I CSK 371/07

Sygn. akt I CSK 371/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa J. J.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku

Sądu Okręgowego w W.

z dnia 8 marca 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód wniósł o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego

w założonej w 1983 r. księdze wieczystej KW Nr [...] poprzez nakazanie wpisania w

dziale II tej księgi wieczystej powoda w miejsce pozwanego Skarbu Państwa.

Sąd I instancji uwzględnił powództwo uznając, że w dacie wejścia w życie

dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej sporna nieruchomość nie była

nieruchomością ziemską z uwagi na brak użytków rolnych o powierzchni

przekraczającej 50 ha, a nadto uznał ją za nieruchomość rezydencjalną nie mającą

funkcjonalnego związku z innymi gospodarstwami rolnymi. Sąd Rejonowy

stwierdził, że nie została wydana decyzja administracyjna Wojewódzkiego Urzędu

Ziemskiego, a pismo tego Urzędu z dnia 6 sierpnia 1946 r. nie precyzuje, które

przepisy art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej miały zastosowanie.

Dokonanie wpisu na podstawie takiej deklaracji ocenił Sąd I instancji jako przejęcie

nieruchomości bez podstawy prawnej.

Sąd II instancji uwzględnił apelację Skarbu Państwa i wyrokiem

reformatoryjnym oddalił powództwo. Nie podzielił oceny Sądu I instancji, że materiał

dowodowy dawał podstawę do ustalenia, iż rzeczywisty stan prawny nieruchomości

jest sprzeczny ze stanem prawnym ujawnionym w dziale II księgi wieczystej Kw Nr

[...]. O braku podstaw do uznania, że doszło do udowodnienia żądania pozwu

przesądza brak decyzji administracyjnej orzekającej o niepodpadaniu

przedmiotowej nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu dekretu

PKWN, jak też dokonanie przez Sąd Rejonowy ustaleń dotyczących powierzchni

użytków rolnych w przedmiotowej nieruchomości, w oderwaniu od pozostałego

majątku przejętego łącznie na cele reformy rolnej oraz o braku jej związku

funkcjonalnego z pozostałym majątkiem poprzednika prawnego powoda.

Sąd odwoławczy stwierdził, że podstawą wpisu Skarbu Państwa jako właściciela

była deklaracja Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 6 sierpnia 1946 r.,

na mocy której wpisano pozwanego do księgi wieczystej pn. Dobra Ziemskie O. W

ocenie Sądu drugiej instancji, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i

Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej można było orzekać nie tylko

3

w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, ale

także o tym, czy nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze

rolniczym, ponieważ przepis dekretu uwzględniła i tę przesłankę, a nie tylko ogólną

powierzchnię gruntów. W konsekwencji Sąd odwoławczy stwierdził, że dopiero

istnienie decyzji administracyjnej wyłączającej przedmiotową nieruchomość spod

działania przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. stanowiłoby wiążący

Sąd dowód niezgodności rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości ze stanem

ujawnionym w księdze wieczystej.

Dokonując odmiennej oceny dowodu z zeznań śwd. S. S. Sąd Okręgowy

stwierdził, że powód nie udowodnił, iż przedmiotowa nieruchomość stanowiła

jedynie zespół parkowo-pałacowy nie związany funkcjonalnie z pozostałą częścią

majątku ziemskiego O. Podzielając wnioski wynikające z opinii biegłego M. Z. Sąd

Okręgowy uznał, że nie można jednoznacznie określić sposobu użytkowania

konkretnych fragmentów całego majątku w dacie wejścia w życie dekretu PKWN.

Uznał zarazem, że dokumenty będące podstawą wniosków inż. S. K. nie dają

podstawy do ustalenia, iż przedmiotowa nieruchomość stanowiła prawnie

wydzieloną nieruchomość z majątku O., i że jej wielkość oraz sposób

zagospodarowania powodowały, że nie podlegała przejęciu na mocy przepisów

dekretu PKWN.

W konkluzji Sąd odwoławczy przyjął, że skoro cała nieruchomość pn. Dobra

O. w całości przeszła z mocy prawa na własność Skarbu Państwa, to również i

przedmiotowa w sprawie nieruchomość, jako część całego majątku ziemskiego,

przeszła z mocy dekretu PKWN na własność pozwanego.

