwała na uwzględnienie, gdyż

w sprawie doszło do naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 45 § 1 k.p. Wskazana

przez pozwaną przyczyna wypowiedzenia pod postacią „racjonalizacji zatrudnienia

dla dobra Firmy” jest bowiem wprawdzie pojęciem ogólnym, ale obejmuje również

likwidację stanowiska, co było powodem wypowiedzenia umowy o pracę T. A. Sąd

podkreślił, iż była to przyczyna rzeczywista, gdyż obowiązki powoda zostały

przekazane innym pracownikom, a w schemacie organizacyjnym pozwanego nie

występuje już takie stanowisko, jakie zajmował powód. Sąd Okręgowy podkreślił

ponadto, że sąd pracy nie jest uprawniony do badania, czy likwidacja stanowiska

pracy jest zasadna i celowa (teza IX uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

1985 r., III PZP 10/85).

Według Sądu odwoławczego, Sąd Rejonowy dokonał ustaleń sprzecznych z

logiką i doświadczeniem życiowym, gdyż błędnie przyjął, iż likwidacja stanowiska

pracy powoda nie była przejawem racjonalizacji zatrudnienia u strony pozwanej.

Biorąc pod uwagę fakt, że z dwóch zgłoszonych przez powoda roszczeń

zasadnym okazało się jedynie żądanie odprawy, Sąd Okręgowy, na podstawie art.

100 zd. 1 k.p.c., wzajemnie zniósł koszty procesu między stronami.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł powód, zaskarżając go

tak w części dotyczącej oddalenia powództwa o odszkodowanie, jak i w zakresie

wzajemnego zniesienia kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego oraz żądając

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w W. lub innemu Sądowi równorzędnemu z pozostawieniem mu

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego albo ewentualnie o zmianę

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez zasądzenie na rzecz

powoda kwoty 32.010 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 października 2004 r. do

dnia zapłaty oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za

obie instancje i postępowanie kasacyjne.

4

Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 45 § 1 k.p. w związku

z art. 30 § 4 k.p. przez ich błędną oraz sprzeczną z dotychczasową praktyką

wykładnię wskutek przyjęcia, że przyczyna tak ogólnikowa, jak „racjonalizacja

zatrudnienia dla dobra firmy” jest tożsama z likwidacją stanowiska i stanowi

uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia w świetle przywołanych przepisów.

Dodatkowo skarżący podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania – art.

233 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. wskutek oparcia ustaleń tylko na podstawie

materiału dowodowego zgromadzonego w pierwszej instancji, z pominięciem

dodatkowego materiału dowodowego z dokumentów przedłożonych przed sądem

drugiej instancji i poprzez nieustosunkowanie się do faktu ich złożenia, ani tym

bardziej do ich treści, choć były to elementy postępowania dowodowego w drugiej

instancji. Skarżący wskazał także na naruszenia art. 102 k.p.c. poprzez stosunkowe

zniesienie kosztów postępowania pomiędzy stronami w pierwszej instancji, mimo

że powód słusznie wytoczył powództwo o odprawę z tytułu zwolnienia grupowego,

a jednocześnie wskutek nieuznania roszczenia przez pozwanego, musiał prowadzić

postępowanie dowodowe w pełnym zakresie także dotyczącym odprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że przyczyna wypowiedzenia

ma być zrozumiała już w momencie wypowiadania umowy o pracę i może wynikać

z przyczyn podanych przy jej wypowiadaniu, choćby ustnie (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2005 r., II PK 392/04, OSNP 2006 nr 11 - 12, poz.

179). W trakcie sporu sądowego pracodawca nie ma prawa do interpretowania

nieprecyzyjnie podanych przyczyn wypowiedzenia (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05, Gazeta Prawna 2006 nr 86, str. A8).

Tymczasem przyczyna określona jako „racjonalizacja zatrudnienia dla dobra firmy”

już nawet na gruncie semantycznych reguł językowych nie jest konkretna, bo nie

oznacza nic. Racjonalizacja to zbiorcza nazwa jakiegoś procesu, a zatem, aby

wskazać konkretnie na racjonalizację, trzeba wyjaśnić, na czym ona polega, a to w

sprawie nie nastąpiło.

Skarżący podkreślił także, iż Sąd Najwyższy wielokrotnie stwierdzał, że

przyczyna wypowiedzenia umowy musi być zrozumiała dla konkretnego

pracownika, któremu wręcza się to oświadczenie woli. Powód dowodził, że nie

zrozumiał podanej mu przyczyny wypowiedzenia i nie wie, na czym ona polegała.

5

Pracodawca nie przeprowadził dowodu przeciwnego, a Sąd Okręgowy zupełnie

dowolnie przyjął, że wystarcza, aby pozwana wykazała coś, co luźno łączy się z

przyczyną wypowiedzenia i mogłoby stanowić jej konkretyzację, choć nigdy nie

zostało powodowi przedstawione jako przyczyna wypowiedzenia.

