I UK 204/07

Wyrok z dnia 30 stycznia 2008 r.

I UK 204/07

Obowiązujący od dnia 1 lipca 2004 r. przepis art. 32 ust. 1a ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie ma zastosowa-

nia do nauczyciela, który przed tym dniem spełnił wszystkie warunki określone

w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity

tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), nawet jeżeli wniosek o emeryturę

złożył po tej dacie.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 stycznia

2008 r. sprawy z odwołania Krystyny U. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w B. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 16 marca 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 19 września 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w B. odmówił przyznania wnioskodawczyni Krystynie U. prawa do emerytury na pod-

stawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1983 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst:

Dz.U. z 2006 r. Nr 10, poz.27 ze zm.) wobec braku wymaganego dwudziestoletniego

okresu pracy w charakterze nauczyciela.

Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 6 grudnia

2006 r. [...]. Sąd ustalił, że organ rentowy uznał za udowodniony okres pracy w cha-

rakterze nauczyciela wynoszący 19 lat 8 miesięcy i 13 dni. Ostatni stosunek pracy w

tym charakterze ustał 28 czerwca 2006 r., a wniosek o emeryturę został zgłoszony w

2

dniu 4 lipca 2004 r. Wskazane przez wnioskodawczynię dodatkowe okresy pracy

nauczycielskiej nie podlegają uwzględnieniu. W szczególności nie można uznać za

okres pracy, okresu przypadającego po ustaniu stosunku pracy i nie zmienia tego

fakt, że wnioskodawczyni wypłacono ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypo-

czynkowy. Nie można również uwzględnić przypadających po dniu 14 listopada 1991

r. okresów pobierania zasiłków chorobowych, wynoszących łącznie 181 dni, gdyż nie

pozwala na to obowiązujący od dnia 1 lipca 2004 r. przepis art. 32 ust. 1a ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 16 marca 2007 r. [...] zmienił zaskarżony wy-

rok oraz poprzedzającą go decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury

od dnia 4 lipca 2004 r. Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepis art. 32 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych został dodany ustawą

z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264) i

obowiązuje od dnia 1 lipca 2004 r. Przed tą nowelizacją okresy niezdolności do pracy

spowodowanej chorobą były traktowane jako okresy pracy nauczycielskiej. W uza-

sadnieniu wyroku z dnia 5 maja 2005 r., II UK 219/04 (OSNP 2005 nr 22, poz. 361),

Sąd Najwyższy stwierdził, że wprowadzony przepis nie ma zastosowania do stanów

powstałych przed dniem 1 lipca 2004 r. Sąd Apelacyjny podzielił to stanowisko i

uznał, że charakter zmiany stanu prawnego i zasada ochrony praw nabytych prowa-

dzą do wniosku, że mające miejsce po dniu 14 listopada 1991 r. a przed dniem 1

lipca 2004 r. okresy niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wynagro-

dzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyń-

stwa należy zaliczyć do okresów pracy w szczególnym charakterze nauczyciela, na-

wet jeżeli wniosek o przyznanie emerytury został złożony po dniu 1 lipca 2004 r. Do-

liczając okresy pobierania wynagrodzenia i zasiłków za czas choroby oraz zasiłku

opiekuńczego okresy pracy wnioskodawczyni w charakterze nauczyciela przekra-

czają 20 lat. Wnioskodawczyni spełniła zatem wszystkie warunki określone w art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela.

Od tego wyroku organ rentowy wniósł skargę kasacyjną opierając ją na pod-

stawie naruszenia prawa materialnego - art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

3

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), „poprzez przyjęcie przez Sąd, iż do

okresów pracy w szczególnym charakterze można zaliczyć okres pobierania zasił-

ków chorobowych, po dniu 1 lipca 2004 r. (łącznie 181 dni). Biorąc pod uwagę, iż

wnioskodawczyni wniosek o emeryturę z art. 88 z Karty Nauczyciela złożyła w dniu 4

lipca 2006 r., a zatem w nowym stanie prawnym i dlatego okresów pobierania zasiłku

chorobowego w latach 1996 - 2002 (łącznie 181 dni) nie można zaliczyć do okresu

pracy w szczególnym charakterze”. W uzasadnieniu skargi podniósł, że jego zda-

niem „intencją ustawodawcy było ograniczenie zakresu przywileju nabywania prawa

do emerytury przez nauczycieli i inne osoby zatrudnione w szczególnym charakterze

w stosunku do osób ubezpieczonych. Dlatego też 1 lipca 2004 r. wprowadzono do

art. 32 dodatkowo ust. 1a pkt 1, na mocy którego przy ustalaniu okresu zatrudnienia

w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze nie wlicza się okresów

niewykonywania pracy, za który pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r.

