V CSK 388/07

Sygn. akt V CSK 388/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa B. S.-G.

przeciwko B. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 4 kwietnia 2007 r.,

sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W. do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 13 grudnia 2006 r. zasądził od pozwanego

B. B. na rzecz powódki B. S.-G. kwotę 25.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia

11 czerwca 2006 r., oddalił dalej idące żądanie zapłaty i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 30 października 2003 r. powódka złożyła

pozwanemu komornikowi sądowemu wniosek o wszczęcie egzekucji przeciwko

2

dłużniczce H. S. z należącej do niej nieruchomości lokalowej. Domagała się

wyegzekwowania kwoty 36.418,22 zł na swoją rzecz oraz kwoty 21.850,94 zł na rzecz

C. S., każdej z tych sum z ustawowymi odsetkami określonymi w załączonym do

wniosku tytule wykonawczym. Do wniosku załączyła odpis z księgi wieczystej Kw (...)

wydany przez Sąd Rejonowy w W. 12 września 2003 r., wskazujący jako właścicieli

nieruchomości M. i M. S. W dniu 3 listopada 2003 r. pozwany wystosował do dłużniczki

zawiadomienie o wszczęciu egzekucji i wezwanie do zapłaty długu. Wezwanie to

doręczone zostało dłużniczce dopiero 12 grudnia 2003 r. Dłużniczka sprzedała lokal

mieszkalny objęty wnioskiem egzekucyjnym 13 listopada 2003 r. A. K. za cenę 95.000

zł. Nabywczyni po uzyskaniu wpisu prawa własności w księdze wieczystej sprzedała

lokal D. Ł. Próba zajęcia uzyskanej przez dłużniczkę z tego tytułu wierzytelności,

ewentualnie środków otrzymanych w wyniku transakcji sprzedaży lokalu nie powiodła

się.

Wniosek o dokonanie w księdze wieczystej wpisu o wszczęciu egzekucji pozwany

złożył 11 grudnia 2003 r. Zarówno ten wniosek, jak i kolejne zostały zwrócone z powodu

nieuiszczenia należnej opłaty. Ostatecznie prawidłowo złożony wniosek został oddalony

wobec stwierdzenia, że w dziale drugim księgi wieczystej Kw (...) dłużniczka nie jest

wpisana jako właścicielka lokalu.

Na skutek zajęcia świadczeń rentowych dłużniczki dokonywane są potracenia w

kwotach po 200-250 zł miesięcznie. Do dnia 20 marca 2006 r. pozwany przekazał

wierzycielkom 3.408,17 zł. Do wyegzekwowania pozostała należność główna w

wysokości 58.269,16 zł oraz odsetki w kwocie 66.194,17 zł.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Rejonowy uznał, że spełnione zostały

przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego przewidziane w art. 23

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (jednolity tekst:

Dz. U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1197 ze zm.). Komornik zaniechał bowiem dokonania w

terminie trzech dni – jak stanowi o tym art. 45a powołanej ustawy – zawiadomienia

dłużniczki o wszczęciu egzekucji z nieruchomości oraz przesłania sądowi

wieczystoksięgowemu wniosku o wpis ostrzeżenia o wszczęciu egzekucji. W rezultacie

powódka nie uzyskała zaspokojenia egzekwowanego świadczenia. Powódka

przyczyniła się jednak w 50% do powstania szkody. Zaniechała wcześniejszego

skierowania egzekucji do nieruchomości, złożenia wniosku o wpisanie dłużniczki do

księgi wieczystej jako właścicielki nieruchomości lokalowej oraz obciążenie tej

nieruchomości hipoteka przymusową, jak również wtoczenia powództwa ze skargi

3

paulińskiej przeciwko nabywczyni nieruchomości. W konsekwencji – w ocenie Sądu

Rejonowego – roszczenie powódki zasługuje na uwzględnienie jedynie w połowie.

Wyrok powyższy zaskarżyły apelacjami obie strony. Sąd Okręgowy w W.

wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2007 r., uwzględniając apelacje pozwanego, zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił powództwo. Oddalił też apelacje

powódki i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy podzielił ocenę bezprawności zachowania pozwanego. Zgodził

się też ze stanowiskiem, że pomiędzy zaniechaniem dokonania przez komornika we

właściwym czasie czynności egzekucyjnych przewidzianych w art. 923 i art. 924 k.p.c. a

szkodą powódki w postaci niemożności zaspokojenia egzekwowanego roszczenia

można upatrywać adekwatnego związku przyczynowego. Gdyby bowiem komornik

prawidłowo wezwał dłużniczkę do zapłaty należności i złożył wniosek o wpis ostrzeżenia

do sądu wieczystoksięgowego, spowodowałoby to skutek przewidziany w art. 930 k.p.c.

