I PK 218/07

Wyrok z dnia 4 lutego 2008 r.

I PK 218/07

Nabycie emerytury kolejowej z datą wsteczną nie stanowi przeszkody do

przyznania emerytowi prawa do świadczeń przejazdowych przewidzianych w

ponadzakładowym układzie zbiorowym pracy dla pracowników zatrudnionych

przez pracodawców zrzeszonych w związku pracodawców kolejowych.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski, SA

Jolanta Pietrzak (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 lutego

2008 r. sprawy z powództwa Kazimierza K. przeciwko PKP Przewozom Regionalnym

Spółce z o.o. w W. i Polskim Kolejom Państwowym SA w W. o ustalenie, na skutek

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku z dnia 15 marca 2007 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację pozwanej „PKP Przewozy

Regionalne” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. od wyroku Sądu Rejono-

wego-Sądu Pracy w Białymstoku z dnia 4 grudnia 2006 r. [...];

2. zasądził od pozwanej „PKP Przewozy Regionalne” Spółki z o.o. w W. na

rzecz powoda kwotę 210 zł (dwieście dziesięć) tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powód Kazimierz K. zażądał ustalenia, że jako emeryt kolejowy jest upraw-

niony na podstawie § 86 ust.1 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Zatrudnionych przez Pracodawców Zrzeszonych w Związku Praco-

dawców Kolejowych do kolejowych świadczeń przejazdowych oraz zobowiązania

PKP SA do wykupienia mu ich, a PKP „Przewozy Regionalne” do ich sprzedaży i

wydania mu dokumentu potwierdzającego posiadanie takiego uprawnienia.

2

Sąd Rejonowy w Białymstoku wyrokiem z dnia 4 grudnia 2006 r. ustalił, że

Kazimierzowi K. przysługuje uprawnienie do skorzystania z ulgi przejazdowej w wy-

sokości 99% w dowolnej klasie przejazdu i pozwana PKP „Przewozy Regionalne”

Spółka z o.o. jest zobowiązana do sprzedaży mu tych uprawnień poczynając od

2006 r. Powództwo w stosunku do Polskich Kolei Państwowych SA zostało odda-

lone.

Powołany wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym. W okresie od 15

czerwca 1961 r. do 15 kwietnia 1988 r. powód był zatrudniony w PKP Rejonie

Przejazdów Kolejowych w B. Następnym jego pracodawcą było PP P. w G. Od 1

sierpnia 1998 r. powód był uprawniony do ulgi przejazdowej w wysokości 80% jako

mąż emerytki kolejowej. Decyzją z 20 lutego 2003 r. ZUS w B. przyznał Kazimierzo-

wi K. na podstawie art.40 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z FUS prawo do emerytury kolejowej od 1 listopada 1999 r. W okresie wcześniej-

szym Kazimierz K. [...] ubiegał się o ustalenie, że przysługuje mu prawo do ulgo-

wych przejazdów, jednakże na skutek cofnięcia przez niego pozwu postępowanie

zostało umorzone postanowieniem z dnia 1 czerwca 2005 r. Zasady wykupu na

2006 r. ulgowych przejazdów dla uprawnionych emerytów i rencistów, którzy

nabyli takie świadczenia przed 1 stycznia 2001 r., regulowała łącząca pozwane

spółki umowa z 20 grudnia 2005 r. Według jej postanowień PKP SA zamawia na

rzecz uprawnionych do przejazdów takie usługi u pozwanej spółki PKP „Prze-

wozy Regionalne”, która ma obowiązek je przyjąć i wykonać.

