IV CSK 407/07

Sygn. akt IV CSK 407/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa (...) Zakładów Przemysłu Spirytusowego „P.(...)” SA w L.

przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Izby Celnej w B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 maja 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną; nie obciąża strony powodowej kosztami postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2005 r. Sąd Okręgowy w L. zasądził od pozwanego

Skarbu Państwa – Dyrektora Izby Celnej w B. na rzecz powoda – (...) Zakładów

Przemysłu Spirytusowego „P.(...)” Spółki Akcyjnej w L. kwotę 1.322.896 zł z odsetkami.

2

Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia faktyczne: W dniu 6 grudnia 1994

r. pomiędzy stroną powodową a „P.(...)” Ltd w S. została zawarta na czas określony do

dnia 31 grudnia 1995 r. umowa, której przedmiotem było dostarczenie przez powoda

kontrahentowi jako kupującemu spirytusu rektyfikowanego 950

. W imieniu kupującego

działał jako pełnomocnik P. B.

W dniu 9 maja 1995 r. po wpłaceniu przez kupującego na rzecz powoda kwoty

46.080 dolarów amerykańskich, powód sprzedał ukraińskiej firmie 36.000 butelek

spirytusu, które nabywca odebrał własnym transportem z przedsiębiorstwa powoda. Na

fakturach z dnia 9 maja 1995 r. wykazano, że towar podlega stawce podatku 0%.

Odprawa celna towaru odbyła się w dniu 9 maja 1995 r. w Oddziale Celnym w L., a w

dniu 10 maja 1995 r. towar miał być dostarczony do Oddziału Celnego w K. celem jego

wywozu za granicę. Transport odbywał się dwoma samochodami odbiorcy, a ochronę

transportu świadczyła na zlecenie powoda Agencja Detektywistyczna „M.(...)” Spółka z

o.o. w L. Na oba transporty po 18.000 butelek wystawione zostały tzw. jednolite

dokumenty administracyjne SAD. W dniu 9 maja 1995 r. dyrektor Urzędu Celnego w T.

wydał dwie decyzje o dopuszczeniu spirytusu do wywozu za granicę ze wskazaniem

Oddziału Celnego w K. jako oddziału odbiorczego. W Oddziale tym towar do dnia 10

maja 1995 r. miał przekroczyć granicę, czego dowodem i potwierdzeniem na

dokumentach SAD powinno być ostemplowanie pieczęcią oddziału celnego (z

datownikiem) wraz z formułą „Towar wystąpił za granicę” oraz okrągłą pieczątką VAT z

numerem i datownikiem. W obu dokumentach SAD funkcjonariusze celni potwierdzili w

ten sposób, że w dniu 10 maja 1995 r. nastąpił wywóz spirytusu za granicę. W

rzeczywistości przeznaczony na eksport spirytus nie przekroczył granicy. Jeden z

funkcjonariuszy celnych A. Z. dokonał odprawy celnej bez obecności na przejściu

granicznym samochodów z towarem. Fikcyjnej odprawy towaru dokonał w zamian za

obietnicę korzyści majątkowej w kwocie 7.500 dolarów amerykańskich, a do dokonania

przestępstwa przyznał się w dniu 12 maja 1995 r., o czym służby celne zawiadomiły

powoda. Prawomocnym wyrokiem A. Z. został skazany za dokonanie przestępstwa z

art. 228 § 3 k.k. i art. 271 § 3 k.k. Tym samym wyrokiem skazano też trzech

pracowników Agencji Ochrony, którzy konwojowali transport.

Dyrektor Urzędu Celnego w T. decyzjami z dnia 2 czerwca 1995 r. uchylił w

całości swoje decyzje z dnia 9 maja 1995 r., dopuszczające do wywozu za granicę

spirytusu ze względu na to, że towar nie został wywieziony za granicę. Decyzję tę

3

utrzymał w mocy Prezes Głównego Urzędu Ceł, a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił

skargi powoda.

