III CZP 111/07

Sygn. akt III CZP 111/07

UCHWAŁA

Dnia 9 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa H. K. i B. K.

przeciwko H. A. Towarzystwu Ubezpieczeń S.A. w W., Oddział w B.

o odszkodowanie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 14 grudnia 2007 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2007 r.,

„Czy w przypadku współuczestnictwa powodów ojca i matki

osoby, która zginęła w wypadku samochodowym, w pozwie o zapłatę

odszkodowania wytoczonym przeciwko towarzystwom

ubezpieczeniowym wartość przedmiotu sporu oznacza się odrębnie

od roszczeń każdego z powodów, czy też wartość ich roszczeń

należy zsumować ?”

podjął uchwałę:

W sprawie z powództwa rodziców, występujących

z roszczeniami odszkodowawczymi przeciwko zakładowi

ubezpieczeń w związku ze śmiercią dziecka w wypadku

komunikacyjnym, wartością przedmiotu sporu określającą

właściwość rzeczową sądu jest łączna wartość dochodzonych

roszczeń.

Uzasadnienie

2

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się na tle stanu faktycznego,

w którym rodzice dziecka zmarłego wskutek wypadku komunikacyjnego domagali

się od ubezpieczyciela odszkodowania za znaczne pogorszenie ich sytuacji

życiowej w kwotach po 45.000,- złotych na rzecz każdego z nich, a powódka

ponadto żądała kwoty 16.200,- zł tytułem zwrotu kosztów związanych z pogrzebem.

Sąd Okręgowy w B., do którego pozew został wniesiony, uznał się niewłaściwym i

przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w B. Stwierdził, że

powodowie są współuczestnikami formalnymi, w związku z czym wartością

przedmiotu sporu, wyznaczającą właściwość rzeczową sądu, jest wartość

poszczególnych roszczeń dochodzonych przez każdego z powodów a nie suma

tych wartości. Wskazał, że wprawdzie powództwo opiera się na tej samej podstawie

prawnej, którą stanowią przepisy o odpowiedzialności ubezpieczyciela za czyn

niedozwolony sprawcy wypadku komunikacyjnego ale nie może być uznana za

tożsamą podstawa faktyczna żądań powodów.

Rozpoznając zażalenie powodów Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość czy w

związku z wyrażanym przez Sąd Najwyższy na tle instytucji kasacji poglądem, że w

przypadku współuczestnictwa po stronie powodowej osób najbliższych

dochodzących roszczeń odszkodowawczych przeciwko ubezpieczycielom, które nie

jest współuczestnictwem jednolitym ani koniecznym, wartość przedmiotu

zaskarżenia oznacza się odrębnie dla roszczeń każdego z powodów, zachowuje

aktualność wcześniejszy pogląd Sądu Najwyższego, iż między osobami

dochodzącymi w jednym pozwie roszczeń z tego samego czynu niedozwolonego

kierowcy – sprawcy wypadku drogowego zachodzi współuczestnictwo materialne

skutkujące przyjęciem, że wartością przedmiotu sporu jest suma roszczeń

wszystkich powodów. Sąd Apelacyjny uznał za oczywiste, iż wartość przedmiotu

zaskarżenia pod kątem dopuszczalności kasacji oraz wartość przedmiotu sporu dla

celu ustalenia właściwości rzeczowej sądu w rozważanym stanie faktycznym

powinna podlegać ocenie według takich samych zasad wykładni współuczestnictwa

i przychylił się do stanowiska, że współuczestnictwo osób poszkodowanych w

wyniku czynu niedozwolonego, za który odpowiada ubezpieczyciel, jest

3

współuczestnictwem formalnym. Podniósł, że w rozpoznawanej sprawie trudno

przyjąć, iż w odniesieniu do wszystkich powodów wchodzi w grę ta sama podstawa

faktyczna w sytuacji, gdy okoliczności faktyczne stanowiące podstawę żądań

każdego z powodów są odmienne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że przy ustalaniu wartości przedmiotu

