II UZP 6/07

Uchwała z dnia 8 stycznia 2008 r.

II UZP 6/07

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2008 r.

sprawy z wniosku Tadeusza J. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w B. o

wysokość emerytury i odsetki, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez

Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 9 listopada 2007 r. [...]

„Czy podwyższenie emerytury o 15 % podstawy wymiaru emerytowi, którego

inwalidztwo pozostaje w związku ze służbą wojskową - na podstawie art. 15 ust. 4

Ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych

i ich rodzin (Dz.U. Nr 10, poz. 36 ze zm.) może spowodować przekroczenie kwoty

emerytury powyżej 75 % podstawy jej wymiaru wskazanej w artykule 18 ust. 1 po-

wyższej ustawy ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Emerytura wojskowa wraz z podwyższeniem z tytułu inwalidztwa pozo-

stającego w związku ze służbą, przewidzianym w art. 15 ust. 4 ustawy z dnia 10

grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich

rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.) nie może przekro-

czyć 75 % podstawy jej wymiaru (art. 18 ust. 1 tej ustawy).

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione zagadnienie prawne wystąpiło w następującym stanie faktycz-

nym. Wnioskodawca Tadeusz J. miał ustalone prawo do emerytury przed wejściem

w życie ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.), a

wysokość emerytury wynosiła 100% podstawy wymiaru. Po wejściu w życie tej

2

ustawy organ rentowy wyliczył emeryturę na nowo na zasadach w niej określonych.

Po uwzględnieniu 40 lat wysługi emerytalnej wysokość emerytury wyniosła 105%

podstawy wymiaru, a ponadto przysługiwało zwiększenie o 15% podstawy wymiaru z

tytułu inwalidztwa związanego ze służbą wojskową. Zgodnie z art. 18 ust. 1 kwota

emerytury została ograniczona do 75% podstawy wymiaru. Tak obliczona emerytura

była niższa od dotychczasowej, zatem zgodnie z art. 53 ust. 3 zachowano świadcze-

nie w dotychczasowej wysokości do czasu, gdy jego wymiar przekroczy kwotę do-

tychczasowego świadczenia, co nastąpiło w maju 1994 r. W odwołaniu od decyzji

Wojskowego Biura Emerytalnego w B. z dnia 13 grudnia 2005 r. wnioskodawca do-

magał się zwiększenia emerytury o 15% podstawy wymiaru z tytułu inwalidztwa

związanego ze służbą wojskową oraz 5% wzrostu z tytułu ponad 35-letniej wysługi

emerytalnej. Wyrokiem z dnia 31 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Bydgoszczy oddalił odwołanie wobec braku podstaw do przy-

znania emerytury w wysokości przekraczającej 75% podstawy wymiaru.

Przy rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny -

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku powziął wątpliwość co do tego,

czy podwyższenie emerytury o 15% podstawy wymiaru z tytułu inwalidztwa pozosta-

jącego w związku ze służbą wojskową może spowodować przekroczenie kwoty eme-

rytury powyżej 75% podstawy jej wymiaru. Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy emerytura

wojskowa wynosi 40% podstawy wymiaru za 15 lat służby wojskowej, a w punkcie 1

tego przepisu przewidziany jest wzrost o 2,6 % podstawy wymiaru za każdy dalszy

rok służby. Na podstawie art. 15 ust. 4 przysługuje podwyższenie o 15% podstawy

wymiaru z tytułu inwalidztwa pozostającego w związku ze służbą wojskową. W prze-

pisie przejściowym - art. 53 - ustawodawca przewidział, że przy przeliczeniu świad-

czeń przyznanych przed wejściem w życie ustawy uwzględnia się wzrost świadcze-

nia z art. 15 ust. 1 pkt 1 i podwyższenie z art. 15 ust. 4. Zgodnie z art. 18 ust. 1 tak

obliczone świadczenie bez uwzględnienia dodatków przewidzianych w art. 25 ust. 1

(dodatek pielęgnacyjny i dodatek dla sierot zupełnych) nie może przekraczać 75%

podstawy wymiaru. Tak więc podwyższenie emerytury wnioskodawcy o 15% pod-

stawy wymiaru z tytułu inwalidztwa pozostającego w związku ze służbą wojskową

pozostaje bez wpływu na wysokość tej emerytury bowiem już tylko emerytura ustalo-