Urząd Skarbowy w L. potraktował w tej sytuacji sprzedaż spirytusu jako sprzedaż

krajową i zobowiązał powoda do zapłaty podatku od towarów i usług oraz podatku

akcyzowego. Ostatecznie powód zapłacił podatek od towarów i usług w kwocie 279 796

zł wraz z odsetkami w kwocie 555.203,80 zł oraz podatek akcyzowy w kwocie 1.043.100

zł i odsetki w kwocie 218.320,80 zł. Łącznie dało to kwotę 1.596 420, 60 zł dochodzone

od Skarbu Państwa – Dyrektora Izby Celnej w B.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo do kwoty 1.322.896 zł, uznając, że

podstawą odpowiedzialności pozwanego Skarbu jest art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 września 2004 r., przy uwzględnieniu wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. SK 18/00. W kwestii związku przyczynowego

między zachowaniem funkcjonariusza celnego a szkodą powoda Sąd Okręgowy

wskazał, że w niniejszej sprawie powód nie dochodzi naprawienia szkody

odpowiadającej wartości skradzionego spirytusu, lecz szkody w postaci uszczuplenia

majątkowego powstałego w wyniku konieczności uiszczenia podatku od towarów i usług

oraz podatku akcyzowego. Zachowanie się funkcjonariusza celnego musi być ocenione

w kontekście czynu niedozwolonego, który polegał na kradzieży towaru, zanim trafił on

do Oddziału Celnego. W tym funkcjonariusz celny nie uczestniczył, jednak dokonanie tej

kradzieży było możliwe także dlatego, że z góry było przewidziane zabezpieczenie się

sprawców kradzieży przez możliwość uzyskania dowodu wywozu towaru poza granice

Polski w wyniku poświadczenia nieprawdy przez funkcjonariusza celnego. W ocenie

Sądu Okręgowego, zachowanie się funkcjonariusza celnego stanowiło jeden z

koniecznych elementów czynu niedozowlonego w postaci kradzieży, bez którego

przestępstwo to w ogóle by nie nastąpiło. W tym więc znaczeniu zachowanie

funkcjonariusza celnego pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą

powoda. Sąd nie dopatrzył się przesłanek do zastosowania art. 362 k.c., a wysokość

szkody ograniczył do należności głównych podatku od towarów i usług oraz

akcyzowego, bez odsetek, gdyż za ich powstanie odpowiada powód, który niezwłocznie

był poinformowany, że towar nie został wyeksportowany.

W wyniku rozpoznania apelacji pozwanego Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny w L.

wyrokiem z dnia 31 maja 2006 r. obniżył zasądzoną należność z kwoty 1.322.890 zł do

kwoty 661 448 zł. Podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że pozwany Skarb Państwa

ponosi odpowiedzialność za szkodę powoda w postaci uiszczonego podatku od towarów

4

i usług oraz podatku akcyzowego, z tym że funkcjonariusz celny był pomocnikiem w

rozumieniu art. 422 k.c. Przyjął natomiast 50 procentowe przyczynienie się powoda do

powstania szkody, uznając, że zgodnie z art. 40 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. –

Prawo celne (jedn. tekst: Dz. U. z 1994 r. Nr 71, poz. 312) oraz postanowieniami

umowy, powód był zobowiązany dostarczyć towar do granicznego miejsca odpraw i

zgłosić go do odprawy celnej. Jeżeli więc spełnił ten obowiązek przy pomocy działającej

w jego imieniu i na jego rzecz Agencji Detektywistycznej, to ponosi odpowiedzialność za

jej działanie i zaniechanie. Skoro konwojenci z Agencji odstąpili od konwojowania i

udostępnili sprawcom dokumenty SAD, umożliwiając poświadczenie nieprawdy

funkcjonariuszowi celnemu, za co zostali skazani, to za takie zachowanie ponosi

odpowiedzialność powód, który w ten sposób przyczynił się do powstania szkody.

W uwzględnieniu skargi kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa Sąd Najwyższy

wyrokiem z dnia 23 stycznia 2007 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w części

uwzględniającej powództwo oraz w części oddalającej apelację strony pozwanej.