sporu w sprawie, w której po jednej stronie występuje wielość osób, zlicza się

wartości poszczególnych roszczeń w przypadku współuczestnictwa materialnego

opartego na tej samej podstawie faktycznej i prawnej (por. orzeczenia SN z dnia

9 marca 1967 r. IPZ 10/67 – OSNCP 1967, nr 10, poz. 179, z dnia 30 kwietnia 1966

I CZ 20/66 – OSPiKA 1967, nr 3, poz. 64, z dnia 17 lutego 1964 r. II CZ 6/64 –

OSPiKA 1965, nr 3, poz. 62, z dnia 19 grudnia 1985 r. I CZ 135/85 – nie publ., LEX

nr 8741, z dnia 20 kwietnia 1967 r. II CZ 29/67 – nie publ.).

Dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego znaczenie

przesądzające miało więc wyjaśnienie, czy w rozpoznawanej sprawie po stronie

powodów zachodzi współuczestnictwo materialne w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1

k.p.c. in fine, przy czym – zgodnie z zasadą rozstrzygania tylko problematyki

przedstawionej i tylko wynikającej z konkretnego stanu faktycznego – powyższa

kwestia podlegała rozważeniu przy uwzględnieniu, że powodowie są najbliższymi

członkami rodziny osoby zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego, oraz, że

prawna podstawa żądań powodów jest ta sama a wątpliwości nasuwa jedynie

problematyka tożsamości podstawy faktycznej.

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego rodzaj

współuczestnictwa czynnego w przypadku dochodzenia roszczeń

odszkodowawczych związanych z wypadkiem komunikacyjnym określany był

różnie.

W postanowieniach z dnia 30 kwietnia 1966 r. III PZ 20/66 (OSNCP 1967,

poz. 64), z dnia 20 kwietnia 1967 r. II CZ 29/67 – (nie publ. LEX nr 6144) z dnia

20 stycznia 1977 IV CZ 6/77 – (nie publ. LEX nr 7903) z dnia 20 stycznia 1977

IV CZ 7/77 – (OSNC 1977, nr 8, poz. 146) i z dnia 19 grudnia 1985 r. I CZ 135/85 –

nie publ. LEX nr 8741) Sąd Najwyższy przyjął, że współuczestnictwo matki, żony

4

i dzieci dochodzących roszczeń odszkodowawczych w związku ze śmiercią syna,

męża i ojca, oraz współuczestnictwo małżonków poszkodowanych w jednym

wypadku drogowym ma charakter materialny, w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1 in fine

k.p.c. co uzasadnia właściwość rzeczową sądu wynikającą z sumy wartości

poszczególnych roszczeń. W orzeczeniach tych wskazywano na łączność

wewnętrzną pomiędzy powodami istniejącą ze względu na stosunki rodzinne

i pozbawienie wszystkich tych osób wspólnego żywiciela oraz powstanie dla

wszystkich pogorszenia ich sytuacji życiowej, jak również na jedno i to samo

zdarzenie (wypadek drogowy, śmierć syna, ojca, męża) będące źródłem

jednoczesnego powstania szkody po stronie kilku osób. W postanowieniu z dnia

20 stycznia 1977 r. IV CZ 6/77 Sąd Najwyższy ponadto powołał się na art. 384

k.p.c. ówcześnie obowiązujący w postępowaniu rewizyjnym, zgodnie z którym sąd

rewizyjny mógł z urzędu rozpoznać sprawę na rzecz współuczestników, którzy

wyroku nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa lub obowiązki

były wspólne także dla tych współuczestników albo gdy były oparte na tej samej

podstawie faktycznej lub prawnej. Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ulega

wątpliwości, że w art. 384 k.p.c. chodziło o współuczestników materialnych, a nie

do pomyślenia jest sytuacja, w której sąd rewizyjny, w razie stwierdzenia trafności

rewizji jednego z powodów, nie uchyliłby zaskarżonego wyroku także na korzyść

pozostałych powodów. Także ten argument przemawiał, zdaniem Sądu

Najwyższego w w/w orzeczeniu, za przyjęciem współuczestnictwa materialnego po

stronie powodowej.