Zdaniem skarżącego, za fikcyjnością przyczyny dokonanego mu

wypowiedzenia przemawia także to, że nie wykazano powodu i konieczności

dokonania zmian organizacyjnych i związku przyczynowego między taką

koniecznością, a zwolnieniem powoda (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29

czerwca 2005 r., I PK 262/04, OSNP 2006 nr 5 - 6, poz. 79).

W uzasadnieniu zarzutów sformułowanych w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej podniesiono, że przed rozprawą apelacyjną powód złożył do akt sprawy

dokumenty prezentujące sytuację finansową pracodawcy i prowadzoną przez niego

gospodarkę. Dokumenty te nie mogły zostać wcześniej przedłożone, gdyż nie

istniały, a zdaniem powoda, przeczyły one faktowi racjonalizacji zatrudnienia. Do

tego materiału dowodowego Sąd drugiej instancji jednak się nie odniósł, czym

naruszył przepisy postępowania wskazane w skardze kasacyjnej.

Według skarżącego, Sąd odwoławczy ma nie tylko uprawnienie, ale i

obowiązek rozważenia na nowo całego zebranego w sprawie materiału oraz jego

własnej oceny, przy uwzględnieniu zasad wynikających z art. 233 § 1 k.p.c. (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006 r., I PK 169/05). Zgodnie ze

stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w wyroku z dnia 5 września 2002 r.,

II CKN 916/00, dla skuteczności zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. skarżący

musi wskazać w kasacji, jakich dowodów Sąd drugiej instancji nie ocenił, jakie fakty

pominął i jaki wpływ pominięcie faktów, czy dowodów miało na treść orzeczenia.

Skarżący w niniejszej sprawie wskazał pominięte przez Sąd dowody, które

świadczyły o sytuacji pracodawcy w roku zwolnienia i w roku następnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany podniósł, że powód przez całe

postępowanie nie uważał za wskazane dostrzec faktu likwidacji jego stanowiska

pracy, który ściśle wiązał się z przyczyną wypowiedzenia mu umowy o pracę.

Pozwany podkreślił, że doszło do rzeczywistej zmiany organizacyjnej przez

redukcję stanowisk pracy, zmianę struktury organizacyjnej oraz istotne

zmniejszenie funduszu płac.

6

Odnośnie złożonych przez skarżącego dokumentów, pozwany stwierdził, że

nie dowodziły one żadnych istotnych okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na

wynik sprawy. Nie wykazały bowiem pogorszenia się bilansu pozwanej, a Sąd

Okręgowy mógł ocenić odmiennie od Sądu pierwszej instancji wyniki postępowania

dowodowego bez konieczności jego ponawiania lub uzupełniania dowodów w

przewodzie apelacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Konstruując skargę kasacyjną i nadając jej charakter nadzwyczajnego środka

zaskarżenia, ustawodawca dokonał istotnych zmian w stosunku do kasacji,

wprawdzie specjalnego, ale jednak zwyczajnego środka odwoławczego,

przysługującego w toku instancji od orzeczeń nieprawomocnych. Jedną z takich

zmian jest wyraźne ograniczenie podstaw, gdyż jakkolwiek - zgodnie z art. 3983

§ 1

k.p.c. - skarga kasacyjna może być oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na

podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, to jednak podstawy te zostały w sposób doniosły

zreformowane. W stosunku do wszystkich podmiotów wnoszących skargę,

wyłączono możliwość oparcia jej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub

oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.). W ten sposób doszło do ścisłego

zharmonizowania podstaw kasacyjnych z charakterem postępowania kasacyjnego i

zakresem rozpoznania skargi, oznaczonym w art. 39813

§ 2 k.p.c.

Treść i kompozycja art. 3983

k.p.c. wskazują więc, że jakkolwiek generalnie

dopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów

postępowania, to jednak z wyłączeniem zarzutów dotyczących ustalenia faktów lub

oceny dowodów, choćby naruszenie odnośnych przepisów mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Inaczej mówiąc, niedopuszczalne jest oparcie skargi

kasacyjnej na podstawie, którą wypełniają takie właśnie zarzuty.

Przepis art. 3983

§ 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje expressis verbis

konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i

przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów

wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że

obejmuje on art. 233 k.p.c., bowiem właśnie ten przepis określa kryteria oceny

7

wiarygodności i mocy dowodów. Skarga kasacyjna powoda, w zakresie drugiej

podstawy kasacyjnej, zarzuca naruszenie art. 233 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c.

Zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw. Jest więc związany granicami skargi

kasacyjnej wyznaczonymi jej podstawami, co oznacza, że nie może uwzględniać

naruszenia żadnych innych przepisów niż wskazane przez skarżącego. Sąd

Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do samodzielnego dokonywania

konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hipotez co do tego, jakiego aktu prawnego

(przepisu) dotyczy podstawa kasacji. Nie może także zastąpić skarżącego w

wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów, które

mogłyby być naruszone przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia. Sąd Najwyższy

może zatem skargę kasacyjną rozpoznawać tylko w ramach tej podstawy, na której

ją oparto, odnosząc się jedynie do przepisów, których naruszenie zarzucono.