Ważna czynność sprzedaży nieruchomości przez dłużniczkę nie stanowiłaby

przeszkody do dalszego prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Sąd Okręgowy

jednocześnie przyjął – odmiennie niż Sąd pierwszej instancji – że powódka nie wykazała

zarówno faktu poniesienia szkody, jak i jej wysokości. Wskazał przy tym, że nie ma

podstaw do uznania, iż nieruchomość dłużniczki w ogóle zostałaby sprzedana w toku

postępowania egzekucyjnego, bądź też, że ewentualna cena sprzedaży wyniosłaby

95.000 zł. Stwierdził też, że nie sposób przyjąć, iż w świetle kolejności zaspokojenia

przewidzianej w art. 1025 § 1 i 3 oraz art. 1026 § 2 k.p.c. powódka otrzymałaby

egzekwowaną należność główną. Powódka w istocie nie była w stanie wykazać tak

hipotetycznie konstruowanej szkody. W sytuacji, gdy pozwany zaprzeczył podstawie

swojej odpowiedzialności, nie można uznać, że przyznał on fakt poniesienia przez

powódkę szkody we wskazywanej przez nią wysokości. Część długu została już

wyegzekwowana, a ściągane w dalszym ciągu kwoty zmniejszają zadłużenie dłużniczki.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia przepisów postępowania

powódka podniosła zarzuty naruszenia:

1) art. 316 § 1 w związku z art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. oraz w zw. z art. 451 § 1 i art.

361 § 2 k.c. oraz w związku z art. 328 § 2 k.p.c. wskutek nierozpoznania żądania

w zakresie wystąpienia szkody i jej oznaczenia przy jednoczesnym braku

uzasadnienia pominięcia oświadczenia powódki o zaliczeniu egzekwowanych

sum na poczet odsetek i że ściągane kwoty są niższe od narastających odsetek;

4

2) art. 231 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. i art. 316 k.p.c. na skutek jego

niezastosowania pomimo wskazania przez powódkę faktów uzasadniających

wniosek, że w toku egzekucji można było uzyskać ze sprzedaży nieruchomości

sumę nie mniejszą niż 95.000 zł;

3) art. 230 w zw. z art. 210 § 2 i art. 221 k.p.c. przez jego niezastosowanie

i przyjęcie, że pozwany kwestionując samą zasadę swojej odpowiedzialności

wdał się w spór co do wysokości poniesionej przez powódkę szkody, a tym

samym, iż pozwany nie przyznał wskazywanych przez powódkę okoliczności

uzasadniających rozmiar szkody;

4) art. 322 k.p.c. w zw. z art. 77 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wskutek jego

niezastosowania i odmowę zasądzenia odszkodowania, mimo stwierdzenia

niemożności wykazania przez powódkę wysokości szkody.

Powołując się na powyższe zarzuty powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wtedy, gdy

uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów, bądź

zawiera tak istotne braki, które uniemożliwiają przeprowadzenie kontroli kasacyjnej (por.

m.in. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r., I CKN 312/97, nie publ.;

z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83; z dnia 19 lutego

2002 r., IV CKN 718/00, nie publ.; z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00, nie publ.;

z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, nie publ.; z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01,

nie publ.). Wskazuje się także, że sąd drugiej instancji dokonując zmiany ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę wyroku sądu pierwszej instancji bez

przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia

obowiązany jest – z mocy art. 382 w związku z art. 391 § 1 i art. 233 § 1 k.p.c. – ocenić

wszystkie przeprowadzone dowody i samodzielnie ustalić stan faktyczny przyjęty za

podstawę rozstrzygnięcia. W takim przypadku uzasadnienie wyroku sądu drugiej

instancji powinno czynić zadość wszystkim wymaganiom przewidzianym w art. 328 § 2

k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 127/03, nie publ.).

Z przepisu tego wynika, że punktem wyjścia dla przedstawienia w uzasadnieniu wyroku

koncepcji prawnej rozstrzygnięcia sprawy powinno być poczynienie ustaleń faktycznych.

Ustalenia te mają odpowiadać postulatowi jasności i kategoryczności. W uzasadnieniu

5

wyroku musi znaleźć odzwierciedlenie dokonany wybór określonych przepisów, ustalenie w

drodze wykładni ich znaczenia i zastosowanie norm prawnych w związku z poczynionymi

ustaleniami faktycznymi (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2002 r., I CKN

105/2000, nie publ.).