W uzasadnieniu swojego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że utrata wartości

przesyłki to szkoda podstawowa, w której ukryciu udzielił pomocy funkcjonariusz celny i

za tę szkodę ponosi współodpowiedzialność w ramach art. 422 k.c. W tym zakresie nie

może być wątpliwości, że funkcjonariusz celny jako pomocnik jest odpowiedzialny za

szkodę o tyle, o ile działaniem swoim polegającym na udzieleniu pomocy, tę szkodę

wyrządził. Ta przesłanka kwalifikowana w kategoriach adekwatnego związku

przyczynowego została w odniesieniu do tej szkody spełniona. Powód w niniejszym

procesie nie dochodzi jednak wyrównania tej szkody, lecz szkody wynikłej z tego, że

towar nie opuścił polskiego obszaru celnego i powstała po jego stronie obowiązek

zapłaty podatku od towarów i usług i podatku akcyzowego. Nie można więc pominąć

pytania, czy zachodzi adekwatny związek przyczynowy między działaniem

funkcjonariusza, który udzielił pomocy w ukryciu szkody w postaci kradzieży przesyłki, a

szkodą powoda w postaci obowiązku uiszczenia należności podatkowych dlatego, że

przedmiotowa przesyłka nie opuściła polskiego obszaru celnego.

Sąd Apelacyjny uznał, że dzięki obietnicy funkcjonariusza celnego bezpośredni

sprawcy czynu niedozwolonego mieli ułatwione zadanie. Funkcjonariusz celny,

składając obietnicę potwierdzenia nieprawdy, a następnie realizując tę obietnicę,

stworzył sprawcom takie warunki, czyli umożliwił takie zachowanie, aby nie dostarczyć

spirytusu do granicznego punktu odpraw celnych, gdyż on i tak w dokumentach celnych

poświadczy, że towar opuścił polski obszar celny. W konsekwencji - jak twierdzi Sąd

5

Apelacyjny - bez pomocy funkcjonariusza celnego bezpośredni sprawcy nie mogliby tak

działać.

Z powyższej sugestii wynika, że – zdaniem Sądu Apelacyjnego – bez działania

funkcjonariusza celnego, który udzielił pomocy bezpośrednim sprawcom, nie doszłoby

do kradzieży towaru. Zdaniem Sądu Najwyższego takie założenie nie znajduje

potwierdzenia w ustaleniach, natomiast Sąd Najwyższy zauważył, że ustalenie istnienia

adekwatnego związku przyczynowego między bezprawnym zachowaniem szkodą w

postaci obowiązku zapłaty należności podatkowych wymaga rozważenia, czy

zachowanie się tego funkcjonariusza stanowiło warunek sine qua non wystąpienia

szkody.

Nie ulega wątpliwości, że powstanie obowiązku uiszczenia podatku od towarów i

ustaw oraz podatku akcyzowego było następstwem faktu, że przedmiotowy towar nie

opuścił polskiego obszaru celnego. Jest także poza sporem, że towar nie opuścił

polskiego obszaru celnego, dlatego że został skradziony. Obowiązek zapłaty należności

podatkowych przez powoda powstałby także wówczas, gdyby funkcjonariusz celny

odmówił poświadczenia nieprawdy na dokumentach SAD, powstałby dlatego, że towar

skradziono i kradzież ta została ujawniona, a nie dlatego, że funkcjonariusz celny

poświadczył nieprawdę i w ten sposób udzielił pomocy w ukryciu kradzieży.

Sąd Apelacyjny po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 11 maja

2007 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w części uwzględniającej powództwo w

ten sposób, że powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny podzielił przedstawioną przez Sąd Najwyższy ocenę zachowania

funkcjonariusza celnego w aspekcie wykładni art. 361 k.c. Nawet gdyby przyjąć, że

stanowisko Sądu Najwyższego nie prezentuje wiążącej Sąd wykładni przepisów prawa,

to także nie jest możliwe zajęcie odmiennego poglądu. Sąd Najwyższy oddalił skargę

kasacyjną powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w części oddalającej powództwo z

uwagi na zakwestionowanie samej zasady odpowiedzialności pozwanego Skarbu

Państwa. Wyrok ten jako prawomocny wiąże Sąd Apelacyjny na mocy art. 365 k.p.c. nie

jest zatem możliwe przyjęcie w takiej sytuacji istnienia co do zasady odpowiedzialności

pozwanego. Prawomocny wyrok, z punktu widzenia jego prejudycjalnego znaczenia

także w innej sprawie swą mocą powoduje, że nie tylko nie może być zmieniony lub

uchylony, ale że nie jest możliwe odmienne ocenienie i uregulowanie tego samego

stosunku prawnego, w tych samych okolicznościach faktycznych i prawnych, między

tymi samymi stronami. Będąca przedmiotem sporu i podlegającą ponownej ocenie

6

kwestia istnienia związku przyczynowego stanowić ma o zasadzie odpowiedzialności, a

nie ewentualnie o jego rozmiarze.

