I UK 239/07

Wyrok z dnia 29 stycznia 2008 r.

I UK 239/07

Wdowa po prokuratorze, zmarłym przed 1 stycznia 1998 r., mogła z tym

dniem nabyć na podstawie art. 6 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie

ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 124, poz. 782 ze zm.) uposażenie rodzinne pod warunkiem faktycz-

nego pobierania przed 1 stycznia 1998 r. renty rodzinnej w związku ze śmiercią

męża byłego prokuratora.

Przewodniczący SSN Romualda Spyt, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera

(sprawozdawca), Zbigniew Hajn.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 stycznia

2008 r. sprawy z powództwa Emilii S. przeciwko Prokuraturze Okręgowej w K. o upo-

sażenie rodzinne z wyrównaniem, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 lutego 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z

15 czerwca 2005 r. [...] oddalił odwołanie Emilii S. od decyzji Prokuratora Okręgowe-

go w K. z 30 marca 2004 r., którą odmówiono wnioskodawczyni przyznania prawa do

uposażenia rodzinnego po zmarłym mężu Ludwiku S., byłym prokuratorze Prokuratu-

ry Wojewódzkiej w K. Sąd Okręgowy ustalił, że decyzją Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału w K. z 15 września 1997 r. przyznano Emilii S. rentę rodzinną po

zmarłym mężu. Wypłata świadczenia została jednak zawieszona z uwagi na fakt, że

pobierana przez nią od 1 grudnia 1995 r. emerytura była dla niej korzystniejsza. Mąż

wnioskodawczyni, Ludwik S., był prokuratorem Prokuratury Wojewódzkiej w K. i od 1

lutego 1975 r. pobierał emeryturę. Zmarł 18 kwietnia 1996 r. w wieku 88 lat.

2

Oddalając odwołanie Sąd Okręgowy powołał się na treść art. 211 § 2 ustawy z

dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070

ze zm.) oraz § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października

1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu ustalania i wypłacania uposażeń oraz

uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz członkom ich

rodzin (Dz.U. Nr 130 poz. 869). Sąd stwierdził, że wnioskodawczyni nie spełniała

określonych w tych przepisach warunków do otrzymania uposażenia rodzinnego po

zmarłym mężu. W dniu 1 stycznia 1998 r. wnioskodawczyni pobierała emeryturę z

ubezpieczenia społecznego, a nie rentę rodzinną, wymaganą (przez powołane wyżej

rozporządzenie) jako warunek przyznania prawa do uposażenia rodzinnego.

W apelacji od tego wyroku Emilia S. zarzuciła naruszenie prawa materialnego

przez błędną interpretację § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu ustalania i wypłaca-

nia uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku

oraz członkom ich rodzin. Wnioskodawczyni wniosła o zmianę zaskarżonego orze-

czenia i przyznanie jej prawa do uposażenia rodzinnego po zmarłym mężu. Podkre-

śliła, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w K. decyzją z 15 września 1997

r. przyznał jej prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu, a fakt zawieszenia wypłaty

tego świadczenia nie ma znaczenia dla nabycia uprawnień do uposażenia rodzinne-

go.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem

z 28 lutego 2007 r. [...] oddalił apelację wnioskodawczyni. Sąd Apelacyjny w całości

podzielił poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną co

do tego, że wnioskodawczyni nie spełniała 1 stycznia 1998 r. warunków koniecznych

do nabycia dochodzonego świadczenia. Przepis art. 62a ust. 1 ustawy z dnia 20

czerwca 1985 r. o prokuraturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 21 poz. 206 ze

zm.) w zakresie uposażeń rodzinnych przysługujących członkom rodzin zmarłych

prokuratorów lub prokuratorów w stanie spoczynku odsyła do przepisów regulujących

uprawnienia członków rodzin zmarłych sędziów (w tym do art. 102 ustawy z dnia 27

lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych). Możliwość pobierania uposażeń

rodzinnych przez członków rodzin zmarłych sędziów została wprowadzona przez

ustawę z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów po-

wszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 782), którą dodano do

ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jed-

3

nolity: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) art. 782

, który przewidywał, między in-

nymi, że w razie śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku członkom

jego rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej, w

myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, przysłu-

guje uposażenie rodzinne. Regulacja ta weszła w życie 1 stycznia 1998 r. We

wcześniejszym okresie (przed 1 stycznia 1998 r.) członkom rodzin zmarłych sędziów

i prokuratorów przysługiwała renta rodzinna, wypłacana przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych. Zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy nowelizującej z 28 sierpnia 1997 r.,

przepisy art. 782

ustawy z 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych

miały zastosowanie również do osób, które przed dniem wejścia w życie omawianej

nowelizacji, wskutek śmierci sędziego lub prokuratora, pobierały rentę rodzinną.

