I PK 195/07

Wyrok z dnia 30 stycznia 2008 r.

I PK 195/07

Świadome i niezgodne z prawem zatrudnienie kontraktowego nauczy-

ciela języka obcego, który nie legitymuje się wymaganymi kwalifikacjami do

zajmowania tego stanowiska, nie prowadzi do wygaśnięcia z mocy prawa sto-

sunku pracy na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. -

Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), ale

umożliwia wypowiedzenie umowy o pracę zawartej wbrew zakazowi z art. 10

ust. 8 tej ustawy.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 stycznia

2008 r. sprawy z powództwa Michaliny S. przeciwko Klimatycznej Szkole Podstawo-

wej [...] w U. o przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-

Białej z dnia 8 lutego 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki

kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej wyro-

kiem z dnia 8 lutego 2007 r. po rozpoznaniu apelacji powódki Michaliny S. zmienił

wyrok Sądu Rejonowego w Cieszynie z dnia 8 listopada 2006 r. oddalający po-

wództwo o przywrócenie do pracy w ten sposób, że przywrócił powódkę do pracy na

dotychczasowych warunkach w Klimatycznej Szkole Podstawowej [...] w U.

W sprawie tej ustalono, że powódka była zatrudniona na stanowisku nauczy-

ciela kontraktowego języka angielskiego od dnia 1 września 2001 r., początkowo na

2

podstawie umowy o pracę zawartej na czas określony do dnia 31 sierpnia 2004 r., a

następnie na podstawie umowy na czas nieokreślony od dnia 1 września 2004 r. W

dniu 8 czerwca 2006 r. powódka otrzymała pismo stwierdzające wygaśnięcie jej sto-

sunku pracy z dniem 31 sierpnia 2006 r. na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 5 w związku

z art. 10 ust. 5 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity

tekst: Dz.U. 2006 r. Nr 97, poz. 647 ze zm., powoływanej dalej jako Karta Nauczy-

ciela) oraz § 11 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia

10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczy-

cieli oraz określenie szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli nie-

mających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli

(Dz.U. Nr 155, poz. 1288, powoływanego dalej jako rozporządzenie z dnia 10 wrze-

śnia 2002 r.). Bezsporne było to, że powódka nie posiadała stosownych kwalifikacji

do nauczania języka angielskiego w postaci świadectwa znajomości języka obcego z

oceną A lub B na poziomie co najmniej podstawowym. O konieczności uzupełnienia

wymaganych kwalifikacji powódka była wielokrotnie informowana. Zatrudnienie po-

wódki w 2001 r. było prawidłowe, ponieważ obowiązek legitymowania się certyfika-

tem językowym z oceną A lub B, którego to warunku powódka nie spełniała, wpro-

wadziło dopiero rozporządzenie z dnia 10 września 2002 r. Natomiast zatrudnienie

powódki na czas nieokreślony w 2004 r. nastąpiło już z naruszeniem przepisów

prawa. Dyrekcja nie występowała do organu sprawującego nadzór pedagogiczny o

zgodę na zatrudnienie powódki, gdyż wiązałoby się to z koniecznością udowodnie-

nia, że nie ma możliwości zatrudnienia osoby z odpowiednimi kwalifikacjami, pod-

czas gdy szkoła takie osoby zatrudniała.

W tak ustalonych okolicznościach faktycznych Sąd Rejonowy oddalił po-

wództwo, uznając, że art. 26 Karty Nauczyciela dotyczy wygaśnięcia stosunku pracy

nauczyciela niezależnie od podstawy nawiązania stosunku pracy, a zatem ma zasto-

sowanie także do nauczycieli kontraktowych zatrudnionych na podstawie umowy o

pracę. Zgodnie z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, nie można nawiązać stosunku

pracy z nauczycielem, który nie spełnia warunków określonych w art. 5 pkt 2-5, przy

czym pkt 5 odnosi się do braku wymaganych kwalifikacji osoby ubiegającej się o za-

trudnienie. W ocenie Sądu pierwszej instancji, przepis ten nie odnosi się jedynie do

nauczycieli mianowanych, lecz do każdego nauczyciela ubiegającego się o zatrud-

nienie. Naruszenie zakazu z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela powoduje wygaśnięcie

stosunku pracy z art. 26 ust. 1 pkt 5 tej Karty, a pozwana nie może w dalszym ciągu

3

zatrudniać powódki, która nie posiada wymaganych kwalifikacji zawodowych i to w

sytuacji, gdy szkoła posiada oferty pracy nauczycieli z pełnymi kwalifikacjami do na-

uki języka angielskiego i z ofert tych aktualnie korzysta.