W w/w postanowieniu z dnia 20 stycznia 1977 IV CZ 7/77 Sąd Najwyższy

stwierdził też, że łączności wewnętrznej jaka zachodzi pomiędzy powodowymi

współuczestnikami materialnymi powołującymi się na jedno i to samo zdarzenie nie

podważa okoliczność, że rodzaj i wysokość ich roszczeń odszkodowawczych

są różne.

Odmienna ocena współuczestnictwa najbliższych członków rodziny osoby

zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego, dochodzących od zakładu

ubezpieczeń roszczeń odszkodowawczych, wynika z postanowień Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 1998 r. III CZ 69/98 – (nie publ.), z dnia 19 maja

2006 r. I CSK 92/06 (nie publ. LEX nr 200905), z dnia 30 maja 2006 r. I CSK

5

142/06 – (nie publ.). W orzeczeniach tych przyjęto współuczestnictwo formalne ale

bez przedstawienia motywów tego stanowiska. Wymaga jednak podkreślenia,

że w/w stanowisko wyrażono przy ocenie dopuszczalności kasacji ze względu na

wartość przedmiotu zaskarżenia, a nie w związku z oceną wartości przedmiotu

sporu mającej służyć oznaczeniu sądu właściwego rzeczowo. Materię analogiczną

do przedstawionej w zagadnieniu prawnym rozstrzygnął natomiast odmiennie Sąd

Apelacyjny w Białymstoku w postanowieniu z dnia 9 listopada 2006 I ACz 855/06

(OSAB 2006, nr 4, poz. 20), w którym przyjął, że współuczestnictwo żony i dzieci

osoby, która zginęła w wypadku samochodowym jest współuczestnictwem

formalnym. Podobnie jak w przedstawionym zagadnieniu prawnym,

Sąd Apelacyjny w w/w orzeczeniu przypisał istotne znaczenie temu, iż różne są

okoliczności faktyczne stanowiące podstawę żądań każdego z powodów.

Zgodnie z art. 72 § 1 k.p.c. kilka osób może w jednej sprawie występować

w roli powodów, jeżeli przedmiot sporu stanowią m.in. prawa oparte na tej samej

podstawie faktycznej i prawnej (współuczestnictwo materialne), albo jeżeli

przedmiot sporu stanowią roszczenia jednego rodzaju, oparte na jednakowej

podstawie faktycznej i prawnej, jeżeli ponadto właściwość sądu jest uzasadniona

dla każdego z roszczeń z osobna, jako też dla wszystkich wspólnie

(współuczestnictwo formalne).

W cytowanych definicjach normatywnych współuczestnictwa materialnego

i formalnego zwraca uwagę różny przedmiot sporu, który w art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.

określony został – w przypadku współuczestnictwa czynnego – jako „prawa”,

natomiast w art. 72 § 1 pkt 2 – jako „roszczenia”. Uprawnia to do wniosku, że

tożsamość podstawy faktycznej w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c. nie jest

wyznaczana okolicznościami faktycznymi mającymi usprawiedliwiać określone

roszczenia lecz wyraża się sferą prawa podmiotowego wynikającego z jednego,

tego samego stosunku prawnego, z którego to prawa podmiotowego dopiero

wynikają roszczenia. Tożsamość podstawy faktycznej w rozumieniu art. 72 § 1 pkt

1 k.p.c. należy zatem postrzegać jako tożsamość zdarzeń, których wystąpienie

determinuje powstanie określonego stosunku prawnego będącego źródłem praw,

z których wywodzone są następnie roszczenia, a nie jako tożsamość okoliczności

6

faktycznych wymagających przytoczenia na uzasadnienie konkretnych zgłoszonych

żądań z tych praw wywiedzionych.

Roszczenia najbliższych członków rodziny osoby zmarłej dochodzone

z tytułu znacznego pogorszenia ich sytuacji życiowej (art. 446 § 3 k.c.), oparte są

na prawach tych osób do odszkodowania. Powyższe prawa są elementem

stosunku prawnego regulowanego przepisami o czynach niedozwolonych, który

powstaje w wyniku znacznego pogorszenia sytuacji życiowej najbliższych członków

rodziny wywołanego śmiercią osoby bezpośrednio poszkodowanej w wypadku.