Skarga kasacyjna powoda, zaskarżająca wyrok w części oddalającej

powództwo, oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej z podstaw skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece w zw.

z art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. oraz z art. 1 dekretu

z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do ksiąg wieczystych prawa

własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, poprzez ich

4

niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie nieobalenia domniemania

zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym;

- art. 3 k.c. w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych

z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN, przez błędną

wykładnię pierwszego z nich i dopuszczenie do retroakcji oraz błędne

zastosowanie drugiego przepisu do okresu, w którym nie było go w obrocie

prawnym, tj. przed dniem 28 marca 1945 r.

- § 4 w/w rozporządzenia poprzez niezastosowanie tego przepisu do

ustalonego stanu prawnego, pomimo oczywistych podstaw do jego

zastosowania.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej powód zarzucił:

- rażące naruszenie art. 45 § 1 Konstytucji RP w zw. z art. 6 Konwencji

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w zw. z art. 87 § 1

k.p.c. poprzez bezzasadne niedopuszczenie pełnomocnika powoda R. G. do

udziału w rozprawie przez Sądem II instancji, co pozbawiło powoda

możliwości obrony swych praw ze skutkiem przewidzianym w art. 379 pkt 5

k.p.c.;

- naruszenie art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji poprzez uchylenie się

przez Sąd od rozpatrzenia sprawy w postępowaniu sądowym i wadliwe

skierowanie powoda na drogę postępowania administracyjnego;

- naruszenie art. 10 u.k.w.h. przez odmowę jego zastosowania pomimo

udowodnienia dokonania wpisu wbrew prawu, ponieważ nieruchomość nie

była nieruchomością ziemską;

- naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 233 w zw. z art. 244, art. 232,

art. 278, art. 227 k.p.c. oraz art. 6 k.c. i art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu o reformie

rolnej, poprzez jednostronną ocenę materiału dowodowego i błędne

ustalenie, że nieruchomość przejęto w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu

o reformie rolnej;

- naruszenie art. 3701

k.p.c. poprzez jego niezastosowanie, pomimo, że

apelacja pozwanego nie zawierała wskazania zakresu żądanej zmiany lub

5

uchylenia wyroku, a wartość przedmiotu zaskarżenia określono kwotą 10 -

krotnie niższą od wartości przedmiotu sporu;

Powód wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części oddalającej

powództwo i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej powód m.in. akcentuje

stanowisko, że wielkość obszarowa przejętej nieruchomości nie miała żadnego

merytorycznego znaczenia, a liczyła się tylko wielkość powierzchni użytków rolnych

w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 1 marca 1945 r.

Pozwany Skarb Państwa w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej

oddalenie w całości i o zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania

kasacyjnego, twierdząc m.in., że kwestia prejudycjalna wyłączenia nieruchomości

spod działania dekretu o reformie rolnej mogła być rozstrzygnięta jedynie

w postępowaniu administracyjnym.

Z kolei powód w piśmie procesowym z dnia 16 października 2007 r.,

ustosunkowującym się do odpowiedzi pozwanego na skargę kasacyjną, podkreślił,

że rejestr pomiarowy znajdujący się w starej księdze wieczystej wymienia rodzaje

przejmowanych gruntów, których przejmowania nie przewidywał dekret o reformie

rolnej, a dowód w tym przedmiocie nie został przez Sąd Okręgowy dopuszczony.

Ponadto powód wywodził, że stwierdzona orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego

utrata mocy obowiązującej art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu skutkowała utratą mocy

obowiązującej § 5 rozporządzenia wykonawczego, który nie mógł być - wbrew

stanowisku Sądu Okręgowego - podstawą prawną postępowania administracyjnego

rozstrzygającego o stanie prawnym nieruchomości powstałym z mocy przepisu

ustawowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie wobec braku w niej

uzasadnionych podstaw.

Na wstępie odnieść się należy do zarzutu nieważności postępowania,

którego nie można było uznać za uzasadniony. Fakt niedopuszczenia R. G. do

udziału w rozprawie przed Sądem odwoławczym w charakterze pełnomocnika

6

powoda nie spowodował pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw, a tym

samym nie skutkował nieważnością postępowania apelacyjnego na mocy art. 379

pkt 5 k.p.c. Zważyć bowiem należy, że także w postępowaniu odwoławczym powód

reprezentowany był przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego w osobie

adwokata A. H., uczestniczącego w rozprawie przed Sądem II instancji, co w tej

sytuacji wyłącza możliwość uznania, że doszło do zarzucanego w skardze

kasacyjnej pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw w postępowaniu

apelacyjnym

Nietrafny okazał się również zarzut naruszenia art. 3701

k.p.c. wskutek

nieodrzucenia skargi kasacyjnej, jako pozbawionej – w ocenie powoda – jednego

z jej elementów konstrukcyjnych. Wskazany przepis jest źródłem określonego

w nim obowiązku Sądu pierwszej instancji, a zatem nie mógł zostać naruszony

przez Sąd drugiej instancji, do którego przepis ten nie jest adresowany.