Skoro zatem skarga kasacyjna powoda w zakresie drugiej podstawy

kasacyjnej opiera się na podstawie naruszenia przepisów postępowania w postaci

art. 233 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c., to z przyczyn wskazanych wyżej, w tej

części nie może być uwzględniona.

W całości usprawiedliwiony okazał się jednak zarzut naruszenia prawa

materialnego w postaci art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 30 § 4 k.p.

Wskazanie na „racjonalizację zatrudnienia dla dobra firmy” w sposób

oczywisty nie wypełniało sprecyzowania konkretnej, a przeto weryfikowalnej

przyczyny wypowiedzenia powodowi umowy o pracę. Było to widoczne prima facie i

to bez wnikania w szczegóły sprawy, a w szczególności bez potrzeby ustalania,

jakie ewentualnie inne (niewskazane w piśmie wypowiadającym umowę o pracę)

okoliczności mogłyby ewentualnie świadczyć o istnieniu konkretnej przyczyny

wypowiedzenia. Wskazana w piśmie pracodawcy, zawierającym oświadczenie woli

o wypowiedzeniu pracownikowi umowy o pracę, przyczyna powinna być konkretna i

jasno sprecyzowana przede wszystkim dla adresata tej czynności prawa pracy, tj.

dla powoda. Braku w tym zakresie nie można uzupełnić w trakcie postępowania

sądowego, ani przez przytoczenie zdarzeń ją konkretyzujących, ani tym bardziej,

przez wskazanie innej przyczyny decyzji pracodawcy, a mianowicie likwidacji

stanowiska pracy powoda, jak to miało miejsce w sprawie niniejszej. W takich

8

okolicznościach sprawy, całkowicie uprawnione jest uznanie, że wskazana

powodowi przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę nie wypełniała wymagania z

art. 30 § 4 k.p., co nie mogło być konwalidowane przez następcze sprecyzowanie

ogólnikowo określonej przyczyny, które ponadto w istocie rzeczy sprowadzało się

do wskazania innej (niż pierwotna) przyczyny wypowiedzenia, tj. likwidacji

stanowiska pracy powoda. W ocenie Sądu Najwyższego, brak precyzyjnego,

zrozumiałego i odpowiadającego prawu (art. 30 § 4 k.p.) wskazania pracownikowi

przyczyny wypowiedzenia, stanowił wadę dokonanego mu wypowiedzenia i

prowadził do usprawiedliwionego wniosku, że taka czynność pracodawcy naruszała

przepisy o wypowiadaniu umów o pracę (art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 30 § 4

k.p.). W takiej sytuacji, dla rozstrzygnięcia roszczenia o odszkodowanie, nie było

potrzeby ani konieczności badania, jakie ewentualnie inne okoliczności, w tym

później nazwane (dookreślone) przez pozwaną (likwidacja stanowiska pracy),

mogły uzasadniać wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę. Choć bowiem

przyjmuje się za dopuszczalne ustalanie, że pracownik znał rzeczywiste powody

decyzji pracodawcy, mieszczące się w ramach wskazanej na piśmie przyczyny

wypowiedzenia, to jednak, jak słusznie podnosi skarżący, ciężar dowodu w tym

zakresie spoczywa na składającym oświadczenie woli, zaś pozwana nie wykazała

takich okoliczności. Sądy pracy nie mogą i nie powinny natomiast wyręczać

pracodawcy w jego obowiązkach procesowych, jak również poszukiwać za

pozwaną innych przyczyn wypowiedzenia umowy o pracę, niż wskazane w

pisemnym oświadczeniu, złożonym pracownikowi.

Powyższe prowadzi do wniosku, iż Sąd Okręgowy, zmieniając wyrok Sądu

pierwszej instancji poprzez oddalenie powództwa T. A. o odszkodowanie za

niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę, naruszył prawo materialne

(art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 30 § 4 k.p.), co prowadzi do uwzględnienia skargi

kasacyjnej na podstawie art. 39816

k.p.c., to jest poprzez uchylenie zaskarżonego

wyroku i oddalenie apelacji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego (tak w zakresie

odszkodowania, jak i kosztów procesu w postępowaniu piewszoinstancyjnym, co

czyni bezprzedmiotowym kasacyjny zarzut naruszenia art. 102 k.p.c.), a w

konsekwencji, uchylenie zaskarżonego wyroku także w części rozstrzygającej o

9

kosztach postępowania apelacyjnego i obciążenie pozwanej kosztami zastępstwa

procesowego powoda przed Sądem drugiej instancji.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 39821

k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i w związku z art. 98 k.p.c.