Sąd Okręgowy uwzględnił apelację powódki, uznając, że art. 26 ust. 1 pkt 5

Karty Nauczyciela nie ma zastosowania do powódki, która była nauczycielem kon-

traktowym. W ocenie Sądu Okręgowego, przepis ten odwołuje się do art. 10 ust. 5

pkt 1 - 5 Karty Nauczyciela, czyli dotyczy wyłącznie nauczycieli mianowanych i dy-

plomowanych. Nie można zatem stosować wykładni rozszerzającej art. 26 ust. 1 pkt

5 Karty Nauczyciela i wywodzić, że ma on zastosowanie do stosunków pracy nawią-

zanych ze wszystkimi nauczycielami, w tym z nauczycielami kontraktowymi. Gdyby

ustawodawca dopuszczał wygaśnięcie umów o pracę nauczycieli kontraktowych na

podstawie art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela, to przepis ten musiałby mieć

brzmienie, że wygaśnięcie umowy o pracę następuje w przypadku stwierdzenia, iż

nawiązanie stosunku pracy zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych

w art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, który odnosi się do wszystkich nauczycieli. Tym-

czasem art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela nie odwołuje się do art. 10 ust. 8 Karty

Nauczyciela, przeto art. 26 ust. 1 pkt 5 znajduje zastosowanie wyłącznie do nauczy-

cieli mianowanych lub dyplomowanych. Za takim stanowiskiem przemawia pogląd

doktryny, że „szczególnie istotne znaczenie ma pkt 5, zgodnie z którym wygaśnięcie

stosunku pracy nastąpi w razie zatrudnienia nauczyciela na podstawie mianowania

pomimo niespełnienia warunków zawartych w art. 10 ust. 5 pkt 1-5 Karty Nauczy-

ciela. Przepisy obowiązujące do dnia wejścia w życie noweli Karty Nauczyciela z

dnia 18 lutego 2000 r. (Dz.U. Nr 19, poz. 239 ze zm.) nie stwarzały takiej możliwości.

Powodowało to sytuacje, w których za skuteczne należało uznać mianowanie doko-

nane z naruszeniem przepisów Karty Nauczyciela. Obecne uregulowania w tym za-

kresie mają za zadanie zapobieganie właśnie takim sytuacjom. Jest to istotne o tyle,

o ile jednym z warunków zatrudnienia nauczyciela na podstawie mianowania jest

posiadanie przez niego odpowiednich kwalifikacji. Nowela z dnia 23 sierpnia 2001 r.

wyłączyła skutek w postaci wygaśnięcia stosunku pracy w razie zatrudnienia nauczy-

ciela nieposiadającego wymaganych kwalifikacji na podstawie art. 10 ust. 9 Karty

Nauczyciela". Wygaśnięcie stosunku pracy powódki, stwierdzone pismem z 5

czerwca 2006 r. było niezgodne z powołanymi w nim przepisami, dlatego Sąd przy-

wrócił powódkę do pracy, uznając, że „nie ma potrzeby orzekania, że umowa o pracę

