I PK 191/07

Sygn. akt I PK 191/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krystyna Bednarczyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z powództwa S. S.

przeciwko Urzędowi Miejskiemu w A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 15 lutego 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. wyrokiem z dnia

15 lutego 2007 r., oddalił apelację pozwanego Urzędu Miejskiemu w A. od wyroku

Sądu Rejonowego w Z. z dnia 22 listopada 2006 r. zasądzającego od pozwanego na

rzecz powoda S. S. kwotę 19.332 zł tytułem wynagrodzenia za czas pozostawania bez

pracy, obejmującą 3.222 zł za każdy z 6 miesięcy w spornym okresie od maja 2006 r. do

października 2006 r., z ustawowymi odsetkami od pierwszego dnia miesiąca następnego.

W sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony w Urzędzie Gminy A. i miał

status pracownika samorządowego mianowanego. Wobec likwidacji jego stanowiska

pracy powód otrzymał w dniu 19 stycznia 2006 r. decyzję burmistrza o rozwiązaniu z

nim stosunku pracy za wypowiedzeniem na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia

22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst Dz. U. z 2001 r., Nr

142, poz. 1593 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o pracownikach samorządowych

lub ustawa). Trzymiesięczny okres wypowiedzenia upłynął 30 kwietnia 2006 r. Z dniem 1

maja 2006 r. powód uzyskał prawo do emerytury, którą nadal pobiera, a Urząd Gminy w

A. wypłacił mu odprawę emerytalną w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia

według zasad ustalania ekwiwalentu za urlop, który wynosił 3.242 zł brutto

miesięcznie. Po ustaniu stosunku pracy powód nie podjął żadnej pracy i nie zawierał

umów zlecenia ani umów o dzieło. Pomimo starania się o podjęcie zatrudnienia nie

został zatrudniony w jakimkolwiek zakresie do 7 listopada 2006 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy stwierdził, że art. 10 ust.

3 ustawy o pracownikach samorządowych nie zawiera jakichkolwiek przesłanek

negatywnych, a w szczególności nie uzależnia prawa do wynagrodzenia za okres

pozostawania bez pracy od braku prawa do świadczeń związanych z zatrudnieniem,

w tym prawa do emerytury. Konieczne jest zatem ustalenie, czy osoba mająca status

emeryta może być uznana za pozostającą bez pracy. Zdaniem tego Sądu,

przesłankę pozostawania bez pracy należy traktować wąsko jako pozostawanie bez

pracy zastępującej dotychczasowy stosunek pracy. Realizacja prawa do wynagrodzenia z

art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych zależy zatem od zaistnienia

takiej sytuacji, w której pracownik utracił jedno zatrudnienie, a nie uzyskał jeszcze

3

innego. Dlatego sam fakt uzyskania prawa do emerytury nie uzasadnia twierdzenia, że

powód nie jest osobą pozostająca bez pracy. W ocenie Sądu, ustawodawca chciał objąć

pracowników samorządowych mianowanych szczególną ochroną, skoro - pomimo

licznych nowelizacji art. 10 ustawy o pracownikach samorządowych - nie wskazał, że

sporne wynagrodzenie nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury, jak to

ma miejsce w odniesieniu do pracowników urzędów państwowych (art. 131

ustawy z

dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, jednolity tekst: Dz. U. z

2002 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.). Nie ma zatem podstaw do ograniczania stosowania tego

przepisu przez konstruowanie przesłanek negatywnych nieznajdujących oparcia w jego

brzmieniu.

Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanego, uznając stanowisko Sądu

Rejonowego za zgodne z brzmieniem i celem art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach

samorządowych. Dodatkowo Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że nie ma

przeszkód do uznania powoda za osobę pozostającą bez pracy, ponieważ

skorzystał on z prawa do wcześniejszej emerytury, z której nie korzystałby, gdyby

nie wypowiedziano mu umowy o pracę, a po rozwiązaniu stosunku pracy szukał

innego zatrudnienia. Aktywność zawodowa powoda nie została więc w „naturalny"

sposób wygaszona. W ocenie Sądu drugiej instancji, nie można też uznać, aby cel

art. 10 ust. 3 ustawy, którym jest między innymi osłona pracownika mianowanego

przed natychmiastową utratą źródła utrzymania został zrealizowany przez

spełnienie świadczenia emerytalnego, przez co przyznanie powodowi

wynagrodzenia byłoby sprzeczne z celem tego przepisu. W orzecznictwie

konsekwentnie wypowiadane są bowiem poglądy o zasadności kumulowania

wynagrodzenia przewidzianego w art. 10 ust. 3 z innymi świadczeniami. Przepisy

nie wyłączają też kumulacji odprawy emerytalnej, zatem nie ma podstawy, by

pozbawiać powoda uprawnienia expressis verbis przyznanego mu przez ustawę.

