III CSK 255/07

Wyrok z dnia 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07

Jeżeli spadkodawca dokonał darowizny wyczerpującej cały spadek,

uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanego roszczenia o

zachowek w granicach określonych w art. 1000 k.c.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SN Jan Górowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława K. przeciwko Monice F. o

zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30

stycznia 2008 r. skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w

Krakowie z dnia 17 kwietnia 2007 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Krakowie

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie wyrokiem z dnia 9 listopada

2006 r. oddalił powództwo Stanisława K. przeciwko Monice F. o zasądzenie 54 000

zł z tytułu zachowku po zmarłej w dniu 16 lutego 2004 r. Annie K. Zdaniem Sądu

powód nie udowodnił swojego roszczenia, a poza tym było ono przedwczesne, gdyż

nie stwierdzono jeszcze nabycia spadku po Annie K.

Apelacja powoda od tego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu

Okręgowego w Krakowie z dnia 17 kwietnia 2007 r., który ustalił, że nabycie spadku

po Annie K. zostało stwierdzone na podstawie testamentu notarialnego z dnia 1

czerwca 2000 r. w całości na rzecz powoda – jej syna. Pozwana jest wnuczką

spadkodawczyni, której babka darowała lokal mieszkalny wyczerpujący cały

spadek. W ocenie Sądu, powód należy wprawdzie do kręgu osób uprawnionych do

zachowku, ale jednocześnie został powołany do spadku jako spadkobierca

testamentowy, zatem – stosownie do art. 991 § 2 k.c. – wyłącza to legitymację do

dochodzenia roszczeń z tytułu zachowku.

Powód w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 991 w związku z art. 1000

k.c., wnosząc o uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ustawodawstwach spotyka się dwa rodzaje zabezpieczania interesów

majątkowych najbliższych krewnych i małżonka zmarłego – system rezerwy oraz

system zachowku. System rezerwy polega na tym, że spadek dzieli się na dwie

części: część rozporządzalną, którą spadkodawca może swobodnie dysponować,

oraz rezerwę przeznaczoną wyłącznie dla uprawnionych. W systemie zachowku

ustawodawca ustanawia dla nich roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej, wyrażającej

się na ogół ułamkiem wartości przewidywanego udziału uprawnionego w spadku,

która ma mu gwarantować uzyskanie określonej korzyści ze spadku. Według

konstrukcji przyjętej w kodeksie cywilnym, roszczenie o zachowek ma zapewnić

uprawnionemu realną korzyść, niezależnie od woli spadkodawcy, gdyż ten może go

jej pozbawić jedynie w drodze wydziedziczenia, dopuszczalnego w wyjątkowych

sytuacjach (art. 1008-1010 k.c.). Ustawodawca postanowił, że głównym adresatem

roszczenia o zachowek jest spadkobierca (art. 991 § 2 k.c.), a dopiero kiedy

otrzymanie od spadkobiercy zachowku jest niemożliwe, uprawniony może żądać od

osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy

pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Odpowiedzialność obdarowanego

względem uprawnionego ogranicza się do wzbogacenia będącego skutkiem

darowizny (art. 1000 § 1 k.c.). Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do

zachowku, ponosi odpowiedzialność względem innych uprawnionych do wysokości

nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek (art. 1000 § 2 k.c.). W razie gdy

uprawniony jest jednocześnie spadkobiercą, a powołanie do spadku nie pokrywa

nawet jego uprawnienia z tytułu zachowku, przysługuje mu roszczenie do

pozostałych spadkobierców o zapłatę sumy pieniężnej, potrzebnej do pokrycia

zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.).

Sytuacja w niniejszej sprawie jest jednak nietypowa, gdyż uprawniony jest

jednocześnie jedynym spadkobiercą, dziedziczącym spadek na podstawie

testamentu, wobec czego nie może realizować uprawnienia o zachowek na

podstawie art. 991 § 2 k.c. Nie oznacza to jednak, wbrew poglądowi Sądu

Okręgowego, że nie przysługuje mu żadne roszczenie. Powód twierdzi, że

spadkodawczyni dokonała na rzecz pozwanej darowizny, której przedmiot obejmuje

cały spadek. Gdyby tak było istotnie, w grę wchodzi roszczenie uprawnionego o

zachowek w stosunku do obdarowanej na podstawie art. 1000 k.c., mające

charakter zastępczy w tym sensie, że aktualizuje się jeżeli uprawniony nie może

otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku. Stanowisko Sądu, wyrażające

się kategorycznym stwierdzeniem, że status spadkobiercy wyklucza możliwość

wystąpienia z roszczeniem o zachowek wobec obdarowanego przez spadkodawcę,

nie uwzględnia treści tak rozumianego art. 1000 k.c. i prowadzi do tego, że

uprawnionego można byłoby pozbawić korzyści ze spadku, zagwarantowanej mu

ustawowo w postaci prawa do zachowku, mimo braku wydziedziczenia. Jest to

sytuacja niedopuszczalna, stąd też konieczność uwzględnienia skargi kasacyjnej

(art. 39815

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).