W uzasadnieniu powołanego wyroku Sąd Rejonowy stwierdził, że interes

prawny powoda polega na usunięciu niepewności co do istniejącego stanu prawne-

go, który łączy go z PKP „Przewozy Regionalne”. Takiego interesu nie ma wobec

PKP SA, która uznała co do zasady jego roszczenie. Sąd ten uznał także, że de-

cyzja organu rentowego z 20 lutego 2003 r. wprowadziła pewnego rodzaju fikcję

co do daty nabycia przez powoda prawa do emerytury kolejowej, zatem decydujące

znaczenie przy ocenie jego prawa do ulgi powinien mieć stan prawny obowiązujący

w tej właśnie dacie. Obowiązywało wówczas zarządzenie Nr 77 Zarządu PKP z 20

lipca 1999 r. w sprawie uprawnień pracowników PKP, emerytów i rencistów oraz

niektórych członków ich rodzin do przejazdów kolejami. Zgodnie z jego postano-

wieniami emeryt ma prawo do ulgi w opłacie za przejazd od dnia przyznania mu

emerytury. Do tej kategorii osób zostali między innymi zaliczeni ci emeryci, którzy

pobierali świadczenie przyznane na podstawie art. 40 ustawy z dnia 17 grudnia

3

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Owo zarządzenie obowiązywało do 30

stycznia 2002 r. Po wejściu w życie nowelizacji ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r.

o uprawnieniach do ulgowych przejazdów zostały zniesione uprawnienia do

bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbioro-

wego przewidziane w dotychczasowych przepisach prawa oraz postanowieniach

układów zbiorowych pracy. Zasady wykupu ulgowych przejazdów w 2002 r. zo-

stały uregulowane w formie porozumienia przez pracodawców zrzeszonych w

Związku Pracodawców Kolejowych. Od 1 stycznia 2003 r. zaczął obowiązywać

Ponadzakładowy Układ Zbiorowy Pracy. Na podstawie jego § 86 ust. 1 emeryci i

renciści dotychczas uprawnieni do bezpłatnych i ulgowych przejazdów kolejami

zachowali to prawo. Ponieważ powód był do tego uprawniony na podstawie § 2

ust. 1 zarządzenia Nr 77, tym samym jest nadal uprawniony.

Wyrokiem z dnia 15 marca 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku zmienił ten wyrok i oddalił powództwo także w stosun-

ku do „PKP Przewozy Regionalne” Spółki z o.o. w W. oraz obciążył powoda obo-

wiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję. Na podsta-

wie akt emerytalno-rentowych powoda Sąd Okręgowy ustalił, że od 1 lipca 1998 r.

był on uprawniony do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Dnia 9 wrze-

śnia 1999 r. wniósł o przyznanie mu emerytury kolejowej. Decyzją z dnia 21 września

1999 r. ZUS odmówił przyznania mu tego świadczenia ze względu na nieuznanie go

za pracownika kolejowego. Następnie decyzją z 13 października 1999 r. przy-

znano mu od ukończenia 60 lat prawo do emerytury na podstawie przepisów

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (prawdopodob-

nie w związku z § 4 pkt 1 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze). Dnia 13 grudnia 2002 r. Kazimierz K. ponowił

wniosek o emeryturę kolejową. Na mocy decyzji z dnia 20 lutego 2003 r. powód

otrzymał wyrównanie emerytury kolejowej od dnia 1 listopada 1999 r. Nastąpiło to

wskutek uznania przez organ rentowy, że odmowa przyznania mu tego świadczenia

w 1999 r. była wynikiem jego błędu.

Wobec poczynionych ustaleń Sąd Okręgowy podniósł, że decyzja z 20 lutego

2003 r. jest zwykłym nieporozumieniem i powołując się na obowiązujące uregulowa-

nia w zakresie mocy wiążącej decyzji administracyjnych uznał, że nie jest nią zwią-

zany. Sąd Okręgowy podniósł ponadto, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie

4

Trybunału Konstytucyjnego poglądem ochronie podlegają tylko prawa niewadliwie

nabyte. W ocenie Sądu Okręgowego emerytura kolejowa na podstawie art. 40

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS przysługuje

pracownikom kolejowym spełniającym określone w nim warunki. Za takich pra-

cowników uznano osoby pozostające w stosunku pracy w jednostkach organizacyj-

nych przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe, innych jednostkach organiza-

cyjnych, których pracownicy byli objęci dotychczasowymi przepisami o zaopa-

trzeniu pracowników kolejowych ich rodzin oraz w podmiotach wydzielonych z

PP „PKP” w okresie od 1 września 1999 r. do dnia wpisu spółki „PKP SA” do reje-

stru handlowego. Tym samym powód, który w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r., tj. 1 stycznia 1999 r., nie był pracownikiem kolejowym, nie mógł na-

być prawa do emerytury kolejowej. Takie świadczenie na podstawie art. 11 ust. 1 pkt