Trafnie podniosła skarżąca, że uzasadnienie zaskarżonego skargą kasacyjną

wyroku wymagań powyższych nie spełnia. Przede wszystkim stwierdzić należy, że brak

w nim jednoznacznych i spójnych ustaleń. Z jednej bowiem strony Sąd Okręgowy przyjął

- w ślad za Sądem pierwszej instancji – że pomiędzy zaniechaniem komornika a szkoda

powódki zaistniał adekwatny związek przyczynowy, z drugiej zaś stwierdził, że nie ma

uzasadnionych podstaw do ustalenia, że powódka wskutek tego zaniechania

rzeczywiście doznała szkody, jako że egzekucja wobec dłużniczki jest kontynuowana i

nie można uznać jej za bezskuteczną. Zgodzić się trzeba z zapatrywaniem skarżącej, że

oparcie kwestionowanego rozstrzygnięcia na wzajemnie sprzecznych przesłankach nie

pozwala odtworzyć toku rozumowania Sądu drugiej instancji. Nie jest też jasne, na jakiej

podstawie Sąd ten ustalił, że ściągane od dłużniczki kwoty wskutek zajęcia świadczenia

rentowego zmniejszają egzekwowaną należność. Sam fakt kontynuowania egzekucji

wniosku takiego nie uzasadnia, zwłaszcza w kontekście przytoczonych w pozwie twierdzeń

powódki, że przekazywane jej sumy są niższe od narastających odsetek i zostały przez nią

zaliczone – zgodnie z uprawnieniem przewidzianym w art. 451 § 1 k.c. - na poczet tych

właśnie należności ubocznych. Zweryfikowanie tych twierdzeń jest nieodzowne w celu

ustalenia, czy powódka na skutek wyzbycia się przez dłużniczkę nieruchomości istotnie

doznała szkody majątkowej w rozumieniu art. 361 § 2 k.p.c. oraz ewentualnego rozmiaru

tej szkody. Wskazane wadliwości uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie pozwalają

skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia przepisów wymienionych w pkt 1) przytoczonej

podstawy kasacyjnej.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że

zajęte przez pozwanego w toku procesu stanowisko wobec żądania pozwu nie

usprawiedliwiało dostrzegania w nim elementów świadczących o przyznaniu okoliczności

rzutujących na wysokość wskazywanej przez powódkę szkody. Pozwany w odpowiedzi na

pozew kwestionował nie tylko – jak twierdziła skarżąca – samą zasadę powództwa, ale

również wszystkie (za wyjątkiem wyraźnie uznanych) twierdzenia przytoczone w jego

uzasadnieniu. W tej sytuacji nie można zaaprobować stanowiska skarżącej, że pozwany

nie kwestionował wysokości żądania. Zastosowanie przewidzianej w art. 230 k.p.c.

konstrukcji przyznania istotnych okoliczności faktycznych w rozpoznawanej sprawie nie

6

było możliwe. Nie wchodziłoby ono w rachubę także w przypadku, w którym pozwany

ograniczyłby się tylko do kwestionowania samej zasady powództwa i żądania jego

oddalenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2003 r., III CKN

1313/00; nie publ.).

Sformułowane na odmiennym założeniu zarzuty naruszenia art. 230 w związku z

art. 210 § 2 i art. 221 k.p.c., a w konsekwencji art. 231 w związku z art. 316 i art. 6 k.c.

trzeba więc uznać za chybione.

Ocena zarzutu bezzasadnego uchylenia się przez Sąd drugiej instancji od

zastosowania art. 322 k.p.c., mimo stwierdzenia niemożliwości ścisłego udowodnienia

wysokości szkody, możliwa jest jedynie w przypadku jednoznacznego ustalenia, że

szkoda w ogóle wystąpiła. W rozpoznawanej sprawie ustalenia takiego - jak już

wspomniano – nie dokonano. Tym niemniej wskazać należy, że gdyby zostało ono

przyjęte, niemożliwość ścisłego udowodnienia wysokości żądania nie może być

rozumiana tylko w sensie obiektywnym. Wyrażona w art. 322 k.p.c. zasada orzekania

odnosi się bowiem także do niemożliwości ścisłego ustalenia szkody na podstawie

materiału dowodowego przestawionego przez powoda do oceny przez sąd. W takiej

sytuacji sąd, nie mając obowiązku przeprowadzenia uzupełniających dowodów z

urzędu, powinien - jeżeli fakt poniesienia szkody jest niewątpliwy - podjąć próbę

ustalenia jej wysokości na podstawie oceny opartej na rozważeniu wszystkich

okoliczności sprawy. Wynik takiej oceny może, rzecz jasna, okazać się niekorzystny dla

powoda, ale ryzyko to usprawiedliwione jest jego procesową biernością (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., II CSK 108/05; nie publ.).

Z tych też względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.