na w oparciu o wzrost z tytułu służby 15 lat powoduje, że emerytura osiągnęłaby wy-

sokość 105% podstawy wymiaru i dodanie jeszcze 15% podstawy wymiaru niczego

nie zmienia przy ograniczeniu świadczenia do 75% podstawy wymiaru. Podobne

3

uregulowanie zawarte jest w ustawie z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emery-

talnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wy-

wiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i

Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 67 ze

zm.), z tym że na podstawie art. 18 ust. 1 emeryturę ogranicza się do 75% podstawy

wymiaru, a w przypadku zwiększenia o 15% z tytułu inwalidztwa pozostającego w

związku ze służbą ograniczenie wynosi 80% podstawy wymiaru. W tym ostatnim

przypadku uregulowanie jest korzystniejsze niż w ustawie o zaopatrzeniu emerytal-

nym żołnierzy zawodowych ale również także w tym przypadku wysokość świadcze-

nia nie może przekroczyć określonego pułapu. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Ad-

ministracyjnego w Warszawie z dnia 8 września 2006 r., II SA/WA 732/06, wyrażono

pogląd, że 15% dodatku inwalidzkiego przyznane skarżącemu na podstawie ustawy

emerytalnej powinno być wliczane do wysokości maksymalnej, czyli pełnej emerytu-

ry. Po zsumowaniu wszystkich składników emerytury należy dojść do wniosku, że

przekraczają one 75% podstawy wymiaru - świadczenie skarżącego jest więc eme-

ryturą w pełnej wysokości. Sąd Apelacyjny opowiada się za tym stanowiskiem.

Na powyższy problem można jednak spojrzeć i tak, że najpierw dokonuje się

obliczenia emerytury przez ustalenie wysługi emerytalnej wraz ze wzrostem z tytułu

służby za każdy rok ponad 15 lat tej służby. Tak wyliczone świadczenie ogranicza się

do 75% podstawy wymiaru, a następnie wyliczoną kwotę podwyższa się o 15% pod-

stawy wymiaru z tytułu inwalidztwa związanego ze służbą wojskową. Za przyjęciem

takiego rozwiązania przemawiałaby treść art. 53 ust. 1 pkt 4 i ust. 4 ustawy, gdzie

jest mowa o pominięciu podwyższeń przewidzianych w art. 15 ust. 2 i 3 i o wysokości

świadczenia z uwzględnieniem wszystkich wzrostów i dodatków oprócz pielęgnacyj-

nego i dla sierot zupełnych. Zgodnie z art. 17 ustawy w razie zbiegu prawa do pod-

wyższenia emerytury z kilku tytułów za ten sam okres, podwyższenie przysługuje

tylko z jednego tytułu; nie dotyczy to podwyższenia, o którym mowa w art. 15 ust. 4

(podwyższenie z tytułu inwalidztwa związanego ze służbą wojskową). Wskazywałoby

to na wyjątkowe traktowanie przez ustawodawcę podwyższenia z tytułu inwalidztwa

związanego ze służbą wojskową.

Ponieważ oba rozwiązania są możliwe, Sąd Apelacyjny uznał, że w sprawie

występuje zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i na podstawie art.

390§ 1 k.p.c. przedstawił je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

4

Odpowiadając na przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył,

co następuje:

W przypadku przyznawania emerytury, do której żołnierz nabył prawo po wej-

ściu w życie ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin, kwestia sposobu ustalania jej wysokości nie powinna

budzić wątpliwości. Zgodnie z art. 5 ust. 1 podstawą wymiaru emerytury jest uposa-

żenie żołnierza na ostatnio zajmowanym stanowisku. Składniki emerytury wymienio-

ne są w art. 15 tej ustawy. Jest to 40% podstawy wymiaru za 15 lat służby i określo-

ne wzrosty za każdy dalszy rok służby oraz za poprzedzające służbę okresy skład-

kowe i nieskładkowe (ust. 1). W ust. 2 i 3 przewidziane są podwyższenia za okresy

służby na szczególnych stanowiskach oraz okresy służby na froncie w czasie wojny

lub w strefie działań wojennych. Przepis art. 15 ust. 4 stanowi, że emeryturę podwyż-