Jednocześnie wykładnia systemowa pozwala twierdzić, że z zamieszczenia w art.

131

ustawy o pracownikach urzędów państwowych szczególnej regulacji w

stosunku do osób, które po rozwiązaniu stosunku pracy nabywają prawo do

emerytury, wynika, że osoba taka mieści się w rozumieniu ustawodawcy w zakresie

pojęcia „osoba pozostająca bez pracy". W przeciwnym bowiem wypadku

4

zamieszczenie takiego zastrzeżenia w ustawie o pracownikach urzędów

państwowych byłoby zbędne.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik pozwanego zarzucił naruszenie

przepisów prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 10 ust. 3 ustawy o

pracownikach samorządowych przez jego błędną wykładnię polegająca na uznaniu,

że „fakt nabycia przez powoda prawa do emerytury i pobierania świadczenia

emerytalnego, jak również otrzymania 6-miesięcznej odprawy emerytalnej nie

wyklucza prawa byłego pracownika samorządowego do wynagrodzenia za okres

pozostawania bez pracy przez okres nie dłuższy niż 6 miesięcy po ustaniu

stosunku pracy”, 2/ art. 8 k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na

uznaniu, iż otrzymanie przez powoda - pracownika samorządowego zarówno

odprawy emerytalnej, jak i 6-miesięcznego wynagrodzenia określonego w art. 10

ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych nie jest sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego i nie prowadzi do nieuzasadnionego uprzywilejowania tego

pracownika. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania skarżący wskazał istnienie zagadnienia prawnego, sprowadzającego

się do pytania, „czy pracownik samorządowy, który bezpośrednio po ustaniu

zatrudnienia przechodzi emeryturę i uzyskuje odprawę emerytalną nabywa

jednocześnie prawo do wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy przez

okres nie dłuższy niż 6 miesięcy po ustaniu stosunku pracy określonego w art. 10

ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych”.

Zdaniem skarżącego, nie można uznawać za osobę pozostającą bez pracy,

kogoś kto zakończył swoją aktywność zawodową i otrzymuje świadczenie

emerytalne. Znajduje to potwierdzenie w systemie przepisów dotyczących ochrony

materialnej osób aktywnych zawodowo, które w przypadku utraty pracy, co do

zasady mają prawo do zasiłku dla bezrobotnych oraz osób posiadających status

emeryta, którym taki zasiłek nie przysługuje, gdyż nie są już aktywne zawodowo, a

ich potrzeby materialne w zakresie środków do życia są zaspokajane przez

świadczenie emerytalne. Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20

kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, za bezrobotnego

uznać można tylko osobę, która m.in. jest gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie i nie nabyła

5

prawa do emerytury. Skarżący powołał się na stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w wyroku z dnia 20 grudnia 2006r., I PK 171/06 (Prawo Pracy 2007 nr 4, s.

30), zgodnie z którym o osobie, która nabyła prawo do emerytury i zaczęła ją

pobierać, nie można powiedzieć, że jest osobą pozostającą bez pracy. W takim

przypadku osoba ta zmieniła status pracownika na status emeryta. Ziściło się zatem

ryzyko ubezpieczeniowe uzasadniające wypłatę świadczenia z ubezpieczenia

społecznego polegające na utracie możliwości zarobkowania. Nie można twierdzić,

że emeryt pozostaje bez pracy w rozumieniu art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach

samorządowych, co uzasadniałoby wypłacanie „wynagrodzenia" przez okres

pierwszych sześciu miesięcy pobierania emerytury. Zdaniem Sądu Najwyższego,

wyłączenie prawa do świadczenia zawarte w art. 131

ust. 1 ustawy o pracownikach

urzędów państwowych ujęte zostało jako „nabycie prawa do emerytury" i taką sytuację

należy odróżnić od sytuacji, w której odmówiono byłemu pracownikowi samorządowemu

prawa do wynagrodzenia nie dlatego, że nabył prawo do emerytury, lecz dlatego, że

bezpośrednio po ustaniu zatrudnienia przeszedł na emeryturę, rozpoczynając

pobieranie świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ma to odpowiednie

odniesienie do sytuacji powoda w niniejszej sprawie.