Szczegółowe zasady ustalania uposażeń sędziów i prokuratorów w stanie spoczynku

oraz uposażeń rodzinnych członków ich rodzin określone zostały w rozporządzeniu

Ministra Sprawiedliwości z 16 października 1997 r. Na podstawie § 1 pkt 1 lit. e tego

rozporządzenia, osobą uprawnioną do uposażenia jest, między innymi, członek ro-

dziny zmarłego sędziego lub prokuratora, pobierający z tego tytułu przed 1 stycznia

1998 r. rentę rodzinną z ubezpieczenia społecznego. Przesłanką konieczną do naby-

cia prawa do uposażenia rodzinnego jest zatem pobieranie przez uprawnionego

przed tą datą renty rodzinnej z tytułu śmierci sędziego lub prokuratora.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego wnioskodawczyni nie spełniła tego wymagania.

Przed 1 stycznia 1998 r. wnioskodawczyni miała wprawdzie ustalone prawo do renty

rodzinnej po zmarłym mężu, jednakże wypłata tego świadczenia była zawieszona. W

tym czasie korzystniejsza dla wnioskodawczyni była wypłata przysługującej jej eme-

rytury. Skoro zatem skarżąca nie pobierała renty rodzinnej, to obecnie nie jest

uprawniona do uposażenia rodzinnego. Zdaniem Sądu, z rozważanego punktu wi-

dzenia samo nabycie prawa do renty rodzinnej nie jest wystarczające. Zarówno treść

art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju są-

dów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, jak i treść § 1 rozporządzenia Mi-

nistra Sprawiedliwości z 16 października 1997 r., nie pozostawiają w tej kwestii żad-

nych wątpliwości. Przepisy te, z uwagi na ich charakter, podlegają ścisłej interpreta-

cji, a ich jednoznaczne brzmienie nie daje podstaw do stwierdzenia prawa do uposa-

żenia rodzinnego dla wszystkich osób, które spełniają warunki do renty rodzinnej,

bez względu na datę zgonu członków ich rodzin, którym ustawa przyznała prawo do

uposażenia w stanie spoczynku.

4

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pełnomocnik wnio-

skodawczyni, zaskarżając wyrok ten w całości. Jako podstawy skargi kasacyjnej

przytoczył naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe za-

stosowanie: 1) art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy Prawo

o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw oraz § 1 pkt 1 lit. e roz-

porządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1997 r. w sprawie

szczegółowych zasad i trybu ustalania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzin-

nych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin, pole-

gające na przyjęciu, że określony w tych przepisach warunek nabycia prawa do upo-

sażenia rodzinnego po zmarłym przed dniem 1 stycznia 1998 r. prokuratorze nie jest

spełniony także w przypadku, gdy żona zmarłego prokuratora miała ustalone przed

dniem 1 stycznia 1998 r. prawo do renty rodzinnej po swoim mężu; 2) art. 102 § 1 i

art. 211 § 2 w związku z art. 103 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju są-

dów powszechnych, polegające na niezastosowaniu art. 211 wymienionej ustawy i w

konsekwencji uznaniu, że przepisy § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawie-

dliwości z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu usta-

lania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w

stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin nie są sprzeczne z art. 102 § 1 powyższej

ustawy i jako takie pozostają w mocy.

Pełnomocnik skarżącej wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

umotywował występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz po-

trzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości. Wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zakwestionowano przyjętą przez Sąd Ape-

lacyjny wykładnię art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy Prawo o

ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw oraz § 1 pkt 1 lit. e rozpo-

rządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1997 r. w zakresie pojęcia

„pobieranie renty rodzinnej”. Sąd Apelacyjny przyjął, że z przepisów tych wynika jed-

noznaczny warunek, aby członek rodziny zmarłego prokuratora, ubiegający się o

przyznanie prawa do uposażenia rodzinnego po zmarłym przed 1 stycznia 1998 r.

prokuratorze, faktycznie pobierał świadczenie w postaci renty rodzinnej, a samo

ustalenie przed tą datą prawa do renty rodzinnej po zmarłym prokuratorze jest niewy-

starczające. Zdaniem pełnomocnika skarżącej, jest to pogląd błędny. Powołując się

5

na wyrok Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2002 r., II UKN 381/2001, OSNP 2004 nr

2, poz. 37, pełnomocnik skarżącej stwierdził, że - zdaniem wnioskodawczyni - wy-

starczające dla nabycia przez nią uprawnień do uposażenia rodzinnego po jej zmar-

łym mężu jest samo ustalenie przed 1 stycznia 1998 r., w drodze decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, jej prawa do renty rodzinnej. Fakt zawieszenia jej wypłaty

dla spełnienia tego warunku nie ma żadnego znaczenia. Uposażenie rodzinne należ-

ne członkom rodziny zmarłego sędziego (prokuratora) jest świadczeniem pochodnym

od świadczenia ze stosunku pracy (uposażenia prokuratora - jego wynagrodzenia za

pracę ). Nie można więc traktować uposażenia rodzinnego jak renty rodzinnej. W

związku z tym, że przed wejściem w życie ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o zmianie

ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw proku-

ratorzy i członkowie ich rodzin uzyskiwali prawo do emerytury, renty lub renty rodzin-

nej na zasadach określonych w przepisach o ubezpieczeniu społecznym (emerytal-

nym i rentowym) i nie mieli dla nich innego wyodrębnionego systemu ubezpieczeń

społecznych, powołana ustawa nowelizująca wprowadziła dla nich prawo do uposa-

żenia związanego z przejściem w stan spoczynku, określając warunki nabycia tego

prawa. Wnioskodawczyni przed wejściem w życie ustawy z 28 sierpnia 1997 r. na-

była prawo do renty rodzinnej po swoim mężu, co zostało ustalone w decyzji ZUS.

Zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami zaopatrzenia emerytalnego, w przy-

padku zbiegu prawa do dwóch świadczeń, np. emerytury i renty rodzinnej, ZUS wy-

płacał świadczenie ustalone w wyższej wysokości (korzystniejsze dla ubezpieczone-

go), a zawieszał wypłatę drugiego świadczenia. Zdaniem wnioskodawczyni, ustawo-

dawca - posługując się w art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r., a następnie w § 1

pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 października 1997 r., poję-

ciem pobierania renty rodzinnej - nie miał na myśli faktycznej wypłaty tego świadcze-

nia, a jedynie ustalenie w drodze decyzji odpowiedniego organu administracyjnego

prawa do takiego świadczenia. Skoro bowiem uposażenie rodzinne ma być pochod-

ną prawa do wynagrodzenia, a w przypadku przejścia w stan spoczynku prawa do

emerytury po zmarłym, to decydujące dla stwierdzenia czy spełnione zostały prze-

słanki do jego nabycia jest ustalenie czy przed 1 stycznia 1998 r. wydana została

decyzja ustalająca prawo do renty rodzinnej. Uposażenie rodzinne ma być czymś w

rodzaju zamiennika wcześniej przysługującego prawa do renty rodzinnej. Gdyby bo-

wiem przyjąć rozumowanie Sądów obu instancji, wówczas oznaczałoby to, że człon-

6

kowie rodziny zmarłego przed 1 stycznia 1998 r. sędziego lub prokuratora pozba-

wieni zostaliby prawa wcześniej nabytego.

„Z ostrożności procesowej” pełnomocnik skarżącej podniósł, że nawet gdyby

uznać wykładnię wymienionych przepisów prezentowaną przez Sądy obu instancji za

prawidłową, to § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 paździer-

nika 1997 r. nie może mieć zastosowania do sytuacji wnioskodawczyni, ponieważ ze

względu na treść art. 211 § 2 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów po-

wszechnych przestał obowiązywać jako sprzeczny z art. 102 tej ustawy. Skoro usta-

wodawca zdecydował się bezpośrednio w ustawie Prawo ustroju sądów powszech-

nych, której przepisy w tym zakresie stosuje się również do prokuratorów, uregulo-

wać zasady nabywania prawa do uposażenia rodzinnego (art. 102 § 1), to w pierw-

szej kolejności zastosowanie ma przepis ustawowy. Jeżeli art. 102 § 1 tej ustawy

stanowi, że prawo do uposażenia rodzinnego nabywają ci członkowie rodziny zmar-

łego, którzy spełniają warunki do uzyskania po nim renty rodzinnej, to nie ulega wąt-

pliwości, że w sprzeczności z nim pozostaje § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 16 października 1997 r., uzależniający nabycie prawa do uposa-

żenia rodzinnego od pobierania renty rodzinnej przed 1 stycznia 1998 r. Przepis roz-

porządzenia mógłby pozostać w mocy tylko wtedy, gdyby art. 102 § 1 ustawy Prawo

o ustroju sądów powszechnych nie określał warunków nabycia prawa do uposażenia

rodzinnego. Prawidłowe zastosowanie do sytuacji wnioskodawczyni art. 102 § 1

ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych prowadzi do wnio-

sku, że spełniając warunki do nabycia prawa do renty rodzinnej po swoim mężu,

które zostało ustalone decyzją ZUS, wnioskodawczyni tym samym spełniła zgodnie z

tym przepisem warunki do nabycia prawa do uposażenia rodzinnego. Istotne z tego

punktu widzenia jest, że § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16

października 1997 r. nie został powtórzony w art. 102 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych, jak to miało miejsce w art. 782

ustawy z 20

czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych. Biorąc pod uwagę ogólną -

konstytucyjną - zasadę nadrzędności ustaw w stosunku do aktów wykonawczych

(rozporządzeń) należy przyjąć, że do ustalenia prawa wnioskodawczyni do uposaże-

nia rodzinnego powinien mieć zastosowanie 102 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo

ustroju sądów powszechnych z pominięciem § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 16 października 1997 r.

7

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prokurator Okręgowy w Krakowie wniósł o

jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Kwestią wymagającą

rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie była wykładnia dwóch przepisów - art. 6

ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów pow-

szechnych oraz niektórych innych ustaw oraz § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu

ustalania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom

w stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin - oraz ich zastosowanie do ustalonego

stanu faktycznego.