Sąd Apelacyjny w całości podzielił pogląd Sądu Najwyższego, że działanie

funkcjonariusza celnego nie stanowiło warunku koniecznego obowiązku zapłaty

należności podatkowych. Trafny jest pogląd apelacji, że pomiędzy szkodą powoda, która

powstała na skutek zagarnięcia towaru przed przekroczeniem granic polskiego obszaru

celnego a poświadczeniem nieprawdy przez funkcjonariusza celnego nie istnieje

normalny związek przyczynowy. Kwalifikując działanie funkcjonariusza celnego jako

pomocnika w rozumieniu art. 422 k.c. Sąd Najwyższy przyjął, że nie budzi wątpliwości,

iż pomoc ta pozostaje w związku przyczynowym z faktem kradzieży i szkodą

odpowiadającą wartości towaru jako pomoc w ukryciu szkody.

Szkoda w postaci obowiązku podatkowego nie powstała dlatego, że towar został

skradziony, ale dlatego, że nie opuścił polskiego obszaru celnego. Nie ma podstaw do

stwierdzenia, że okoliczność ta zaistniała jako konsekwencja poświadczenia nieprawdy

przez funkcjonariusza celnego. Nie zostało w sprawie wykazane, że od uzyskania

przedmiotowego potwierdzenia sprawcy zaboru uzależniali decyzję o kradzieży. Nie

można stwierdzić, że to na skutek działań celnika towar nie opuścił polskiego obszaru

celnego. Z niekwestionowanych ustaleń Sądu wynika, że towar został przywłaszczony,

zanim jeszcze trafił do oddziału celnego, co pozwala na wnioskowanie, ze zabór i

pozostawienie towaru na polskim obszarze celnym nastąpiło przed uzyskaniem

potwierdzenia o jego wywozie za granicę. Obowiązek zapłaty należności podatkowych

nie powstał jako normalne następstwo potwierdzenia nieprawdy przez funkcjonariusza

celnego. Wyłączenie z całego łańcucha zdarzeń działania funkcjonariusza celnego nie

prowadzi do wniosku, że przy braku poświadczenia nieprawdy nie nastąpiłby skutek w

postaci zaboru towaru na obszarze polskiego obszaru celnego oraz w postaci

obowiązku zapłaty należności podatkowych wobec nie wywiezienia towaru poza ten

obszar celny.

Sąd Apelacyjny oddalił wnioski dowodowe zgłoszone przez powoda w piśmie z

dnia 27 kwietnia 2007 r. na podstawie art. 381 k.p.c. Podkreślił, że kwestia konieczności

ustalenia, a tym samym dowodzenia czy szkoda powstałaby także wówczas, gdyby

funkcjonariusz celny nie potwierdził nieprawdy, wskazana była w wytycznych Sądu

Apelacyjnego uchylającego wyrok Sądu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Brak zatem podstaw do twierdzenia, że potrzeba powołania dowodów pozwalających na

wykazanie istnienia związku przyczynowego powstała na skutek orzeczenia Sądu

7

Najwyższego. Ponadto J. S. był przesłuchiwany przez sąd pierwszej instancji, nie był to

zatem dowód nowy.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 maja 2007 r.,

opartej na obu podstawach wymienionych w art. 3983

§ 1 k.p.c. powód zarzucił

naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie oraz błędną wykładnię

art. 1 Konstytucji z 1952 r. (zmienionej 31 grudnia 1989 r., Dz. U. Nr 75, poz. 444) w zw.

z art. 5 k.c.; art. 2 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r., a także art.

361 k.c., art. 362 k.c. w zw. z art. 422 k.c., art. 441 k.c., art. 474 k.c. w zw. z art. 39820

zd. 2 k.p.c. oraz zarzucił naruszenie przepisów postępowania: art. 39815

§ 1 k.p.c. i art.