Szkoda w postaci znacznego pogorszenia sytuacji życiowej jest charakterystyczna

tylko w odniesieniu do osób najbliższych. Śmierć dziecka i ujmowany

instytucjonalnie stan znacznego pogorszenia sytuacji życiowej jego rodziców jest tą

samą faktyczną podstawą praw będących przedmiotem sporu. Obejmują one

ogólniejszą treść aniżeli pojęcie „roszczenia” przewidziane w art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.

a znamienne jest dla nich to, że wynikają ze stosunku bliskości wobec osoby

zmarłej. W przypadku małżonków, występująca pomiędzy nimi wewnętrzna więź

wynikająca z rodzicielstwa, doznaje wzmocnienia ze względu na więź prawną

ukształtowaną instytucją małżeństwa, rzutującą na sytuację faktyczną każdego

z małżonków, niejednokrotnie uwarunkowaną sytuacją faktyczną współmałżonka,

na którą może mieć wpływ śmierć wspólnego dziecka.

Zasada sprawności postępowania sądowego, w dochodzeniu roszczeń

patronująca współuczestnictwu procesowemu, o którym mowa w art. 72 § 1 k.p.c.

wyrażająca się m.in. w koncentracji materiału dowodowego, w przypadku rodziców

dotkniętych tragedią śmierci dziecka, podlega motywowaniu także względami

natury aksjologicznej, i także do roszczeń z art. 446 § 1 k.c. co nakazuje

umożliwienie jednoczesnego, wspólnego prowadzenia jednego procesu przed

jednym sądem powszechnym. Nie do zaakceptowana byłaby bowiem sytuacja,

w której jedno z rodziców, żądające na podstawie art. 446 § 3 k.c. odszkodowania

w kwocie 80.000,- złotych wystąpiłoby z pozwem do sądu okręgowego, jako sądu

rzeczowo właściwego według art. 17 pkt 4 k.p.c., a drugie z rodziców domagające

się z tego samego tytułu i tego samego zdarzenia kwoty 60.000,- złotych musiałoby

wnieść odrębny pozew do sądu rejonowego (art. 16 k.p.c.) przy czym nie byłoby

nawet możliwe połączenie tych spraw do jednoczesnego rozpoznania lub

7

rozstrzygnięcia (art. 219 k.p.c.). W rozpoznawanej przez Sąd Apelacyjny sprawie

wymienione zagrożenie nie występuje, ale nie sposób tracić go z pola widzenia

przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego.

Mając to na względzie, a ponadto zważywszy, że w dotychczasowym

orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącym ustalenia wartości przedmiotu sporu

dla celu określenia właściwości rzeczowej sądu nie wyrażono poglądu odmiennego,

Sąd Najwyższy uznał, iż zachowuje aktualność stanowisko, zgodnie z którym

pomiędzy rodzicami dochodzącymi odszkodowań w związku ze śmiercią dziecka

zachodzi współuczestnictwo materialne, o którym mowa w art. 72 § 1 pkt 1 in fine

k.p.c. Wprawdzie, w związku z treścią art. 378 § 2 k.p.c. obecnie nie ma znaczenia

argument, wywiedziony z dawnego art. 384 k.p.c. obowiązującego w postępowaniu

rewizyjnym, dotyczący możliwości rozpoznania sprawy na rzecz strony

nieskarżącej jeśli prawa dla tej strony i dla skarżącego były oparte na tej samej

podstawie faktycznej i prawnej, to jednak pozostają aktualne motywy akcentujące

wewnętrzną łączność pomiędzy współuczestnikami zdeterminowaną stosunkiem

bliskości wobec osoby zmarłej i przesądzającą o wwiązaniu tych osób w jeden, ten

sam stosunek prawny.

Wbrew stwierdzeniu Sądu Apelacyjnego, niczego w rozważanej kwestii nie

zmienia treść orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1997 r. I CKN 31/97

(nie publ.) powołanego w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego,

ani też orzeczenie to nie może być w ogóle postrzegane jako zawierające

odmienną interpretację charakteru współuczestnictwa osób najbliższych

dochodzących w jednym pozwie roszczeń odszkodowawczych w związku ze

śmiercią bezpośrednio poszkodowanego. W wymienionym orzeczeniu Sąd

Najwyższy przyjął, że w przypadku współuczestnictwa powodów, które nie jest

współuczestnictwem jednolitym lub koniecznym wartość przedmiotu zaskarżenia

dla oceny dopuszczalności kasacji oznacza się odrębnie dla roszczeń każdego

z powodów.