1 ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

kolejowych i ich rodzin (Dz.U. Nr 23, poz. 99) przysługiwało mężczyźnie, który

ukończył 60 lat. Ten akt prawny utracił moc na podstawie art. 195 ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Gdyby powód do 1 stycznia 1999 r.

ukończył 60 lat to mógłby domagać się przyznania mu emerytury kolejowej według

poprzedniego uregulowania prawnego. Jednak ze względu na osiągnięcie tego

wieku 15 października 1999 r. było to niemożliwe. Co prawda strony PUZP w jego §

86 ustaliły, że prawo do ulgowych świadczeń przejazdowych mają emeryci, którzy

byli uprawnieni do tego przed wejściem w życie Układu ale powód pomimo formal-

nego nabycia prawa do emerytury kolejowej powinien być traktowany jako osoba

nieuprawniona do zniżkowych przejazdów. Konsekwencją bezpodstawnie nabytego

prawa nie może być bowiem uzyskanie kolejnego przywileju.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł powód domagając się jego

zmiany, przez oddalenie apelacji pozwanego oraz zasądzenie od pozwanego na

rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów postę-

powania apelacyjnego i kasacyjnego, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji, przy uwzględnieniu kosztów dotychczasowego postępowania. Skar-

żący zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i nie-

właściwe zastosowanie oraz przepisów postępowania, a w szczególności: narusze-

nie postanowień § 86 Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pra-

cowników Zatrudnionych przez Pracodawców Zrzeszonych w Związku Pracodawców

5

Kolejowych, zawartego w dniu 2 grudnia 2002 r., obowiązującego od dnia 1 stycznia

2003 r. (w związku z § 1 ust. 3 pkt 2 lit. b i § 2 ust. 1 zarządzenia nr 77 Zarządu PKP

z dnia 20 lipca 1999 r. - Biuletyn PKP A Nr 20, poz.75), przez niezasadne przyjęcie,

że powód nie spełnia warunków uzyskania prawa do bezpłatnych i ulgowych

przejazdów kolejami, określonych w tym paragrafie, w związku z czym nie nabył

prawa do ulgowych i bezpłatnych przejazdów kolejami; naruszenie prawa przez

błędną wykładnię art. 40 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), to

jest bezpodstawne przyjęcie, że powód w dniu wejścia w życie ustawy o FUS, to jest

w dniu 1 stycznia 1999 r., nie był pracownikiem kolejowym i nie mógł nabyć prawa do

emerytury kolejowej w sposób legalny, gdyż nie spełniał, zdaniem Sądu drugiej in-

stancji, przesłanek warunkujących uzyskanie prawa do emerytury kolejowej, określo-

nych w tym artykule; naruszenie art. 5 k.c., tj. zasad współżycia społecznego,

poprzez przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że błędna pierwotna decyzja organu

rentowego z dnia 21 września 1999 r., odmawiająca powodowi przyznania emery-

tury kolejowej, wydana na podstawie wytycznych ZUS z dnia 8 kwietnia 1999 r. [...],

zmieniona następnie decyzją tego samego organu z dnia 20 lutego 2003 r., wydaną

na podstawie wytycznych ZUS z dnia 4 października 1999 r. [...], wywołuje nega-

tywne skutki wobec powoda w zakresie jego uprawnień do ulgowych przejazdów ko-

lejami, powodując odmowę przyznania tych świadczeń; naruszenie art. 233 k.p.c.,

poprzez dokonanie „nie swobodnej, ale dowolnej oceny dowodów, zebranych w

sprawie, tj. dokumentów urzędowych decyzji ZUS z dnia 20 lutego 2003 r. o

przyznaniu powodowi uprawnień do emerytury kolejowej od dnia 1 listopada 1999

r. oraz pisma urzędowego ZUS z dnia 4 października1999 r. [...] dokonującego wy-

kładni przepisu art. 40 ustawy o FUS”, co spowodowało wyciągnięcie błędnych wnio-