Skarżący wskazał też, że przy wykładni przepisu art. 10 ust. 3 ustawy o

pracownikach samorządowych nie można pominąć charakteru przewidzianego w

nim wynagrodzenia, którego celem jest ochrona pracownika mianowanego przed

natychmiastowym pozbawieniem go środków utrzymania. Natomiast w stosunku do

osoby uzyskującej status emeryta w związku z rozwiązaniem stosunku pracy nie ma takiej

potrzeby.

Skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, zgodnie z którym

otrzymanie przez pracownika samorządowego zarówno odprawy emerytalnej, jak i 6-

miesięcznego wynagrodzenia określonego w art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach

samorządowych nie prowadzi do nieuzasadnionego uprzywilejowania tego pracownika, a

obowiązujące przepisy prawa nie wyłączają kumulacji tych świadczeń. Skoro bowiem

środki na wypłatę wynagrodzenia przewidzianego zarówno w art. 10 ust. 3 ustawy o

pracownikach samorządowych, jak i w art. 13 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów

państwowych pochodzą z funduszy publicznych, to otrzymanie przez pracownika

6

samorządowego, który przechodzi na emeryturę, zarówno odprawy, jak i wynagrodzenia

kłóci się z zasadami współżycia społecznego.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i orzeczenie co do istoty sprawy oddalenie powództwa, ewentualnie o

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz o

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej,

ustanowienie adwokata z urzędu do reprezentowania go na rozprawie przed Sadem

Najwyższym oraz o zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania, w tym

zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Sad Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę. W analogicznej sprawie w

przywołanym w skardze wyroku z dnia 20 grudnia 2006r., I PK 171/06 (Prawo Pracy

2007 nr 4, s. 30), Sąd Najwyższy uznał, że otrzymanie przez pracownika

samorządowego dwóch świadczeń: odprawy emerytalnej i wynagrodzenia za czas

pozostawania kłóci się z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.), co

wyrażałoby się w nieusprawiedliwionym uprzywilejowaniu tego pracownika w

porównaniu z pracownikami urzędu państwowego, przy uwzględnieniu, że

pracownik samorządowy otrzymałby przy przejściu na emeryturę równowartość

rocznych zarobków wypłacaną z funduszy publicznych. Skład orzekający podziela

ten pogląd i jego uzasadnienie, z którego wynika, że rozumienie art. 10 ust. 3

ustawy przedstawione w zaskarżonym wyroku nie zasługuje na aprobatę. Jedną z

przesłanek wypłaty spornego świadczenia jest pozostawanie bez pracy pracownika

samorządowego, który utracił zatrudnienie w wyniku likwidacji lub reorganizacji

pracodawcy. Świadczenie to, nazwane wprawdzie wynagrodzeniem, w istocie

rzeczy ma charakter odszkodowawczy, ponieważ przysługuje pod warunkiem

pozostawania bez pracy i tylko w okresie braku zatrudnienia. Nie ma ono

charakteru odprawy, która przysługuje jako rekompensata z tytułu utraty

zatrudnienia, nie jest bowiem płatne jednorazowo, lecz cyklicznie i tylko za

pozostawanie bez pracy w okresie pomiędzy ustaniem stosunku pracy a podjęciem

nowego zatrudnienia. Jest to świadczenie rekompensujące nieuzyskiwanie

7

dochodu z zatrudnienia. W przypadku powoda najbardziej istotna jest ocena, czy

spełnił on warunek pozostawania bez pracy w sytuacji, gdy bezpośrednio po

rozwiązaniu stosunku pracy przeszedł na emeryturę i otrzymał odprawę należną

pracownikowi samorządowemu w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia

za pracę. W ustalonych okolicznościach sprawy nie można zaakceptować

stanowiska, że powód pozostawał bez pracy, skoro zmienił status pracownika na

status emeryta oraz pobierał emeryturę, co zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

wymaga rozwiązania wszystkich stosunków pracy. Skoro ziściło się ryzyko

ubezpieczeniowe prowadzące do pobierania świadczeń z ubezpieczenia

społecznego wskutek zaprzestania zatrudnienia, to nie można zasadnie twierdzić,

że emeryt pozostaje bez pracy w rozumieniu art. 10 ust. 3 ustawy, co wymagałoby

rekompensaty w postaci wypłacania utraconego „wynagrodzenia” przez okres

pierwszych sześciu miesięcy pobierania emerytury.