Pierwszy z tych przepisów przewidywał, że art. 782

- dodany do ustawy z 20

czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych poczynając od 1 stycznia

1998 r. - ma zastosowanie również do osób, które przed dniem wejścia w życie

ustawy nowelizującej, wskutek śmierci sędziego lub prokuratora, „pobierały rentę ro-

dzinną”. Drugi z kolei stanowi, że ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o osobie

uprawnionej, rozumie się przez to członka rodziny zmarłego sędziego lub prokura-

tora, „pobierającego z tego tytułu przed dniem 1 stycznia 1998 r. rentę rodzinną z

ubezpieczenia społecznego”. Kluczowe znaczenie miała w związku z tym wykładnia

sformułowania „osoba pobierająca rentę rodzinną”. Z przytoczonych przepisów wy-

nika bowiem jednoznacznie, że uposażenie rodzinne przysługuje tylko tym osobom

(członkom rodzin sędziów i prokuratorów zmarłych przed 1 stycznia 1998 r.), które

przed 1 stycznia 1998 r. pobierały renty rodzinne z tytułu śmierci sędziego lub proku-

ratora.

Zgodnie z ustalonym i bezspornym w sprawie stanem faktycznym, decyzją

organu rentowego z 15 września 1997 r. ustalono wnioskodawczyni Emilii S. prawo

do renty rodzinnej po zmarłym mężu Ludwiku S. Tą samą decyzją zawieszono jed-

nak wypłatę tego świadczenia, ponieważ emerytura, jaką wnioskodawczyni pobierała

od 1 grudnia 1995 r., była świadczeniem korzystniejszym. Organ rentowy nigdy nie

podjął wypłaty renty rodzinnej. Wnioskodawczyni nie pobierała zatem renty rodzinnej

po zmarłym mężu, choć miała ustalone do niej prawo. Natomiast mąż wnioskodaw-

czyni Ludwik S., były prokurator Prokuratury Wojewódzkiej w K., od 1 lutego 1975 r.

8

pobierał emeryturę. Zmarł 18 kwietnia 1996 r. Nigdy nie pobierał uposażenia wyni-

kającego z uprawnienia do stanu spoczynku, ponieważ zmarł zanim przepisy o sta-

nie spoczynku zostały uchwalone i weszły życie.

Do sytuacji wnioskodawczyni nie miał i nie mógł mieć zastosowania ani art.

782

ustawy z 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych - dodany do

tej ustawy poczynając od 1 stycznia 1998 r. ustawą z 28 sierpnia 1997 r. o zmianie

ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych - ani, tym bardziej, art. 102 § 1 ustawy

z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych. Obydwa te przepisy - art.

782

i art. 102 § 1 - dotyczyły lub dotyczą sytuacji członków rodziny zmarłego sędziego

(odpowiednio prokuratora) lub sędziego w stanie spoczynku (odpowiednio prokurato-

ra w stanie spoczynku), jeżeli jego śmierć nastąpiła po wejściu w życie tych przepi-

sów, czyli odpowiednio poczynając od 1 stycznia 1998 r. (jeżeli chodzi o art. 782

ustawy z 20 czerwca 1985 r.) albo od 1 października 2001 r. (jeżeli chodzi o art. 102

§ 1 ustawy z 27 lipca 2001 r.). Tymczasem śmierć męża wnioskodawczyni nastąpiła

18 kwietnia 1996 r., czyli zanim do Prawa o ustroju sądów powszechnych została

wprowadzona instytucja stanu spoczynku. Zmarły mąż wnioskodawczyni nigdy nie

pobierał uposażenia z tytułu stanu spoczynku. Dlatego jej uprawnienie do uposaże-

nia rodzinnego nie może wynikać z przepisów, które weszły w życie i zaczęły obo-

wiązywać w czasie, gdy jej mąż już nie żył.

Z treści art. 782

ustawy z 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów pow-

szechnych oraz art. 102 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów po-

wszechnych jednoznacznie wynika, że regulują one uprawnienia członków rodziny

zmarłego sędziego lub sędziego w stanie spoczynku (odpowiednio zmarłego proku-

ratora lub prokuratora w stanie spoczynku), czyli członków rodziny osób, które co

najmniej w dniu 1 stycznia 1998 r. (w dniu 1 października 2001 r.) pełniły urząd sę-

dziego (prokuratora) albo po 1 stycznia 1998 r. (po 1 października 2001 r.) uzyskały

status sędziego w stanie spoczynku (prokuratora w stanie spoczynku). Zmarły mąż

wnioskodawczyni nie pełnił urzędu prokuratora w dniu 1 stycznia 1998 r. ani, tym

bardziej, nie uzyskał w tej dacie uprawnień prokuratora w stanie spoczynku. W

związku z tym ewentualne uprawnienia samej wnioskodawczyni do otrzymania upo-

sażenia rodzinnego mogą być rozważane wyłącznie w oparciu o art. 6 ust. 2 ustawy

z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych

oraz niektórych innych ustaw (por. podobny pogląd wyrażony w wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Warszawie z 12 października 2000 r., III AUa 1160/00, OSA 2001 nr 3,