sków i miało istotny wpływ na treść orzeczenia Sądu drugiej instancji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana spółka „PKP Przewozy Regional-

ne” wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się zasadna. Po pierwsze podnieść należy, że

słusznie zarzuca skarżący, iż Sąd Okręgowy dokonał błędnej interpretacji art. 40

ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co spowodowało przyjęcie wniosku o bez-

6

podstawnym przyznaniu powodowi prawa do emerytury kolejowej. Błąd Sądu drugiej

instancji polegał na powiązaniu tego przepisu, ustanawiającego prawo do emerytury

kolejowej dla pracownika kolejowego urodzonego przed dniem 1 stycznia 1949 r., z

art. 42 ustawy, który określa zakres podmiotowy ustawy. Ze sformułowania art. 42,

że pracownikami kolejowymi w rozumieniu ustawy są osoby pozostające w stosunku

pracy w kolejowych jednostkach organizacyjnych, Sąd drugiej instancji wyprowadził

wniosek, że prawo do emerytury z art. 40 ustawy, zwanej „emeryturą kolejową”, na-

bywają wyłącznie podmioty zdefiniowane jako pracownicy kolejowi. Dał tym wyraz

niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisu określającego warunki prawa do

świadczenia bez odwołania się do innych warunków niż osiągnięcie wieku emerytal-

nego wynoszącego dla kobiet 55 lat, a dla mężczyzn 60 lat i wykazania stażu ubez-

pieczeniowego, który ze względu na jasność sformułowania wykładni nie wymagał.

Włączając definicję adresatów przepisów ustawy do przepisu ustalającego przesłanki

emerytalne, Sąd drugiej instancji uzależnił prawo do emerytury kolejowej od dodat-

kowego warunku, nie tylko nieprzewidzianego w art. 40 ustawy, lecz także definityw-

nie usuniętego przez art. 9 pkt 2 lit. a i b ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie

niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 36, poz. 206).

Nawiązując do tej zmiany, należy stwierdzić, że w poprzedniej ustawie z dnia

28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin

(na której uregulowania Sąd drugiej instancji także się powoływał), w art. 11 ust. 1

pkt 1 i 2, przewidziano pierwotnie prawo do emerytury kolejowej pod warunkiem osią-

gnięcia wieku emerytalnego w okresie zatrudnienia na kolei lub w okresie równo-

rzędnym z okresem zatrudnienia na kolei albo nie później niż w ciągu 5 lat od ustania

tych okresów lub w przypadku osiągnięcia tego wieku po upływie 5 lat od ustania

zatrudnienia i braku uprawnienia do kolejowej renty inwalidzkiej lub renty rodzinnej

wydłużenie okresu zatrudnienia do 30 lat dla kobiety i 35 lat dla mężczyzny, w tym co

najmniej 15 lat zatrudnienia na kolei. Przez zmianę prawa (obowiązującą od dnia 1

stycznia 1990 r.) ustawodawca odstąpił jednak od powiązania czasu osiągnięcia

wieku emerytalnego z zatrudnieniem, a w jej wyniku uznał, że prawo do emerytury

kolejowej przysługuje wszystkim pracownikom kolejowym, którzy mają wymagany

okres zatrudnienia i staż, niezależnie od tego, w jakim czasie po ustaniu zatrudnienia

w „kolejowych jednostkach organizacyjnych” lub jednostkach wymienionych w art. 42

ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wiek

7

ten osiągnęły. Analogiczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia z 26

lipca 2007 r., II UK 285/06 (OSNP 2008 nr 17-18, poz. 270).