Tymczasem skarga kasacyjna jest szczególnym instrumentem kontroli orzeczeń

Sądów drugiej instancji. Brak wskazania w apelacji zakresu żądanej zmiany lub

uchylenia wyroku uzasadnia obowiązek określonego w art. 373 k.p.c. zachowania

się Sądu drugiej instancji, ale ostatnio wymieniony przepis nie został objęty w

skardze kasacyjnej zarzutem jego naruszenia w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej. W tej sytuacji niedopuszczalne było badanie zasadności samego

uzasadnienia sformułowanego zarzutu wobec ograniczeń, które na Sąd Najwyższy

nałożył ustawodawca w art. 39813

§ 1 k.p.c. Jedynie na marginesie można

stwierdzić, że zaskarżenie w całości wyroku Sądu pierwszej

instancji, uwzględniającego w całości powództwo o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, nie mogło nasuwać wątpliwości,

że wolą apelującego było jego uchylenie w całości, pomimo braku werbalnego

sformułowania w taki sposób wniosku apelacji.

Chybione okazały się zarzuty naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 233

k.p.c., w zw. z art. 244 k.p.c., art. 232, art. 278 i art. 227 k.p.c. Zarzuty

jednostronnej oceny materiału dowodowego i błędnych ustaleń nie uzasadniają

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., ponieważ wręcz przyznają dokonanie przez Sąd

odwoławczy oceny i ustaleń, a nie ich braku w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Okoliczność, że zawarta w nim ocena i ustalenia nie satysfakcjonują skarżącego

7

nie dowodzi naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Natomiast zarzuty naruszenia

pozostałych przepisów procesowych, uzasadnione wadliwą oceną materiału

dowodowego i poczynieniem błędnych ustaleń nie mogły odnieść zamierzonego

przez powoda skutku, ponieważ podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty

dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Natomiast zarzut naruszenia, poprzez odmowę zastosowania, art. 10 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, zamieszczony przez powoda

wśród zarzutów sformułowanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, okazał się

nietrafny, ponieważ jego uzasadnienie nie zarzuca błędnej wykładni tego przepisu

i w jej następstwie odmowy jego subsumpcji. Opiera się on na samodzielnej próbie

skarżącego kreacji własnego, odmiennego ustalenia w przedmiocie charakteru

nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej Kw Nr [...], a zabieg taki nie może

przynieść oczekiwanego przez skarżącego rezultatu w odniesieniu do zarzutu

naruszenia art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

W tej sytuacji oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego,

zakwalifikowanych przez powoda jako mieszczących się w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej, należało dokonać z uwzględnieniem ustalonego stanu

faktycznego, będącego podstawą orzekania Sądu drugiej instancji.

Nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 3 u.k.w.h. w zw. z art. 2 ust. 1

dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. oraz z art. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia

1945 r. o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych prawa własności nieruchomości

przejętych na cele reformy rolnej. Zarzut ten bazuje na bezzasadnym twierdzeniu

strony powodowej, że doszło do obalenia przez nią domniemania wynikającego

z art. 3 u.k.w.h., a mianowicie takiego, że prawo własności pozwanego ujawnione

w księdze wieczystej zostało wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że jeśli zmiana

stanu prawnego (własności) nieruchomości nastąpiła z mocy prawa, wpis do księgi

wieczystej ma jedynie charakter deklaratoryjny, zmiana własności następuje z mocy

samego prawa i jest ona skuteczna wobec wszystkich, niezależnie od treści wpisu

w dziale drugim księgi wieczystej. Dotyczy to w szczególności przejścia własności

nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na mocy ustaw nacjonalizacyjnych, które

8

następowało z mocy samego prawa bez względu na treść wpisu w dziale drugim

księgi wieczystej oraz treść domniemania z art. 3 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece i może być podniesione w każdej sprawie (zob. postanowienie SN z dnia