wynagrodzenie lub świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5.05 2005 r. sygn. akt: II UK

219/04, na które powołuje się w uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny, zapadło w

sprawie, w której wniosek złożono przed zmianą przepisów, tj. przed 1 lipca 2004 r.

Wprowadzenie przepisu art. 32 ust. 1a pkt 1 nastąpiło z miesięcznym okresem vaca-

tio legis bez mocy wstecznej. Wejście w życie tego przepisu w istocie ograniczyło

(zawężyło) pojęcie okresu pracy w szczególnym charakterze. Tym samym, zdaniem

organu rentowego, ustawodawca ograniczył - od tej daty - zakres przywileju nabywa-

nia prawa do emerytury przez nauczycieli (i inne osoby zatrudnione w szczególnym

charakterze) w stosunku do ogółu ubezpieczonych”. W związku z tymi zarzutami

skarżący wniósł o „uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego z

dnia 16.03. 2007 r., w którym Sąd przyznał Krystynie U. emeryturę od dnia 4 lipca

poprzez oddalenie odwołania wnioskodawczyni”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawą prawną żądania emerytury jest przepis art. 88 ust. 1 ustawy z dnia

26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela. Zgodnie z tym przepisem nauczyciele, ma-

jący trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczegól-

nym charakterze, mogą przejść na emeryturę po rozwiązaniu stosunku pracy na swój

wniosek. Dla skorzystania z prawa do przejścia na emeryturę bez względu na wiek

4

wymagane jest spełnienie trzech warunków: posiadanie trzydziestoletniego okresu

zatrudnienia, posiadanie dwudziestoletniego okresu pracy w szczególnym charakte-

rze, za którą uważana jest praca nauczyciela, oraz rozwiązanie stosunku pracy. W

dacie wejścia w życie Karty Nauczyciela za okresy zatrudnienia uważało się okresy

pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik pobierał wynagrodzenie

lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego. Te same zasady były stosowane do ustala-

nia okresów pracy w szczególnym charakterze, z tym że praca ta musiała być wyko-

nywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.). Po wejściu w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji eme-

rytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), co nastąpiło z dniem 15 listopada 1991 r., dotych-

czasowe określenia - okresy zatrudnienia, równorzędne i zaliczalne do okresu za-

trudnienia - zostały zastąpione określeniami - okresy składkowe i nieskładkowe oraz

okresy pracy w gospodarstwie rolnym. Tymi samymi pojęciami operuje obecnie obo-

wiązująca ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

przy czym okres pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy oraz zasił-

ków z tytułu choroby i macierzyństwa uważany jest za okres nieskładkowy (art. 7).

Ustawa o emeryturach i rentach w art. 32 ust. 1 zachowała dotychczasowe szczegól-

ne uprawnienia emerytalne z tytułu wykonywania pracy w szczególnym charakterze.

Odnosząc jej uregulowania do treści art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, zawarte w tym

przepisie określenie „trzydziestoletni okres zatrudnienia” należy rozumieć jako sumę

okresów składkowych, okresów nieskładkowych w limicie 1/3 okresów składkowych

oraz okresów uzupełniających prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim.