9

poz. 13, a także w wyroku Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2002 r., II UKN 381/01,

OSNP 2004 nr 2, poz. 37). Rozpatrując prawo do uposażenia rodzinnego w sytuacji

innej niż uregulowana wprost w art. 782

ustawy z 20 czerwca 1995 r., czyli wówczas,

gdy śmierć sędziego (odpowiednio prokuratora) nastąpiła przed wejściem w życie

ustawy nowelizującej z 28 sierpnia 1997 r., należy uwzględnić przepis przejściowy,

pozwalający na zastosowanie instytucji uposażenia wynikającego ze stanu spoczyn-

ku oraz uposażenia rodzinnego także w odniesieniu do osób, które nie spełniały wy-

magań określonych w art. 782

Prawa o ustroju sądów powszechnych. Tym przepisem

jest art. 6 ustawy nowelizującej z 28 sierpnia 1997 r., składający się z dwóch osob-

nych ustępów, z których każdy stanowi osobny tytuł prawa do uposażenia dla okre-

ślonych w nim odrębnie podmiotów. W uzasadnieniu wyroku z 12 czerwca 2002 r., II

UKN 381/01, Sąd Najwyższy stwierdził, że nie jest dopuszczalne wywodzenie prawa

pochodnego do uposażenia rodzinnego, wynikającego z hipotetycznego uprawnienia

sędziego (prokuratora) do stanu spoczynku, którego sędzia (prokurator) nie nabył

umierając przed 1 stycznia 1998 r. To, że sędzia (prokurator) - gdyby żył - nabyłby

prawo do uposażenia w stanie spoczynku, nie powoduje przejścia tego jego prawa

na wdowę. Może ona uzyskać tylko tyle praw, ile miał jej zmarły mąż. Uprawnienia

wnioskodawczyni do uposażenia rodzinnego mogą być zatem rozważane wyłącznie

na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r., zgodnie z którym, prawo do

uposażenia rodzinnego nabywają osoby, które przed dniem 1 stycznia 1998 r. pobie-

rały rentę rodzinną po zmarłych osobach, będących w dacie zgonu sędziami lub pro-

kuratorami. Należy przy tym podkreślić, że w uzasadnieniu wyroku z 12 czerwca

2002 r., II UKN 381/01, Sąd Najwyższy przyjął, iż w art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia

1997 r. chodzi o śmierć sędziego lub prokuratora pozostającego w chwili śmierci w

służbie, a nie sędziego lub prokuratora, który w chwili śmierci był uprawniony do

emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy. Podzielenie tego poglądu musia-

łoby oznaczać, że wnioskodawczyni nie przysługuje uprawnienie do uposażenia ro-

dzinnego już tylko z tej przyczyny, że jej zmarły mąż przeszedł jako prokurator na

emeryturę w 1975 r., a w chwili śmierci w 1996 r. był od ponad dwudziestu lat eme-

rytem.

Wnioskodawczyni nie pobierała renty rodzinnej po zmarłym mężu, chociaż

miała ustalone prawo do takiej renty. Okoliczność ta nie uzasadnia jednakże przyję-

cia, że przysługuje jej prawo do uposażenia rodzinnego. Prawo wnioskodawczyni do

uposażenia rodzinnego może być oceniane wyłącznie na podstawie art. 6 ust. 2

10

ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych

oraz niektórych innych ustaw, a nie na podstawie art. 782

wprowadzonego tą ustawą

do ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych. Przepis art. 6 ust. 2 odrębnie re-

guluje prawo do uposażenia rodzinnego dla osób pozostałych po zmarłych przed 1

stycznia 1998 r. sędziach i prokuratorach. Przepis ten jednoznacznie stwierdza, że

prawo to przysługuje tylko tym osobom, które przed 1 stycznia 1998 r. pobierały renty

rodzinne po zmarłych sędziach lub prokuratorach. Analogicznie kwestię tę regulują

przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 października 1997 r. Przepis

art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r., z uwagi na jego charakter, podlega ścisłej

interpretacji. W obowiązującym brzmieniu nie stanowi i nie może stanowić podstawy

prawnej dla stwierdzenia prawa do uposażenia rodzinnego dla wszystkich osób,

spełniających warunki do renty rodzinnej po zmarłych sędziach i prokuratorach.