Uszło uwagi Sądu Apelacyjnego, że wymienione orzeczenia rozstrzyga

o dopuszczalności kasacji ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia, a nie

o charakterze współuczestnictwa powodów ocenianego w celu oznaczenia

8

właściwości rzeczowej sądu zależnej od wartości przedmiotu sporu, oraz że

orzeczenie to nie wyklucza materialnego charakteru współuczestnictwa powodów,

ale wręcz przyjmuje istnienie tego rodzaju współuczestnictwa; wszakże

współuczestnictwo konieczne lub jednolite może być tylko współuczestnictwem

materialnym (art. 72 § 3, art.73 § 1 k.p.c.). Istota tego orzeczenia wyraża się

w uznaniu, że pomimo istnienia współuczestnictwa materialnego pomiędzy

powodami o dopuszczalności kasacji ze względu na wartość przedmiotu

zaskarżenia przesądza wartość roszczenia każdego z powodów, a nie suma tych

roszczeń. W żadnym razie powyższe orzeczenie nie świadczy o formalnym

traktowaniu współuczestnictwa powodów, przeciwnie - wskazuje na całkowitą

odrębność kryteriów oceny występowania współuczestnictwa materialnego

i kryteriów dopuszczalności kasacji ze względu na wartość przedmiotu

zaskarżenia. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia

17 stycznia 1997 r. I PKN 65/96 (OSNAPiUS 1997 r. nr 17, poz. 317), z dnia

21 marca 1997 r. I PKN 61/97 (OSNP 1 998, nr 1, poz. 16) i z dnia 28 lutego

1997 r. I CKN 31/97 (niepubl.) oraz w uzasadnieniu postanowienia z dnia

25 stycznia 2001 r. IV CZ 90/06 – nie publ., LEX nr 52464, w których wskazał, że

pomimo występowania współuczestnictwa materialnego przewidzianego w art. 72 §

1 pkt 1 in fine k.p.c. i wynikającej z tego zasady sumowania wartości roszczeń

wszystkich powodów dla oznaczenia właściwości rzeczowej sądu, to dla oceny

dopuszczalności kasacji istotne znaczenie ma wartość roszczeń dochodzonych

przez każdego w powodów, a nie suma tych roszczeń.

Podzielając powyższy pogląd i odnosząc go do obecnie obowiązującego

stanu prawnego można dodać, że w przypadku współuczestnictwa powodów

wynikającego z dochodzenia praw opartych na tej samej podstawie faktycznej

i prawnej prawomocny wyrok sądu drugiej instancji charakteryzuje się

prawomocnością wobec każdego z powodów odrębnie, a więc oddzielnie

w stosunku do roszczenia zasądzonego lub oddalonego wobec każdego

z powodów. Dla oceny dopuszczalności skargi kasacyjnej ze względu na wartość

przedmiotu zaskarżenia istotne znaczenie ma więc wartość roszczenia

dochodzonego przez każdego z nich, a nie suma tych wartości. Oczywistym jest

przy tym, że każdy z wymienionych powodów może zaskarżyć wyrok sądu drugiej

9

instancji tylko ze względu na własne gravamen oraz, że niezaskarżony przed

jednego z powodów wyrok nie może być w zakresie dotyczącym tego powoda

przedmiotem oceny Sądu Najwyższego w związku ze skargą kasacyjną innego

powoda (analogicznie – w przypadku wniesienia skargi kasacyjnej przez

pozwanego w stosunku do jednego z powodów). Wewnętrzna łączność pomiędzy

powodami wynikająca z tej samej podstawy faktycznej, będącej źródłem

realizowanych praw, warunkująca możność występowania w jednej sprawie

przestaje mieć znaczenie przy ocenie dopuszczalności skargi kasacyjnej; ta

ostatnia problematyka rządzi się własnymi niezależnymi regułami.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak wyżej.