10 maja 2002 r., IV CKN 1024/2000, LEX nr 271657; wyrok SN z dnia 25 marca

1999 r., III RN 165/98, OSNP 2000/3/90). Oznacza to, że rzeczywisty stan prawny,

ukształtowany przepisami dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej, wynika z mocy tego aktu prawnego, a nie

z dokonania wpisu w księdze wieczystej, niezależnie od tego czy ten wpis

dokonany został na wadliwej czy niewadliwej podstawie. Przepis art. 3 u.k.w.h. jest

natomiast źródłem domniemania zgodności ujawnionego w księdze wieczystej

prawa (prawdziwości wpisu) z rzeczywistym stanem prawnym, a skutki prawne

tego ustawowego domniemania trwają aż do chwili ewentualnego skutecznego jego

obalenia. W orzecznictwie prezentowany jest także pogląd, że domniemanie

zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 u.k.w.h.) może być

obalone przez przeprowadzenie dowodu przeciwnego albo w procesie

o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym albo w każdym innym postępowaniu, w którym ocena

prawidłowości wpisu ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu. Warunkiem

sine qua non skutecznego zwalczenia wiarygodności wpisu w księdze wieczystej

jest legitymowanie się interesem prawnym w uzyskaniu oceny zgodnej z żądaniem

(wyrok SN z dnia 5 kwietnia 2006 r., IV CSK 177/2005, LEX nr 301835).

Bezspornym jest, że przedmiotem osądu w niniejszej sprawie jest żądanie

powoda usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w dziale II Księgi wieczystej KW Nr [...], założonej w 1983 r. dla

nieruchomości o pow. przekraczającej 80 ha, a rzeczywistym stanem prawnym.

Żądanie to sprowadza się do wykreślenia wpisu pozwanego w dziale II i wpisanie

w tej księdze wieczystej powoda w jego miejsce. Bezspornym jest również,

że z odpisu z dnia 15 października 2002 r. z księgi wieczystej Kw Nr [...] (k. 78 akt)

wynika, że podstawą dokonania w dniu 9 lutego 1983 r. wpisu pozwanego w dziale

II była decyzja Powiatowego Urzędu Ziemskiego w W. z dnia 20 lipca 1945 r. w

przedmiocie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku działek i inwentarza majątku O.

Decyzja ta nie może być uznana za prawidłową podstawę dokonanego wpisu,

9

ponieważ z mocy art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do

ksiąg hipotecznych(gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele

reformy rolnej (Dz.U. Nr 34, poz. 204), tytułem do wpisania na rzecz Skarbu

Państwa prawa własności nieruchomości ziemskich wymienionych m.in. w art. 2

ust. 1 lit.e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy

rolnej było zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające, że

nieruchomość ziemska podpada pod działanie m.in. wyżej wymienionego przepisu.

Nie oznacza to jednak, że prawo pozwanego, wpisane na powołanej, wadliwej

podstawie nie korzysta z domniemania jego zgodności z rzeczywistym stanem

prawnym dopóty, dopóki domniemanie wynikające z treści wpisu nie zostanie

obalone. Instrumenty prawne i tryb ich realizacji zmierzające do obalenia tego

domniemania nie są dowolne i podlegają ograniczeniom zależnym od przedmiotu

dochodzonego roszczenia. W orzecznictwie zaprezentowano trafny pogląd, że

przyjęcie wadliwej podstawy wpisu do księgi wieczystej z reguły ma istotne

znaczenie w postępowaniu odwoławczym od orzeczenia – wpisu, natomiast nie

determinuje wyniku procesu z powództwa o uzgodnienie stanu wynikającego

z takiego wadliwego wpisu ze stanem rzeczywistym. Stan rzeczywisty może

bowiem wynikać z innych zdarzeń prawnych, w tym z przepisów ustawy.

Ze względu na przewidziany szczególny tryb postępowania, w którym można

wykazać, że nieruchomość ziemska nie podlegała, np. ze względu na obszar,

przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, uwzględnienie powództwa

przez sąd powszechny, a więc orzeczenie, że według rzeczywistego stanu

prawnego powód jest właścicielem i należy go wpisać do księgi w miejsce Skarbu

Państwa wymagałoby wpierw wyłączenia nieruchomości w postępowaniu

administracyjnym spod działania dekretu, przeprowadzonym na podstawie

przepisów § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca

1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51), który to przepis

powołanego § 5 wyłączył w przedmiocie w nim uregulowanym drogę sądową.