sza się o 15% podstawy wymiaru emerytowi, którego inwalidztwo pozostaje w

związku ze służbą wojskową. Przy ustalaniu wysokości emerytury do kwoty stano-

wiącej 40% podstawy wymiaru dolicza się wzrosty z tytułu stażu emerytalnego i

okresów składkowych i nieskładkowych oraz podwyższenia z tytułu pełnienia służby

w warunkach określonych w art. 15 ust. 2 i 3, a także podwyższenie z tytułu inwa-

lidztwa pozostającego w związku ze służbą. Przepis art. 17 stanowi, że w razie

zbiegu prawa do podwyższenia emerytury z kilku tytułów za ten sam okres podwyż-

szenie przysługuje tylko z jednego tytułu; nie dotyczy to podwyższenia o którym

mowa w art. 15 ust. 4. Jeżeli okresy pełnienia służby w warunkach, o których mowa

w art. 15 ust. 2 i 3, zbiegają się, podwyższenie przysługuje z jednego tytułu, nato-

miast podwyższenie o 15% podstawy wymiaru z tytułu inwalidztwa pozostającego w

związku ze służbą jest zawsze dodawane do kwoty wyliczonej przy uwzględnieniu

wzrostów i innych podwyższeń. Suma wszystkich omówionych składników stanowi

kwotę emerytury. Zgodnie z art. 18 ust. 1 kwota emerytury bez uwzględnienia dodat-

ków, zasiłków i świadczeń pieniężnych, o których mowa w art. 25, nie może przekra-

czać 75% podstawy wymiaru emerytury. Oznacza to, że kwota emerytury ustalona

na podstawie art. 15 z uwzględnieniem wszystkich wzrostów i podwyższeń, w tym

także podwyższenia z tytułu inwalidztwa pozostającego w związku ze służbą, jest

ograniczona do 75% podstawy wymiaru. Przepisy ustawy nie dają podstawy do

ustalenia emerytury w wyższej wysokości niż 75% podstawy jej wymiaru. Przekro-

czenie kwoty stanowiącej 75% podstawy wymiaru następuje wówczas, gdy przysłu-

5

gują wymienione w art. 25 dodatki - dodatek pielęgnacyjny dla emeryta oraz zasiłki i

świadczenia pieniężne przyznane na podstawie odrębnych przepisów. W przypadku

nabycia prawa do emerytury na podstawie przepisów omawianej ustawy podwyższe-

nie emerytury o 15% podstawy wymiaru z tytułu inwalidztwa pozostającego w

związku ze służbą nie może spowodować przekroczenia kwoty wynoszącej 75%

podstawy wymiaru.

Przedstawione przez Sąd Apelacyjny wątpliwości dotyczą kwestii stosowania

tych samych zasad przy przeliczeniu emerytury żołnierza, który prawo do emerytury

nabył na podstawie przepisów obowiązujących przed wejściem w życie omawianej

ustawy, to jest na podstawie ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o zaopatrzeniu eme-

rytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 29,

poz. 139 ze zm.). Zgodnie z art. 4 tej ustawy podstawą wymiaru emerytury było upo-

sażenie żołnierza na ostatnio zajmowanym stanowisku. Emerytura wynosiła 40%

podstawy jej wymiaru za 15 lat wysługi emerytalnej i wzrastała za każdy dalszy rok o

3% podstawy wymiaru aż do osiągnięcia 100% podstawy wymiaru (art.11 ust. 1). W

art. 36 przewidziany był dodatek w wysokości 15% podstawy wymiaru przyznawa-

nym emerytom będącym inwalidami wojskowymi, z zastrzeżeniem, że wysokość

emerytury wraz z tym dodatkiem nie może przekraczać 100% podstawy wymiaru

emerytury. W porównaniu do obecnego stanu prawnego regulacja była o tyle ko-

rzystniejsza, że maksymalna wysokość emerytury mogła wynosić 100% podstawy jej

wymiaru a obecnie wynosi 75%. Natomiast mniej korzystne były zasady waloryzacji

świadczeń. Na podstawie art. 6 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. emerytury i renty

podlegały podwyższeniu na zasadach i w terminach określonych w przepisach o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Podwyższanie emerytur na tych