Natomiast określenie „wykonywanie pracy w szczególnym charakterze” w odniesie-

niu do przepisów ustawy o emeryturach i rentach w brzmieniu pierwotnym należało

rozumieć jako okresy pozostawania w stosunku pracy na stanowiskach, na których

praca uznawana jest za wykonywaną w szczególnym charakterze, niezależnie od

tego czy wynagrodzenie było wypłacane za czas wykonywania pracy, czy za czas

usprawiedliwionej nieobecności w pracy, czy też zamiast wynagrodzenia pracownik

otrzymywał zasiłki z tytułu choroby lub macierzyństwa. W tym zakresie wprowadze-

nie rozróżnienia na okresy składkowe i nieskładkowe niczego nie zmieniło, zatem

okresy, za które nauczyciel otrzymywał zasiłki z ubezpieczenia społecznego były wli-

5

czane do okresu pracy w szczególnym charakterze, mimo że przy ustalaniu ogólne-

go (trzydziestoletniego) okresu ubezpieczenia były traktowane jako okresy nieskład-

kowe. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 listopada 2003 r.,

III UZP 10/03 (OSNP 2004 nr 5, poz. 87) i pogląd te został powtórzony w wyrokach z

dnia 5 maja 2005 r., II UK 215/04 (OSNP 2005 nr 22, poz. 360) i z dnia 5 maja 2005

r., II UK 219/04 (OSNP 2005 nr 22, poz. 361). Taki stan prawny obowiązywał do dnia

1 lipca 2004 r.

Ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121,

poz. 1264), która weszła w życie w dniu 1 lipca 2004 r., został dodany przepis art. 32

ust. 1a w brzmieniu: „przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze nie uwzględnia się 1) okresów niewykonywania

pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub

świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, 2) okre-

sów, w których na mocy szczególnych przepisów pracownik został zwolniony ze

świadczenia pracy, z wyjątkiem okresu urlopu wypoczynkowego”. Według nowego

stanu prawnego okresy pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy z

powodu choroby oraz okresy pobierania zasiłku chorobowego i opiekuńczego nie są

wliczane do okresu pracy w szczególnym charakterze. Powołany przepis nie ma jed-

nak zastosowania do osób, które warunki wymagane do przyznania emerytury na

podstawie art. 88 ust 1 Karty Nauczyciela spełniły przed jego wejściem w życie.

Zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, prawo do świadczeń

powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego

prawa. Jeżeli wszystkie warunki wymagane do nabycia prawa do emerytury zostały

spełnione, powstaje prawo do emerytury, zatem zmiany w przepisach ograniczające

dotychczasowe uprawnienia czy wprowadzające dodatkowe warunki nie mają

wpływu na istnienie nabytego prawa. Wnioskodawczyni spełniła wszystkie wymaga-

ne przepisem art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela warunki w dniu 28 czerwca 2004 r. W

tym dniu został rozwiązany jej stosunek pracy w charakterze nauczyciela, posiadała

wymagane okresy składkowe i nieskładkowe, a okres wykonywania pracy w charak-

terze nauczyciela ustalany według zasad obowiązujących w dniu ustania stosunku

pracy przekraczał 20 lat. Uprawnienia do emerytury oceniane są na podstawie stanu

prawnego obowiązującego w dniu rozwiązania stosunku pracy, niezależnie od tego,

kiedy zostanie zgłoszony wniosek o przyznanie tego świadczenia. Obowiązujący od

6

dnia 1 lipca 2004 r. przepis art. 32 ust.1a ustawy o emeryturach i rentach nie ma za-

stosowania do nauczyciela, który przed tym dniem spełnił wszystkie warunki określo-

ne w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nawet jeżeli wniosek o emeryturę złożył po tej

dacie. Zawarte w tym przepisie ograniczenia w stosunku do stanu dotychczasowego

mają zastosowanie do osób nabywających prawo do emerytury po jego wejściu w

życie, czyli takich, które do dnia 1 lipca 2004 r. nie miały 30-letniego okresu ubezpie-

czenia lub okres ich pracy w szczególnym charakterze był krótszy niż 20 lat, albo nie

rozwiązały stosunku pracy. Skarżący nie kwestionuje ustaleń dotyczących spełnienia

przez wnioskodawczynię do dnia 1 lipca 2004 r. warunków wymaganych obowiązu-

jącymi do tej daty przepisami, a powołuje się jedynie na to, że wniosek został zgło-

szony po zmianie przepisów. Jak stwierdzono wyżej, niezgłoszenie wniosku do

czasu zmiany przepisów nie może spowodować utraty praw nabytych. Zarzut nieza-

stosowania przepisu art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach okazał się

więc nieuzasadniony.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.

========================================