W § 5 ust. 1 tego aktu stwierdzono bowiem, że orzekanie w sprawach, czy dana

nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e należy w I

instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Kompetencje te

10

przeszły następnie na wojewodów z mocy art. 3 lit. a dekretu z dnia 12 sierpnia

1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej (Dz.U. nr

43, poz. 248). W związku z takim uregulowaniem tylko ostateczna decyzja

administracyjna może być podstawą ustalenia w procesie cywilnym, że

nieruchomości wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e nie przeszły na własność państwa.

Rozstrzygnięcie wydane przez właściwy organ w zakończonym prawomocnie

postępowaniu administracyjnym, odmawiające stwierdzenia, że nieruchomość nie

podpada pod działanie dekretu, wyłącza możliwość wykazania w procesie cywilnym

przeciwnego stanu prawnego (por. wyrok SN z dnia 4 października 2001 r., II CKN

609/00, niepubl.). Zaprezentowane stanowisko, potwierdzone następnie w wyroku

SN z dnia 16 listopada 2004 r., III CK 322/04 (niepubl.), jest kontynuacją

wcześniejszej linii orzecznictwa, a mianowicie, że w sprawach z powództwa o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym sądy

powszechne nie są uprawnione do samodzielnego rozstrzygania sporu czy

nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu PKWN o

przeprowadzeniu reformy rolnej (uchwała SN z dnia 27 września 1991 r., III CZP

90/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 72). Tymczasem w niniejszej sprawie powód nie

skorzystał z trybu postępowania administracyjnego, co jednoznacznie wynika z

oświadczenia jego pełnomocnika procesowego (v. tom V akt, k. 839 i k. 851). W tej

sytuacji nietrafny okazał się sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut uchylenia

się przez Sąd od rozpatrzenia sprawy w postępowaniu sądowym i błędnego

skierowania powoda na drogę postępowania administracyjnego. W niniejszej

sprawie, będącej sprawą o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości –

ujawnionego w księdze wieczystej na podstawie ostatecznej decyzji

administracyjnej – z rzeczywistym stanem prawnym, Sąd był związany tą decyzją

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 9 października 2007, III CZP

46/07, OSNC 2008, nr 3, poz. 30) dopóty, dopóki nie wykazano późniejszą decyzją

wydaną w postępowaniu administracyjnym, że decyzja będąca podstawą

dokonania kwestionowanego wpisu była wadliwa i nie uzasadniała jego dokonania.

Nieuzasadniony okazał się również zarzut skargi kasacyjnej sformułowany

w postaci błędnej wykładni art. 3 k.c., mającej skutkować dopuszczeniem do

retroakcji polegającej na błędnym zastosowaniu § 5 rozporządzenia Ministra

11

Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. do okresu, w którym nie było go

jeszcze w obrocie prawnym. Przepis § 5 wspomnianego rozporządzenia wszedł

w życie, z mocy § 46 tego rozporządzenia, z dniem jego ogłoszenia, tj. z dniem

29 marca 1945 r. Nastąpiło to więc zarówno przed datą wydania decyzji z dnia

20 lipca 1945 r. Powiatowego Urzędu Ziemskiego (k. 78 akt), będącej powołaną

podstawą dokonania wpisu kwestionowanego w niniejszym postępowaniu, a tym

bardziej przed wydaniem w dniu 6 sierpnia 1946 r. decyzji Wojewódzkiego Urzędu

Ziemskiego (k. 35 akt). Przepis § 5 powołanego wyżej rozporządzenia mógł więc

być podstawą wszczęcia administracyjnego postępowania odwoławczego

w odniesieniu do decyzji wydanych po jego wejściu w życie, a zatem wskazanie

powodowi przez Sąd odwoławczy na możliwość jego wykorzystania nie stanowiło

naruszenia zakazu retroakcji wynikającego z art. 3 k.c.

Chybione są również argumenty powoda odwołujące się do postanowienia

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 listopada 2001 r., SK 5/01 (OTK 2001/8/266),

którym to orzeczeniem stwierdzono utratę mocy obowiązującej przepisu art. 2 ust. 1

lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Utrata mocy obowiązującej tego przepisu oznacza tylko tyle, że obecnie nie może

on już być podstawą wydawania decyzji w przedmiocie stwierdzenia przejęcia na

rzecz Skarbu Państwa określonych w nim nieruchomości. Natomiast nie może to

zarazem oznaczać utraty mocy obowiązującej przepisu § 5 ust. 2 rozporządzenia

wykonawczego jako podstawy prawnej wszczynania administracyjnego

postępowania odwoławczego w odniesieniu do decyzji wydanych wcześniej

i stanowiących podstawę dokonanych wpisów w księgach wieczystych

(por. uchwałę NSA w Warszawie z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. I OPS 2/06,