39820

k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stan faktyczny w niniejszej sprawie mógł nasuwać uzasadnione wątpliwości co

do kwalifikacji działania celnika, polegającego na poświadczeniu w dokumentach

wywozowych nieprawdy, czy działanie to było jednym z elementów czynu

niedozwolonego powodującego szkodę, czy tylko pomocą w ukryciu szkody oraz czy

szkoda w postaci obowiązku uiszczenia przez powoda należności podatkowych jest

normalnym następstwem działania celnika. Jednakże kwestie te przesądził Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 23 stycznia 2007 r., wskazując w jego uzasadnieniu, że

obowiązek zapłaty należności podatkowych przez powoda powstałby także wówczas,

gdyby funkcjonariusz celny odmówił poświadczenia nieprawdy na dokumentach SAD,

powstałby dlatego, że towar skradziono i kradzież ta została ujawniona, a nie dlatego, że

funkcjonariusz celny poświadczył nieprawdę i w ten sposób udzielił pomocy w ukryciu

kradzieży.

Wobec treści wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r. i jego

uzasadnienia zarzuty skargi kasacyjnej nie mogły być uznane za uzasadnione.

Naruszenie art. 39815

§ 1 k.p.c. miało polegać na zaniechaniu obowiązku pełnego

rozpoznania sprawy w zakresie, w jakim został uchylony poprzedni wyrok Sądu

Apelacyjnego i pominięcie zgłoszonych przez powoda wniosków dowodowych. Przy

okazji skarżący poddał krytyce Sąd Najwyższy za niedokonanie rozróżnienia między

szkodą odpowiadającą wartości skradzionego towaru (jaka została wyrządzona

kupującemu, który w ogóle nie uczestniczył w postępowaniu a szkodą powstałą w

następstwie nałożenia obciążeń publicznoprawnych oraz za dokonywanie ustaleń. Art.

39815

§ 1 k.p.c. składa się z dwóch przepisów w formie zdań. Zdanie pierwsze

skierowane jest do Sądu Najwyższego, zaś zdanie drugie dotyczy odpowiedniego

8

stosowania art. 415 k.p.c., zatem w niniejszej sprawie żaden z tych przepisów nie mógł

być naruszony przez Sąd Apelacyjny.

Sąd Najwyższy w wyroku kasacyjnym z dnia 23 stycznia 2007 r. nie czynił

żadnych ustaleń. Wskazał tylko, że powód nie dochodzi w tym procesie szkody

w postaci wartości utraconego na skutek kradzieży towaru, ale szkody w postaci

obowiązku uiszczenia należności podatkowych, wskazał dalej, że na gruncie ustaleń

Sądów meriti działanie funkcjonariusza celnego, polegające na poświadczeniu

nieprawdy stanowi pomoc w rozumieniu art. 422 k.c. w ukryciu kradzieży, oraz że brak

adekwatnego związku przyczynowego między tym działaniem funkcjonariusza celnego a

szkodą powoda polegającą na obowiązku uiszczenia należności podatkowych wynikłych

z tego, że towar nie opuścił polskiego obszaru celnego. Stosownie do art. 39820

k.p.c.

Sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest wykładnią prawa dokonaną w

tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Nie ma podstaw do przyjmowania, że Sąd Apelacyjny

podzielając ocenę Sądu Najwyższego co do braku adekwatnego związku

przyczynowego między działaniem funkcjonariusza celnego a powstaniem dochodzonej

przez powoda szkody, naruszył art. 39820

czy też art. 361 § 1 k.c., którego treści

dotyczyła ocena prawna dokonana przez Sąd Najwyższy.

Stawiając zarzut naruszenia art. 1 Konstytucji z 1952 r. i art. 2 Konstytucji z dnia 2

kwietnia 1997 r. skarżący powoływał się na zasadę demokratycznego państwa

prawnego, która miała zostać naruszona przez pozbawienie podmiotu prywatnego

możliwości uzyskania odszkodowania od Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez

funkcjonariusza celnego, którego wina została nadto stwierdzona prawomocnym

wyrokiem karnym. Zarzut ten jest oczywiście bezzasadny, skoro przyczyną oddalenia

powództwa był brak związku przyczynowego między działaniem funkcjonariusza

celnego a powstaniem szkody.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 362 k.c. w zw. z art. 474 k.c. oraz art.

429 k.c. w zw. z art. 39820

k.p.c. Zagadnienie przyczynienia się poszkodowanego do

powstania szkody i odpowiedzialności powoda za wybór Agencji Detektywistycznej,

której powierzono konwojowanie i ochronę towaru wymagałoby rozważenia przy

przyjęciu zasady odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa. W sytuacji, w której

oddalono powództwo z uwagi na brak związku przyczynowego rozważanie tego

zagadnienia byłoby bezprzedmiotowe.

Z powyższych względów na mocy art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku.