III CSK 257/07

Sygn. akt III CSK 257/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa G. T.

przeciwko G. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 marca 2007 r., sygn.

akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

G. T. pozwem z dnia 20 września 2006 r. domagała się zasądzenia od syna G. G.

kwoty 80 903 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, tytułem zwrotu

nakładów na remont budynku.

Wyrokiem z dnia 20 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy w K. powództwo oddalił.

Ustalił, że małżonkowie G. T. i J. G. umową zawartą w formie aktu notarialnego z dnia

2

20 listopada 2000 r. wyłączyli łączącą ich wspólność majątkową małżeńską, a

rozwiązanie małżeństwa zawartego w dniu 21 lutego 1976 r. nastąpiło przez rozwód

wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 22 stycznia 2002 r.

Umową zawartą w formie aktu notarialnego z dnia 20 grudnia 2002 r. J. G.

podarował synowi G. G. należący do jego osobistego majątku udział w spadkowym

gospodarstwie rolnym, który wynosił 5/8 części, zastrzegając sobie prawo bezpłatnego

dożywotniego zamieszkiwania w budynku mieszkalnym.

W postępowaniu o podział majątku dorobkowego Sąd ustalił, że część składową

nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego stanowił ten budynek, który w

czasie trwania małżeństwa G. T. z J. G. był przez nich wielokrotnie remontowany.

Nakłady te, poczynione z majątku dorobkowego, zostały w postępowaniu działowym

oszacowane przez biegłego na kwotę 161 806 zł. Postanowieniem z dnia 16 listopada

2004 r. Sąd Rejonowy w K. dokonał podziału majątku dorobkowego w ten sposób, że na

rzecz J. G. przyznał maszyny rolnicze, a G. T. patelnię elektryczną, oraz zasądził od

uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 21 728 zł tytułem dopłaty, ustalając

wartość majątku wspólnego na kwotę 40 478,64 zł. W tym orzeczeniu przyjął, że nie

było podstawy do rozliczenia nakładów na remont budynku poczynionych z majątku

wspólnego małżonków, albowiem darowizna udziału J. G. na rzecz syna stron

zabezpieczyła jego potrzeby i tym samym wyłączyła zastosowanie w sprawie art. 45

k.r.o. Chroniła majątek wspólny przed uszczupleniem i w konsekwencji rozliczenie tego

nakładu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).

Sąd Okręgowy podzielił argumentację Sądu Rejonowego w sprawie o podział

majątku wspólnego, dotyczącą braku podstawy do rozliczenia wspólnych nakładów na

budynek stanowiący część składową siedliska gospodarstwa rolnego, którego udział w

5/8 częściach nabył w wyniku dziedziczenia były mąż powódki i ojciec pozwanego.

Zauważył, że Grażyna Tracz nie zaskarżyła postanowienia o podziale majaku

dorobkowego, gdyż apelację wniósł tylko uczestnik J. G., niemniej orzeczenie to

uprawomocniło się z dniem 22 czerwca 2005 r. Ocenił również, że powództwo było

nieuzasadnione ze względu na przedawnienie. Uznał, że roczny termin przewidziany w

art. 229 k.c. rozpoczął bieg z dniem 20 grudnia 2002 r., tj. z chwilą zawarcia umowy

darowizny przenoszącej własność nieruchomości na rzecz pozwanego.

Wyrokiem z dnia 20 marca 2007 r. Sąd Apelacyjny apelację powódki oddalił. Nie

kwestionując w zasadzie podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku dodatkowo ustalił,

że powódka wiedziała o dokonanej darowiźnie na rzecz syna w grudniu 2002 r. i

3

mieszkając jeszcze w domu, który był przedmiotem spornych nakładów, do listopada

2004 r. nie zgłaszała do pozwanego żadnych roszczeń. Wyraził pogląd, że jeżeli sąd nie

orzekł o całości dopłaty zainteresowany powinien był wnieść apelację od postanowienia

o podziale majątku wspólnego. Skoro zainteresowany tego nie uczynił, to nie może już

po uprawomocnieniu się orzeczenia wytoczyć skutecznie powództwa o zasądzenie

roszczeń nieuwzględnionych w sprawie o podział majątku dorobkowego małżonków,

gdyż stoi temu na przeszkodzie zasada koncentracji i rozstrzygnięcia w jednym

postępowaniu wszelkich sporów pomiędzy uczestnikami działu (art. 567 § 1 k.p.c.).

Powódka w skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa

procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 567 § 1 k.p.c. i art. 328

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., oraz na naruszeniu prawa materialnego, a to art.

226 § 1 k.c., wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. art. 328 § 2 w zw. z art. 391 §

1 k.p.c. tych przepisów może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich

koniecznych elementów, lub ma braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. np.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r., I CKN 312/97, z dnia 19

lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20

lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01, niepublikowane i z

dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98,OSNC 1999, nr 4, poz. 83). Uzasadnienie

wyroku Sądu Apelacyjnego nie jest dotknięte uchybieniami tej rangi.

Sąd Apelacyjny powołał art. 567 § 1 k.p.c. nie jako materialną podstawę

oddalenia powództwa, lecz w kontekście zasady rozstrzygania w postępowaniu o

podział majątku wspólnego wszelkich spraw spornych między jego uczestnikami, a

pozwany w postępowaniu tym nie brał udziału. Wbrew zarzutowi skarżącego Sąd

Apelacyjny nie stosował tego przepisu, nie zachodziła więc podstawa określona w art.

3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Skoro powódka wraz z mężem dokonali w czasie trwania wspólności ustawowej

remontów domu mieszkalnego będącego częścią składową siedliska gospodarstwa

rolnego nabytego w wyniku dziedziczenia przez małżonka w 5/8 częściach, to był to w

takim ułamku ich nakład z majątku wspólnego na majątek osobisty J. G. (art. 45 § 1

4

k.r.o.), a w pozostałym zakresie nakład z majątku wspólnego na nieruchomość

stanowiącą własność osoby trzeciej.

Roszczenie o zwrot nakładów dokonanych przez małżonków z majątku

wspólnego w czasie trwania wspólności ustawowej na nieruchomość stanowiącą

własność osoby trzeciej wchodzi w skład majątku wspólnego i jako prawo podmiotowe

(wierzytelność) powinno było być objęte postanowieniem o jego podziale (por. uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1970 r., III CZP 18/70, OSNCP 11197111, nr 2,

poz. 18 z dnia 19 grudnia 1973 r., III CZP 65/73, OSNCP 1974, nr 10, poz. 164 i z dnia

11 maja 1978 r., III CZP 103/77, OSNCP 1979, nr 1, poz. 4.). Nieobjęcie tego

roszczenia postanowieniem o podziale skutkuje utratą możliwości późniejszego

zgłoszenia tego roszczenia przez jedno z małżonków w stosunku do drugiego (art. 567 §

3 k.p.c. w zw. z art. 618 § 2 i 3 k.p.c., art. 686 k.p.c. i art. 688 k.p.c.).

Pominięcie w postępowaniu o podziale majątku wspólnego wierzytelności z tytułu

nakładów poczynionych z tego majątku w czasie trwania wspólności majątkowej na

nieruchomość stanowiącą własność osoby trzeciej nie pozbawia jednak żadnego z

byłych małżonków możliwości dochodzenia połowy tej wierzytelności w późniejszym

terminie od tej osoby trzeciej. Orzeczenie o podziale nie może rozstrzygać stosunku

między tą osobą i uczestnikami postępowania działowego, a osoba trzecia, niebędąca

uczestnikiem tego postępowania, nie może powoływać się na prekluzję wynikającą z art.

618 § 3 k.p.c. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1987 r., III CZP 3/87,

OSNCP 1988, nr 2-3, poz. 34).

Przedmiotem sprawy nie było jednak roszczenie o zwrot nakładów dokonanych

przez małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej na nieruchomość osoby

trzeciej, lecz żądanie zwrotu połowy z 5/8 części nakładów na remont domu, czyli w

ułamku, w jakim siedlisko gospodarstwa rolnego stanowiło majątek osobisty drugiego z

małżonków J. G. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 1981 r.,

OSNCP 1981, nr 11, poz. 220). Udział ten, w dniu 20 grudnia 2002 r., jak już wyżej

zasygnalizowano, podarował ojciec synowi stron w toku postępowania o podział majątku

dorobkowego, a więc po ustaniu wspólności ustawowej lecz przed dokonaniem jego

działu. W tej sytuacji należało rozważyć kwestę, czy legitymowany biernie w sprawie o

rozliczenie spornego nakładu był były małżonek powódki, czy też w wyniku dokonanej

darowizny zobowiązanym stał się obdarowany G. G.

Stosunki majątkowe wynikające ze wspólności ustawowej zostały unormowane w

przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która to regulacja stanowi lex specialis

5

w stosunku do kodeksu cywilnego. Artykuł 45 k.r.o., w zakresie objętym zawartymi w

nim unormowaniami, jest więc przepisem szczególnym, także w odniesieniu do art. 226

§ 1 k.c. Został on wprawdzie zmieniony od dnia 20 stycznia 2005 r. ustawą z dnia 17

czerwca 2004 r., o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych

ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691), niemniej zgodnie z art. 5 ust. 5 pkt 3 tej ustawy

przepisy dotychczasowe stosuje się miedzy innymi do zwrotu nakładów, jeżeli

wspólność ustawowa - jak w rozpoznawanym wypadku - ustała przed dniem wejścia jej

w życie.

Jest zasadą, że podział majątku wspólnego obejmuje składniki należące do tego

majątku w czasie ustania wspólności majątkowej oraz istniejące w chwili dokonywania

podziału. Rozliczeniu podlega całość stosunków majątkowych między małżonkami

według stanu na dzień ustania wspólności, natomiast przedmiotem podziału pozostaje

stan czynny masy majątkowej w czasie orzekania o podziale (por. np. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1989 r., III CZP 52/89, OSNC 1990, nr 4-5,

poz. 60 i postanowienie Sądu Najwyższego dnia 7 kwietnia 1994 r., III CZP 411/91, Biul.

SN 1994, nr 5, s 22). Budynek, na który zostały dokonane sporne nakłady, nie mógł być

traktowany jako odrębny od gruntu przedmiot majątku wspólnego, gdyż stosownie do

art. 46 k.c. i art. 48 k.c., współwłasność nieruchomości dotyczy także jej części

składowych, niezależnie od źródeł pochodzenia środków na jego remont. Specyfika

nakładu pochodzącego z majątku wspólnego na nieruchomość, która nie należy do tej

masy majątkowej, polega na tym, że do majątku wspólnego wchodzi tylko wierzytelność

pieniężna stanowiąca jego równowartość.

Z konstrukcji, oraz treści art. 45 k.r.o. wynika założenie, że każdy z małżonków

powinien w zasadzie zwrócić przypadający na drugiego małżonka udział w nakładach

poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny drugiego małżonka, bez

względu na to, czy składnik objęty nakładami po ustaniu wspólności majątkowej

małżeńskiej został zbyty. Porównanie art. 45 § 1 k.r.o. i 226 § 1 k.c. wskazuje, że

przepisy te znacząco różnią się. Artykuł 45 § 1 k.r.o. nie uzależnia powstania roszczenia

od posiadania, lub wydania rzeczy, na którą nakłady zostały dokonane; źródłem

roszczenia jest nakład z majątku wspólnego na majątek odrębny (obecnie osobisty) w

czasie istnienia ustawowej wspólności ustawowej, a więc stosunek rodzinny, a stosunek

wynikający z prawa własności, ma znaczenie wtórne, przy czym omawiane roszczenie

może być wymagalne wyjątkowo nawet przed podziałem majątku wspólnego. Te

odrębności prowadzą do wniosku, że zakres podmiotowy roszczenia wynikającego z art.

6

45 k.r.o. jest ograniczony tylko do małżonków. Zbycie przez małżonka nieruchomości z

przedmiotowymi nakładami po ustaniu wspólności ustawowej nie wywołuje przejścia ex

lege tego zobowiązania na nabywcę. Innymi słowy wynikające z art. 45 § 1 k.r.o.

roszczenie o zwrot nakładów na remont budynku z majątku wspólnego na nieruchomość

stanowiącą majątek osobisty drugiego z małżonków ma więc charakter czysto

obligacyjny, a zatem pozwany nie miał w rozpoznawanej sprawie legitymacji biernej;

mógłby ją uzyskać tylko w drodze zawarcia stosownej umowy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 grudnia 2005 r., V CSK 8/05, nie publ.), lub na podstawie

przepisu szczególnego.

Trzeba też zauważyć, że nakłady na remont budynku dokonywane są zwykle

przez byłych małżonków wiele lat przed ustaniem wspólności małżeńskiej i na podstawie

ich wspólnej decyzji. Nabywca nie ma na tę dyspozycję nie tylko żadnego wpływu, ale

może nawet nie wiedzieć o nakładzie, i zaniechaniu jego rozliczenia. W praktyce,

odmienne niż w tej sprawie, dochodzi zazwyczaj do sprzedaży nieruchomości z tymi

nakładami; zbywca nieruchomości z reguły określa cenę nieruchomości uwzględniającą

dokonane nakłady, a nabywca nabywa nieruchomość za obejmującą je cenę rynkową.

Obciążanie nabywcy obowiązkiem zwrotu udziału w nakładach na rzecz byłego

małżonka zbywcy podważałoby pewność i bezpieczeństwo obrotu nieruchomościami.

Zarzut obrazy art. 226 § 1 k.c. był nietrafny już z tego względu, że został wadliwie

uzasadniony. Posiadanie jest stanem faktycznym obejmującym rzeczy (art. 336 k.c.).

Budynek mieszkalny, w którym zostały wykonane remonty, stanowił część składową

nieruchomości siedliskowej, można więc było władać nieruchomością siedliskową np.

przez zamieszkiwanie w budynku. Przedmiotem posiadania nie mógł być sporny nakład,

który od chwili jego dokonania stanowił wraz z budynkiem część składową

nieruchomości siedliskowej (art. 47 k.c.), tymczasem skarżąca podniosła zarzut

polegający na błędnym przyjęciu „iż powódka nie jest samoistną posiadaczką

przedmiotowego nakładu”.

Roszczenie oddalone w niniejszej sprawie w stosunku do pozwanego G. G. nie

zostało też uwzględnione w stosunku do J. G. w postępowaniu o podział majątku

dorobkowego, co wynika z uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia

16 listopada 2004 r. Nakład z majątku dorobkowego na majątek odrębny jednego z

małżonków jest źródłem prawa majątkowego, tj. roszczenia o ich zwrot, wchodzącego w

skład majątku dorobkowego, którego skład i wartość ustala sąd (art. 684 w zw. z art. 567

§ 3 k.p.c.). Znaczenie art. 684 k.p.c. dla postępowania o podział majątku wspólnego

7

polega na tym, że sąd nie jest związany wnioskiem małżonków. Jeżeli z ich oświadczeń

wynika, że istnieje jeszcze inny składnik to sąd obejmuje go podziałem. Z tego względu

sąd w tym zakresie nie oddala wniosku o dokonanie rozliczenia nakładu z majątku

dorobkowego na majątek odrębny, a jedynie omawia brak podstawy do takiego

rozliczenia w uzasadnieniu orzeczenia o podziale majątku wspólnego. Negatywne

rozstrzygnięcie jest natomiast konieczne, jeżeli w postępowaniu działowym sąd orzeka

na wyraźny wniosek, np. o zwrocie wydatków i nakładów poczynionych z majątku

osobistego na majątek wspólny (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 września

1969 r., III CZP 70/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 96).

Z tych względów skarga kasacyjna uległa oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).