zasadach powodowało, że maksymalna emerytura wynosząca 100% podstawy wy-

miaru stawała się z każdym rokiem niższa od aktualnego uposażenia żołnierza peł-

niącego służbę na takim samym stanowisku. Wysokość świadczenia przestała zale-

żeć od stopnia wojskowego i zajmowanego stanowiska a zależała jedynie od daty

przejścia na emeryturę. Przepis art. 6 ust. 1 obecnie obowiązującej ustawy w

brzmieniu pierwotnym stanowił, że emerytury i renty podlegają waloryzacji w takim

samym stopniu i terminie, w jakim następuje wzrost uposażenia zasadniczego żołnie-

rzy zawodowych pozostających w służbie i zajmujących analogiczne stanowiska. Do

czasu zmiany art. 6 dokonanej od dnia 1 stycznia 1999 r. ustawą z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst pier-

6

wotny: Dz.U. Nr 162, poz. 1118) maksymalna emerytura wojskowa wynosiła 75%

uposażenia żołnierza pełniącego służbę na tym samym stanowisku. Maksymalna

emerytura wynosząca 100% uposażenia żołnierza, który stał się emerytem kilka lub

kilkanaście lat przed wejściem w życie nowej ustawy, waloryzowana na starych za-

sadach, mogła być znacznie niższa niż 75% obowiązującego w dniu wejścia w życie

ustawy uposażenia na takim samym stanowisku. Nowa ustawa dokonując likwidacji

tak zwanego „starego portfela” wprowadziła zasadę przeliczania emerytur i rent przy-

znanych przed jej wejściem w życie. Zgodnie z art. 53 ust. 1 wysokość świadczeń

przyznanych na podstawie przepisów dotychczasowych ustala się na nowo z urzędu

według zasad określonych w ustawie. Podstawa wymiaru podlega przeliczeniu na

stawki uposażenia obowiązujące w dniu wejścia w życie ustawy (pkt 3) a emerytura

jest obliczana na zasadach określonych w art. 15 z ograniczeniem do 75% podstawy

wymiaru przewidzianym w art. 18 ust. 1. W wyniku przeliczenia emerytury najstar-

szych emerytów (także pobierających maksymalne emerytury) znacznie wzrosły,

mogły natomiast ulec obniżeniu emerytury przyznane bezpośrednio przed wejściem

w życie ustawy. Respektując prawa nabyte wprowadzono w art. 53 ust. 3 zasadę, że

zachowuje się świadczenie w dotychczasowej wysokości do czasu, gdy jego wymiar

przekroczy kwotę dotychczasowego świadczenia. Zasada ochrony praw nabytych

obowiązuje tylko w takim zakresie, nie ma natomiast regulacji pozwalającej na prze-

kroczenie maksymalnej wysokości emerytury (75% podstawy wymiaru) żołnierzowi,

który w wyniku waloryzacji osiągnął ten pułap w stosunku do aktualnego uposażenia,

podobnie jak w przepisach dotychczasowych nie było możliwości przekroczenia

maksymalnej emerytury (100% podstawy wymiaru). Sposób obliczenia emerytury

jest kwestią techniczną. Można zsumować wszystkie składniki wymienione w art. 15

wraz z 15% podwyższeniem i otrzymaną kwotę ograniczyć do 75% podstawy wymia-

ru emerytury. Można również dokonywać wzrostów i podwyższeń aż do osiągnięcia

75% podstawy wymiaru i dalsze należne podwyższenia pominąć. Ten ostatni sposób

był stosowany na podstawie przepisów dotychczasowych i w sytuacji, gdy emerytura

ze wzrostami za wysługę emerytalną przekroczyła 100% podstawy wymiaru, nie

można było jej zwiększyć o dodatek z tytułu inwalidztwa związanego ze służbą woj-

skową. Nie może więc powoływać się na prawa nabyte do dodatku lub podwyższenia

z tego tytułu żołnierz, któremu dodatek taki nie był doliczany do emerytury wobec

przekroczenia 100% podstawy wymiaru. Emerytowi wojskowemu, który na podstawie

art. 53 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy zachował świadczenie w dotychczaso-

7

wej wysokości, emerytura nie może być podwyższona na innych zasadach, niż w

wyniku waloryzacji. Nie ma zatem możliwości podwyższenia maksymalnej emerytury,

wynoszącej 75% podstawy wymiaru, o dalsze 15%.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie

prawne udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.

========================================