4

z powódką nie została skutecznie rozwiązana bo roszczenie o przywrócenie do pracy

jest roszczeniem, który w sobie zawiera to ustalenie”.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik pozwanej Szkoły zarzucił naruszenie

prawa materialnego, w szczególności art. 26 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 10 ust. 7, 8

i 9 Karty Nauczyciela, przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie pole-

gające na przyjęciu, że art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela dotyczy wyłącznie na-

uczycieli zatrudnionych na podstawie mianowania, co wynikało z pominięcia przez

Sąd Okręgowy analizy zależności pomiędzy treścią tego przepisu a treścią art. 10

ust. 7, 8 i 9 tej ustawy. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpo-

znania skarżąca wskazała na występowanie istotnych zagadnień prawnych: 1) czy

art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela może stanowić podstawę wygaśnięcia stosunku

pracy nauczyciela kontraktowego z mocy prawa, jeżeli nie posiada on kwalifikacji do

nauczania określonych szczegółowo w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i

Sportu z dnia 10 września 2002 r., jeżeli nie zostały spełnione warunki przewidziane

w art. 10 ust. 9 Karty Nauczyciela, 2) czy art. 10 ust. 9 ma zastosowanie do stosunku

pracy nauczyciela zatrudnionego na podstawie art. 10 ust. 4 z naruszeniem art. 10

ust. 7 oraz art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, tzn. przez zawarcie umowy o pracę na

czas nieokreślony z nauczycielem kontraktowym nieposiadającym odpowiednich

kwalifikacji, jeżeli nie zostały jednocześnie spełnione wymogi art. 10 ust. 9. Zdaniem

skarżącej, Sąd drugiej instancji całkowicie pominął wykładnię językową, historyczną i

celowościową art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela. Do wejścia w życie nowelizacji

Karty Nauczyciela z dnia 18 lutego 2000 r. art. 26 Karty Nauczyciela dotyczył tylko

nauczycieli mianowanych, co nastąpiło przez „ oddzielenie szczebla awansu od spo-

sobu zatrudnienia”. Wraz z nowelizacją wprowadzającą system awansu zawodowe-

go nauczycieli zamiast dotychczasowego zwrotu „nauczyciel mianowany" wprowa-

dzono pojęcie „stosunek pracy na podstawie mianowania", obejmując tym sposobem

zatrudnienia nauczycieli w stopniu nauczyciela mianowanego i nauczyciela dyplomo-

wanego. Zastosowanie art. 26 Karty Nauczyciela rozszerzono na wszystkich nauczy-

cieli, zastępując wcześniejszy zwrot mianowany nauczyciela wyrazem nauczyciel. W

miejsce dawnego punktu 4, który posługiwał się pojęciem „mianowanie", wprowa-

dzono nowy, prawie identyczny co do treści pkt 5, w którym słowo „mianowanie" za-

mieniono na „nawiązanie stosunku pracy", a także dodano ust. 8 do art. 10, zaka-

zujący zatrudnianie nauczycieli niespełniających warunków, o których mowa w ust. 5

pkt 2-5. Zdaniem skarżącej, był to świadomy zabieg ustawodawcy, zmierzający do

5

tego, aby art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela miał zastosowanie nie tylko do na-

uczycieli mianowanych, ale również do pozostałych nauczycieli w zakresie, o jakim

mowa w art. 10 ust. 8 tej ustawy. Gdyby cel był odmienny, ustawodawca posłużyłby

się zwrotem „nawiązanie stosunku pracy na podstawie mianowania". Zmiany te

wzmocniły zasadę niezatrudniania nauczycieli, którzy nie posiadają kwalifikacji wy-

maganych do zajmowanego stanowiska, a także pozwoliły dyrektorom szkół na

stwierdzanie wygaśnięcia stosunku pracy nauczycieli nieposiadającym kwalifikacji,

dlatego w powszechnym obiegu ustawa ta funkcjonuje pod nazwą „ustawy czyszczą-

cej". Zasadę tę osłabiła dopiero nowelizacja wprowadzona ustawą z dnia 27 czerwca

2003 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 137, poz. 1304), w której dopuszczono zatrudnienie - wprawdzie w szcze-

gólnych przypadkach - nauczycieli nieposiadających wymaganych kwalifikacji, jeżeli

do pracy nie zgłoszą się osoby legitymujące się odpowiednimi kwalifikacjami, a organ

sprawujący nadzór pedagogiczny wyrazi zgodę na nawiązanie stosunku pracy z na-

uczycielem bez kwalifikacji po zbadaniu, czy zostały spełnione przesłanki do zatrud-

nienia nauczyciela nieposiadającego kwalifikacji. Jeżeli zatem stosunek pracy został

nawiązany bez spełnienia tych przesłanek, to będzie mieć zastosowanie art. 26 ust.