ONSAiWSA 2006/5/123). Brak jest bowiem jakichkolwiek podstaw do wyłączenia

możliwości korzystania z właściwego trybu odwoławczego, pozwalającego na

podważanie zasadności decyzji stwierdzającej przejęcie nieruchomości

i umożliwiającego nadal ubieganie się w tym trybie o uznanie, że nieruchomość

była wyłączona spod działania przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Ponadto, o istnieniu nadal takiej możliwości stanowi jednoznacznie § 6

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r.,

12

obowiązywania którego to przepisu nie zakwestionowano w skardze kasacyjnej

powoda.

Nie zasługuje na uwzględnienie ostatni z zarzutów sformułowanych

w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, a mianowicie zarzut niezastosowania § 4

powołanego ostatnio rozporządzenia, pomimo istnienia – w ocenie skarżącego –

oczywistych podstaw do jego zastosowania. Przepis ten zawiera jedynie

normatywną definicję pojęcia „użytki rolne”, którego wykładni nie dokonywał Sąd

odwoławczy, a który stwierdził jedynie, że szerszym pojęciem było użyte w dekrecie

sformułowanie „nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym”, obejmujące swym

zakresem, oprócz użytków rolnych w rozumieniu § 4 rozporządzenia, także inne

tereny (grunty). Taka ocena Sądu odwoławczego wzajemnej relacji obu pojęć

używanych w przepisach dekretu nie nasuwa zastrzeżeń. Okoliczność, że wolą

powoda było wykazanie, iż nieruchomość objęta kwestionowanym wpisem

w księdze wieczystej obejmowała mniej niż 50 ha użytków rolnych nie może

odnieść zamierzonego przez skarżącego skutku i to z dwóch powodów.

Po pierwsze, zarówno ocena wielkości norm obszarowych jak i kwalifikacji

charakteru gruntów w kontekście wymogów art. 2 ust. 1 dekretu może być

przedmiotem badania w postępowaniu administracyjnym rozstrzygającym kwestię

podpadania nieruchomości pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego stwierdzono, że nawet w postępowaniu

wieczystoksięgowym (a więc tym bardziej w postępowaniu wszczętym na mocy art.

10 ust. 1 u.k.w.h.) sąd nie jest władny zakwestionować zasadności kwalifikacji

nieruchomości - jako przeznaczonej na cele reformy rolnej – przyjętej

w zaświadczeniu wojewódzkiego urzędu ziemskiego, chyba że dysponuje

późniejszą decyzją administracyjną odmiennie rozstrzygającą o charakterze

nieruchomości w stosunku do przyjętej w zaświadczeniu (por. postanowienie SN

z dnia 3 sierpnia 2004 r., II CK 448/03, nieopubl.). Po wtóre, kwestia prawidłowej

kwalifikacji użytków rolnych i w konsekwencji badanie ich obszaru w ramach

nieruchomości będącej przedmiotem kwestionowanego wpisu jest w tej sprawie

okolicznością indyferentną, ponieważ nieruchomość ta wcześniej nie była

samodzielną nieruchomością ziemską przejętą na cele reformy rolnej, a stanowiła

jedynie część całej przejętej nieruchomości pod nazwą Dobra O. o powierzchni

13

ogólnej przekraczającej 270 ha. Przesłanki przepisu dekretu przesądzające o

przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym na cele reformy

rolnej były warunkowane łącznym rozmiarem nieruchomości i jeśli przekraczał on

100 ha powierzchni ogólnej, to wówczas o przejęciu nie rozstrzygała wielkość

obszarowa użytków rolnych. Kwestionowany w niniejszym procesie wpis w księdze

wieczystej założonej w 1983 r. nie może więc być oceniany w oderwaniu od wpisu

w dziale II macierzystej księgi wieczystej dotyczącej całej nieruchomości Dobra O.,

z której później wyodrębniona została nieruchomość określana mianem zespołu

pałacowo – parkowego. Przedmiotem niniejszego procesu nie jest jednak żądanie

usunięcia niezgodności z rzeczywistym stanem prawnym wpisu dokonanego w

macierzystej księdze wieczystej założonej dla całej nieruchomości pod nazwą

Dobra O., której łączny obszar przekraczał w dacie przejęcia 270 ha powierzchni

ogólnej.

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c. wobec braku w niej uzasadnionych podstaw.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 102

k.p.c.