Ponadto z porównania warunków wypłaty wynagrodzenia z art. 10 ust. 3

ustawy o pracownikach samorządowych z warunkami wypłaty świadczenia z art.

131

ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych wynikają raczej wnioski

przemawiające za przedstawioną wykładnią niż przeciwne zaprezentowane w

zaskarżonym wyroku. Wyłączenie prawa do świadczenia zawarte w art. 131

ust. 1

ujęte zostało jako „nabycie prawa do emerytury”. Jest to sytuacja inna niż

rozważana w rozpoznawanej sprawie. Powodowi odmówiono prawa do

wynagrodzenia nie dlatego, że nabył prawo do emerytury, lecz dlatego, że

bezpośrednio po ustaniu zatrudnienia przeszedł na emeryturę i pobierał te

świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W sytuacji nabycia prawa do emerytury

może nie być jasne, czy spełniony jest warunek pozostawania bez pracy, czy też

już nie. Dlatego przyjęta w art. 131

ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów

państwowych regulacja prawna usuwa tę wątpliwość przez wyłączenie prawa do

świadczenia. Brak tej regulacji nie miałby jednak wpływu na ocenę sytuacji

przejścia na emeryturę i korzystania ze świadczeń emerytalnych, ponieważ nie

można uznać, że zwolniony emeryt pozostaje bez pracy w rozumieniu art. 10 ust. 3

ustawy o pracownikach samorządowych.

Zaakceptowane rozumowanie nie stoi w sprzeczności z dotychczasowym

orzecznictwem odnoszącym się wprost lub pośrednio do omawianego zagadnienia.

8

I tak, pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 1998 r. I

PKN 340/98 (OSNP z 2000 r. nr 3, poz. 99), zgodnie z którym nie jest przeszkodą

do otrzymania wynagrodzenia z art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach

samorządowych pozostawanie pracownika samorządowego w stosunku pracy z

innym podmiotem istniejące już w chwili ustania samorządowego stosunku pracy,

dotyczy rodzajowo innej sytuacji. Pracownik pozostający w dwóch stosunkach

pracy, pozostaje bez pracy w rozumieniu art. 10 ust. 3 wówczas, gdy ustaje jego

zatrudnienie jako pracownika samorządowego, a nie uzyskuje w to miejsce innego

zatrudnienia równolegle do trwającego cały czas zatrudnienia u innego

pracodawcy. Podobnie za pozostającego bez pracy mógł być uznany pracownik

pobierający ówczesną rentę inwalidzką III grupy niewyłączającą z założenia

podejmowania zatrudnienia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada

1991 r., I PZP 50/91, OSNCP 1992 nr 9, poz. 196), podobnie jak pracownica

pozostająca na urlopie wychowawczym (tak w uchwale Sądu Najwyższego z dnia

17 września 1991 r., I PZP 43/91, OSNCP 1992 r. nr 4, poz. 55). Inna jest też

sytuacja zwolnionego urzędnika pobierającego świadczenie przedemerytalne

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2006 r. I PK 36/06, dotychczas

niepublikowany). Taka osoba nie jest emerytem, co wynika jasno z istoty

świadczenia przedemerytalnego. Pobieranie emerytury nie stałoby na przeszkodzie

wypłacaniu wynagrodzenia z art. 10 ust. 3 tylko wówczas, gdyby rozpoczęło się

przed ustaniem stosunku pracy pracownika samorządowego i trwało równolegle do

zatrudnienia. Wówczas można byłoby powiedzieć, że pomimo pobierania emerytury

pracownik zwolniony wskutek likwidacji lub reorganizacji pracodawcy pozostaje bez

pracy. Taki pracownik nie przeszedł bowiem bezpośrednio po utracie zatrudnienia

na emeryturę i nie nabył w związku z tym prawa do odprawy emerytalnej

rekompensującej zmianę statusu pracowniczego na status emeryta. Dlatego

zasadnie twierdzi się w skardze, że otrzymanie zarówno odprawy jak i

wynagrodzenia kłóciłoby się z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.)

wskutek nieusprawiedliwionego uprzywilejowania pracownika samorządowego w

porównaniu z pracownikami urzędów państwowych przy uwzględnieniu wypłacenia

osobie, która przechodzi na emeryturę, łącznie równowartości rocznych zarobków

z funduszy publicznych.

9

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 398 15

§ 1 k.p.c.

/tp/