1 pkt 5 Karty Nauczyciela. W tej sytuacji dokonana przez Sąd Okręgowy interpretacja

art. 26 Karty Nauczyciela prowadzi do absurdalnej wykładni, w myśl której stosunek

pracy wygasa wyłącznie z nieposiadającym kwalifikacji nauczycielem mianowanym,

podczas gdy nauczyciele kontraktowi taką sankcją nie byliby objęci pomimo bez-

względnego zakazu zatrudniania nauczycieli bez kwalifikacji, wynikającego z art. 10

ust. 8 Karty Nauczyciela. W każdym razie przywrócenie do pracy nauczyciela, który

nie legitymuje się wymaganymi kwalifikacjami zawodowymi, jest sprzeczne ze spo-

łeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa, „zważywszy prawdopodobieństwo

zwolnienia w tej sytuacji osoby posiadającej kwalifikacje, przyjętej w miejsce powód-

ki”. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do po-

nownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy, względnie o jego zmianę „przez przy-

wrócenie treści orzeczenia sądu I instancji”, a także o orzeczenie o kosztach zastęp-

stwa procesowego za wszystkie instancje, w tym kosztów postępowania kasacyj-

nego.

W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o odrzucenie skargi kasacyjnej jako

wniesionej bez wymaganego umocowania i zasądzenie kosztów postępowania na

rzecz powódki według norm przepisanych. Alternatywnie powódka domagała się

6

orzeczenia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania albo o jej oddale-

nie, wraz z zasądzeniem kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw prawnych. Wygaśnię-

cie z mocy prawa stosunku pracy nauczyciela w razie stwierdzenia, że nawiązanie

stosunku pracy zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10

ust. 1 pkt 1-5 Karty Nauczyciela ma charakter szczególny i wyjątkowy, przez co

przepis ten nie podlega wykładni rozszerzającej. Wprawdzie przepis ten został sfor-

mułowany w sposób, który pozornie i prima facie pozwala odnosić go do wszystkich

nauczycieli bez względu na podstawę prawną ich zatrudnienia, jednakże warunki

określone w art. 10 ust. 5 pkt 1-5 Karty Nauczyciela odnoszą się bezpośrednio wy-

łącznie do przesłanek warunkujących zatrudnienie nauczyciela mianowanego lub

nauczyciela dyplomowanego. Równocześnie zakaz nawiązywania stosunku pracy z

nauczycielem, który nie spełnia warunków, o których mowa w art. 10 ust. 5 pkt 2-5

Karty Nauczyciela, wynika z art.10 ust. 8 tej ustawy, tyle że jego naruszenie nie jest

objęte sankcją z art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela w postaci wygaśnięcia stosun-

ku pracy nawiązanego wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 tej ustawy. W tym układzie

normatywnym trafne jest stanowisko Sądu drugiej instancji, że skoro sankcję z art.

26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela stosuje się w przypadku naruszenia warunków

określonych w art. 10 ust. 5 pkt 1-5 tej ustawy, odnoszących się wyłącznie do nie-

zgodnego z prawem nawiązania stosunku pracy z nauczycielem mianowanym lub

dyplomowanym, to wygaśnięcie z mocy prawa i w terminie stwierdzenia naruszenia

warunków dotyczących jedynie mianowanych lub dyplomowanych nauczycieli, nie

może być przenoszone w drodze wykładni rozszerzającej na nauczycieli kontrakto-

wych zatrudnionych wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, którego zła-

manie nie jest objęte sankcją z art. 26 ust. 1 pkt 5 tej ustawy. Trzeba także zwrócić

uwagę na dyscyplinarny, w istocie rzeczy, aspekt i charakter wygaśnięcia stosunku

pracy z mocy prawa nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych, których zatrud-