Gdyby tak było, to wówczas przepis ten byłby zbędny i wystarczyłoby, aby w ustawie

nowelizującej Prawo o ustroju sądów powszechnych przewidziano ogólnie prawo do

uposażenia wynikającego ze stanu spoczynku dla byłych sędziów i prokuratorów

(pobierających dotychczas emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy), jak i

dla członków ich rodzin, na zasadach przewidzianych w art. 782

Prawa o ustroju są-

dów powszechnych, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. i nadanym

ustawą z 28 sierpnia 1997 r. Tymczasem, wyraźnie zróżnicowano sytuację członków

rodzin sędziów i prokuratorów, którzy zmarli przed 1 stycznia 1998 r., oraz członków

rodzin sędziów i prokuratorów w stanie czynnym oraz sędziów i prokuratorów w sta-

nie spoczynku, którzy zmarli poczynając od 1 stycznia 1998 r. Rozróżnienie to jest

istotne, gdy zważy się na charakter uposażenia rodzinnego, którego ustawowym ce-

lem jest zastąpienie wynagrodzenia należnego sędziemu lub prokuratorowi albo

uposażenia związanego ze stanem spoczynku sędziego lub prokuratora, a w przy-

padku ich zgonu, zastąpienie pobieranej przez uprawnione osoby renty rodzinnej tym

uposażeniem. Celem ustawy nowelizującej Prawo o ustroju sądów powszechnych i

wprowadzającej instytucję stanu spoczynku nie było bowiem przyznanie uprawnień

do uposażenia rodzinnego wszystkim osobom, które spełniają warunki do renty ro-

dzinnej, bez względu na datę zgonu sędziego lub prokuratora. Sposób, w jaki skar-

żąca powołuje się na obowiązujący stan prawny wskazuje, że utożsamia ona swoją

sytuację z sytuacją osób, które nabyły prawo do uposażenia rodzinnego w związku

ze śmiercią sędziego lub prokuratora po 1 stycznia 1998 r. Stanowisko to jest błędne.

11

Zarówno treść art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy

- Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, jak i treść § 1

pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 października 1997 r., nie

pozostawiają w tej kwestii żadnych wątpliwości. Przepisy te, z uwagi na ich charak-

ter, podlegają ścisłej interpretacji, a ich jednoznaczne brzmienie nie daje podstaw do

stwierdzenia prawa do uposażenia rodzinnego wszystkich osób, które spełniają wa-

runki do renty rodzinnej, bez względu na datę zgonu sędziów i prokuratorów, którym

ustawa przyznała prawo do uposażenia w stanie spoczynku.

Zarzut naruszenia art. 102 § 1 i art. 211 § 2 w związku z art. 103 ustawy z 27

lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, które - zdaniem skarżącej -

miałoby polegać na niezastosowaniu art. 211 § 1 wymienionej ustawy i w konse-

kwencji uznaniu, że przepisy § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z 16 października 1997 r. nie są sprzeczne z art. 102 § 1 powyższej ustawy i jako

takie mogą być zastosowane do sytuacji wnioskodawczyni, jest bezzasadny. Do sy-

tuacji wnioskodawczyni w ogóle nie ma i nie może mieć zastosowania art. 102 § 1

ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, ponieważ dotyczy

on członków rodzin sędziów i sędziów w stanie spoczynku (odpowiednio prokurato-

rów i prokuratorów w stanie spoczynku), którzy zmarli poczynając od 1 października

2001 r., czyli od dnia wejścia w życie tej ustawy. Tymczasem mąż wnioskodawczyni

zmarł w 1996 r. Niezgodność § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z 16 października 1997 r. z art. 102 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r., polegająca na tym,

że w pierwszym przepisie mowa jest o członkach rodzin zmarłych sędziów lub proku-

ratorów, pobierających z tego tytułu przed dniem 1 stycznia 1998 r. rentę rodzinną z

ubezpieczenia społecznego, a w drugim o członkach rodzin zmarłych sędziów i sę-

dziów w stanie spoczynku (odpowiednio prokuratorów i prokuratorów w stanie spo-

czynku) spełniających warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl prze-

pisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest o tyle

nieistotna, że podstawą ewentualnego przyznania wnioskodawczyni uposażenia ro-

dzinnego nie mógł być art. 102 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów

powszechnych, a jedynie i wyłącznie art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o

zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw,

a z tym ostatnim przepisem ustawowym § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 16 października 1997 r. był i jest całkowicie zgodny - w obu bo-

wiem przewidziano, że uposażenie rodzinne będzie przysługiwało jedynie tym człon-

12

kom rodzin zmarłych przed 1 stycznia 1998 r. sędziów lub prokuratorów, którzy przed

1 stycznia 1998 r. pobierali z tego tytułu rentę rodzinną z ubezpieczenia społecz-

nego.

Podmiotowe ograniczenie prawa do uposażenia rodzinnego jedynie do tych

członków rodzin zmarłych przed 1 stycznia 1998 r. sędziów i prokuratorów, którzy

faktycznie pobierali z tego tytułu rentę rodziną - chociaż w przypadku członków ro-

dzin zmarłych poczynając od 1 stycznia 1998 r. sędziów i sędziów w stanie spoczyn-

ku (odpowiednio prokuratorów i prokuratorów w stanie spoczynku) przesłanką przy-

znania uposażenia rodzinnego jest spełnianie warunków wymaganych do uzyskania

renty rodzinnej w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich ro-

dzin (art. 782

§ 1 ustawy z 20 czerwca 1985 r.) lub przepisów o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 102 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. ) - na-

leży potraktować jako świadomy zabieg legislacyjny. Skoro w tej samej ustawie z 28

sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektó-

rych innych ustaw przewidziano jednocześnie w art. 1 pkt 8 (którym do ustawy z 20

czerwca 1985 r. dodano art. 782

), że uposażenie rodzinne przysługuje w razie

śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku członkom jego rodziny „spełnia-

jącym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej, w myśl przepisów o zaopa-

trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin”, oraz w art. 6 ust. 2, że przepisy art.

782

ustawy z 20 czerwca 1985 r. mają zastosowanie również do osób, które przed

dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej (czyli przed 1 stycznia 1998 r.), wskutek

śmierci sędziego lub prokuratora, „pobierały rentę rodzinną”, to należy uznać, że

ustawodawca świadomie i celowo ograniczył prawo do uposażenia rodzinnego (ści-

śle związanego z nowo wprowadzoną instytucją stanu spoczynku sędziów i prokura-

torów) tylko do niektórych członków rodzin zmarłych przed 1 stycznia 1998 r. sę-

dziów i prokuratorów, którym nigdy stan spoczynku nie przysługiwał.

Zagadnienie dotyczące tego, czy takie ustawowe zróżnicowanie było uspra-

wiedliwione, nie podlega ocenie w postępowaniu kasacyjnym w rozpoznawanej

sprawie, ponieważ w skardze kasacyjnej nie podniesiono żadnych argumentów od-

noszących się do równego traktowania podmiotów prawa (art. 32 Konstytucji). Upo-

sażenie rodzinne należne członkom rodziny zmarłego sędziego lub sędziego w sta-

nie spoczynku (odpowiednio prokuratora lub prokuratora w stanie spoczynku) nie jest

rentą rodzinną należną członkom rodziny zmarłego pracownika (także emeryta lub

rencisty). Renta rodzinna to świadczenie z ubezpieczenia społecznego przysługujące

13

z tytułu utraty żywiciela, pochodne od wynagrodzenia za pracę albo świadczenia z

ubezpieczenia społecznego (emerytury lub renty z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy). Uposażenie rodzinne jest świadczeniem także pochodnym, ale od świadcze-

nia ze stosunku służbowego sędziego (uposażenia sędziego - jego wynagrodzenia

za pracę lub uposażenia sędziego w stanie spoczynku). Poza odesłaniem szczegó-

łowym do przepisów ubezpieczeniowych w zakresie warunków uprawniających

członka rodziny do świadczenia (art. 782

§ 1 ustawy z 20 czerwca 1985 r., art. 102 §

1 ustawy z 27 lipca 2001 r.) nie ma żadnych innych normatywnych przesłanek do

traktowania uposażenia rodzinnego jak renty rodzinnej. Funkcjonalne podobieństwo

obu tych świadczeń nie zmienia ich prawnego charakteru i nie uzasadnia przenosze-

nia zasad oraz rozwiązań legislacyjnych właściwych stosunkom ubezpieczenia spo-

łecznego (renta rodzinna) na stosunki zobowiązaniowe prawa pracy (uposażenie

rodzinne). Sędziowskie uposażenie rodzinne nie jest świadczeniem z ubezpieczenia

społecznego i zasady dotyczące tej dyscypliny prawa nie mogą być na nie przeno-

szone (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z 21 kwietnia 1999 r., III

ZP 6/99, OSNAPiUS 1999 nr 19, poz. 619, wyrok Sądu Najwyższego z 12 czerwca

2002 r., II UKN 381/01, OSNP 2004 nr 2, poz. 37). Skoro uposażenie rodzinne jest

świadczeniem pochodnym od świadczenia ze stosunku służbowego sędziego lub

prokuratora: uposażenia sędziego (jego wynagrodzenia za pracę) albo uposażenia

sędziego w stanie spoczynku (odpowiednio uposażenia prokuratora albo uposażenia

prokuratora w stanie spoczynku), to wnioskodawczyni świadczenie to w ogóle by nie

przysługiwało, gdyby nie przepis przewidujący w sposób szczególny i wyjątkowy

przyznanie tego uprawnienia także członkom rodzin sędziów i prokuratorów zmarłych

przed 1 stycznia 1998 r. (a mianowicie art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o

zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych

ustaw), ponieważ jej zmarły mąż w chwili śmierci nie pobierał ani uposażenia proku-

ratora, ani uposażenia prokuratora w stanie spoczynku, lecz emeryturę z powszech-

nego ubezpieczenia społecznego na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników i ich rodzin, co wynikało z faktu, że w chwili wejścia w życie prze-

pisów o stanie spoczynku oraz uposażeniu spoczynkowym i uposażeniu rodzinnym

(co nastąpiło 1 stycznia 1998 r.) już nie żył. Ze względów społecznych w myśl art. 6

ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. objęto uprawnieniem do uposażenia rodzinnego

także osoby, które przed 1 stycznia 1998 r., wskutek śmierci sędziego lub prokurato-

ra, pobierały rentę rodzinną po zmarłym. Nie objęto nim innych osób, na przykład

14

tych, które pobierały w tym czasie swoją własną emeryturę albo miały do niej upraw-

nienia. Szczególny i wyjątkowy przepis - rozciągający uprawnienie do uposażenia

rodzinnego także na członków rodzin sędziów i prokuratorów zmarłych przed 1

stycznia 1998 r., którzy w chwili śmierci nie pobierali ani uposażenia, ani uposażenia

związanego ze stanem spoczynku - nie może być interpretowany rozszerzająco, co

słusznie podkreślił Sąd Apelacyjny, lecz podlega wykładni ścisłej, zgodnej z jego do-

słowną treścią. Przepisy o zabezpieczeniu społecznym muszą być wykładane ściśle,

nie powinno się stosować do nich wykładni celowościowej, funkcjonalnej lub aksjolo-

gicznej w opozycji do wykładni językowej, jeżeli ta ostatnia prowadzi do jednoznacz-

nych rezultatów interpretacyjnych.

Zróżnicowanie sytuacji członków rodzin zmarłych sędziów i sędziów w stanie

spoczynku (odpowiednio prokuratorów i prokuratorów w stanie spoczynku) w zależ-

ności od tego, kiedy nastąpiła śmierć sędziego lub prokuratora (przed 1 stycznia

1998 r. czy też poczynając od 1 stycznia 1998 r., kiedy to weszły w życie przepisy o

stanie spoczynku i uposażeniu spoczynkowym oraz uposażeniu rodzinnym) jest wy-

raźnie widoczne nie tylko wtedy, gdy poddaje się analizie przepisy ustawowe - art.

782

ustawy z 20 czerwca 1985 r. oraz art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. - ale

również wówczas, gdy uwzględni się użycie różnych sformułowań w § 1 pkt 1 rozpo-

rządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 października 1997 r. w sprawie szczegóło-

wych zasad i trybu ustalania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sę-

dziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin. Zgodnie z tym

przepisem, osobą uprawnioną w rozumieniu rozporządzenia (uprawnioną do otrzy-

mania uposażenia lub uposażenia rodzinnego) jest: a) sędzia w stanie spoczynku, b)

prokurator w stanie spoczynku, c) członek rodziny sędziego lub prokuratora zmarłego

w czasie służby lub w stanie spoczynku, uprawniony do renty rodzinnej, d) sędzia lub

prokurator, który uzyskał prawo do emerytury lub renty przed dniem 1 stycznia 1998

r., jeżeli prawo to nabył zajmując stanowisko sędziego lub prokuratora, e) członek

rodziny zmarłego sędziego lub prokuratora, pobierający z tego tytułu przed dniem 1

stycznia 1998 r. rentę rodzinną z ubezpieczenia społecznego. Różnica między sfor-

mułowaniami z § 1 pkt 1 lit. c (członek rodziny sędziego lub prokuratora zmarłego w

czasie służby lub w stanie spoczynku, „uprawniony do renty rodzinnej”) oraz z § 1 pkt

1 lit. e (członek rodziny zmarłego sędziego lub prokuratora, „pobierający z tego tytułu

przed dniem 1 stycznia 1998 r. rentę rodzinną z ubezpieczenia społecznego”) od-

zwierciedla różnicę między przepisami ustawowymi - art. 782

ustawy z 20 czerwca

15

1985 r. oraz art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. Pierwszy z nich dotyczy człon-

ków rodzin sędziów i prokuratorów zmarłych w czasie służby lub w stanie spoczynku

poczynając od 1 stycznia 1998 r., drugi członków rodzin sędziów i prokuratorów

zmarłych przed 1 stycznia 1998 r. Mąż wnioskodawczyni zmarł przed 1 stycznia

1998 r., przebywając od 20 lat na emeryturze, wnioskodawczyni nigdy nie pobierała

po nim renty rodzinnej w związku z jego śmiercią, ponieważ jeszcze przed jego

śmiercią nabyła prawo do własnej emerytury i emeryturę tę pobierała zarówno w

chwili jego śmierci, jak i po jego śmierci. Samo ustalenie prawa do renty rodzinnej po

zmarłym mężu nie spełnia - jak prawidłowo przyjął Sąd Apelacyjny - przesłanek

przewidzianych w art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. oraz w § 1 pkt 1 lit. e

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 października 1997 r.

Zarzut skargi kasacyjnej, że ten ostatni przepis nie powinien być stosowany do

sytuacji wnioskodawczyni, ponieważ jest sprzeczny z art. 102 § 1 ustawy z 27 lipca

2001 r., jest całkowicie chybiony. Uprawnienie wnioskodawczyni do uposażenia ro-

dzinnego mogło być rozważane tylko w kontekście przesłanek uzyskania tego prawa

przewidzianych w art. 6 ust. 2 ustawy z 28 sierpnia 1997 r., a z tym przepisem usta-

wowym kwestionowany przez skarżącą § 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Spra-

wiedliwości z 16 października 1997 r. jest w całości zgodny.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na pod-

stawie art. 39814

k.p.c.

========================================