nienie zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10 ust. 5 pkt 1-

5 Karty Nauczyciela. Wszystkie przypadki prowadzące do wygaśnięcia z mocy sa-

mego prawa stosunków pracy z takimi nauczycielami dotyczą bowiem sytuacji wy-

kluczających ex lege dalsze istnienie nauczycielskiego stosunku pracy, które są

7

spowodowane przyczynami zależnymi i zawinionymi przez takich nauczycieli, bo

następują w razie: 1) prawomocnego ukarania w postępowaniu dyscyplinarnym karą

dyscyplinarną zwolnienia z pracy oraz karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy z zaka-

zem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczycielskim w okresie trzech

lat od ukarania lub karą wydalenia z zawodu nauczycielskiego; 2) prawomocnego

skazania na karę pozbawienia praw publicznych albo prawa wykonywania zawodu

lub utraty pełnej zdolności do czynności prawnych; 3) prawomocnego skazania za

przestępstwo popełnione umyślnie; 4) upływu trzymiesięcznego okresu odbywania

kary pozbawienia wolności; czy wreszcie 5) stwierdzenia, że nawiązanie stosunku

pracy nastąpiło na podstawie fałszywych lub nieważnych dokumentów albo zostało

dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10 ust. 5 pkt 1-5, z zastrze-

żeniem art. 10 ust. 9. Tymczasem, według wiążących ustaleń w rozpoznawanej

sprawie, do zatrudnienia powódki na stanowisku nauczyciela języka angielskiego na

podstawie umowy na czas nieokreślony doszło z przyczyn spowodowanych (zawi-

nionych) przez pozwanego pracodawcę, ponieważ dyrektor pozwanej szkoły świa-

domie zatrudniał powódkę wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, a w

szczególności bez zachowania obligatoryjnej procedury z art. 10 ust. 9 tej ustawy.

Oznacza to, że również wykładnia funkcjonalna i celowościowa art. 26 ust. 1 pkt 5

Karty Nauczyciela prowadzi do wniosku, że świadome i niezgodne z prawem (art. 10

ust. 8 i art. 10 ust. 9 Karty Nauczyciela) zatrudnienie kontraktowego nauczyciela ję-

zyka obcego, który nie legitymuje się wymaganymi kwalifikacjami do zajmowania

takiego stanowiska, nie prowadzi do dyscyplinarnego wygaśnięcia z mocy prawa

stosunku pracy w trybie art. 26 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, ale umożliwia wypowiedzenie

umowy o pracę zawartej wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 tej ustawy.

Sąd Najwyższy miał jednak na uwadze okoliczność, że do stwierdzenia nie-

zgodnego z prawem „wygaśnięcia” stosunku pracy powódki doszło po złożeniu przez

nią wniosku o urlop wychowawczy, co wykluczało rozwiązanie z nią stosunku pracy

w trybie wypowiedzenia umowy o pracę (art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela w związku

z art.1861

§ 1 k.p.). W takim stanie sprawy pozwany pracodawca, który naruszył za-

kaz wypowiadania lub rozwiązywania stosunku pracy obowiązujący w okresie od

dnia złożenia wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego, nie mógł skutecznie po-

woływać się na sprzeczność przywrócenia powódki do pracy ze społeczno-gospo-

darczym przeznaczeniem tego prawa nie tylko dlatego, że sam naruszył wobec po-

wódki poddane analizie przepisy prawa oraz zasady współżycia społecznego, ale

8

także dlatego, że nie wskazał we wniesionej skardze kasacyjnej adekwatnej podsta-

wy prawnej takiego zarzutu (art. 8 k.p.). Ponadto powódka legitymuje się kwalifika-

cjami magistra edukacji wczesnoszkolnej i może być z uwzględnianiem tych kwalifi-

kacji zatrudniona w szkole podstawowej po przywróceniu do pracy w zgodzie z art.

10 ust. 8 Karty Nauczyciela.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art.

39814

k.p.c., o kosztach postępowania kasacyjnego orzekając w zgodzie z art. 98 § 1

k.p.c.

========================================