W świetle poczynionych tu uwag, skoro powód Kazimierz K. legitymował się

27 letnim okresem pracy w PKP, wymaganym okresem składkowym i nieskładkowym

i osiągnął wymagany wiek 60 lat, czyli spełnił wszystkie przesłanki przewidziane w

art.40 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to decyzję z dnia 20 lutego 2003 r.,

której zasadność zakwestionował Sąd drugiej instancji, przyznającą mu prawo do

emerytury kolejowej od dnia 1 listopada 1999 r., należy uznać za prawidłową i

zgodną z prawem. Powyższe czyni bezzasadnym wniosek Sądu drugiej instancji o

bezpodstawnym nabyciu przez powoda prawa do emerytury kolejowej.

Pozostaje zatem do rozważenia, czy okoliczność, że emerytura ta została po-

wodowi przyznana z datą wsteczną ogranicza prawo powoda do nabycia ulgowych

świadczeń przejazdowych, jako że strony PUZP w jego § 86 ustaliły, że prawo do

tych świadczeń na zasadach określonych w § 68-72, z zastrzeżeniem ust. 2-3, mają

emeryci i renciści pobierający emeryturę lub rentę oraz członkowie ich rodzin, którzy

byli uprawnieni do bezpłatnych i ulgowych przejazdów kolejami przed dniem wejścia

w życie Układu. W tym względzie pozwana spółka „PKP Przewozy Regionalne” opo-

wiada się za odpowiedzią pozytywną, natomiast Sąd drugiej instancji, wbrew pozo-

rom, zdaje się reprezentować stanowisko przeciwne. Wszakże w motywach zaskar-

żonego wyroku Sąd ten wyraził pogląd, że powód pomimo formalnego nabycia

prawa do emerytury kolejowej powinien być traktowany jako osoba nieuprawniona

do zniżkowych przejazdów, albowiem konsekwencją bezpodstawnie nabytego prawa

nie może być uzyskanie kolejnego przywileju. Podążając dalej tym tokiem rozumo-

wania nasuwa się wniosek, że jeśli prawo do emerytury zostało nabyte prawidłowo

to uprawnienie do świadczeń przejazdowych istnieje. Taki wniosek należy uznać za

prawidłowy. PUZP dla pracowników zatrudnionych przez Pracodawców Zrzeszonych

w Związku Pracodawców Kolejowych wszedł w życie od dnia 1 stycznia 2003 r., na-

tomiast przed tą datą obowiązywało zarządzenie Nr 77 Zarządu PKP z dnia 20 lipca

1999 r. w sprawie uprawnień pracowników PKP emerytów i rencistów oraz niektó-

rych członków ich rodzin do przejazdów kolejami. Zgodnie z jego postanowie-

niami emeryt miał prawo do ulgi w opłacie za przejazd od dnia przyznania mu

emerytury. Do tej kategorii osób zostali między innymi zaliczeni ci emeryci, którzy

pobierali świadczenie przyznane na podstawie art. 40 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. W tym stanie rzeczy powód jako osoba,

8

której przyznano prawo do emerytury kolejowej od dnia 1 listopada 1999 r., i któ-

rej emeryturę od tej daty wypłacono, był do tego uprawniony na podstawie § 2

ust. 1 zarządzenia Nr 77.

Okoliczność, że na skutek błędu organu rentowego świadczenie emerytalne

zostało powodowi przyznane i wypłacone z opóźnieniem nie może przecież powo-

dować uznania go za osobę, która nie pobierała emerytury w rozumieniu § 2 ust. 3

zarządzenia Nr 77, jak wnioskowała pozwana spółka, i wykluczać jego prawa do

świadczeń przejazdowych. Dalsza treść przepisu § 2 wyraźnie bowiem wskazuje na

to, że prawo do świadczeń przejazdowych nie ustaje w sytuacjach, kiedy osoba

uprawniona, co prawda nie pobiera wynagrodzenia ani świadczeń z ubezpieczenia

społecznego, ale dzieje się tak z przyczyn usprawiedliwionych. Zatem uznać należy,

że przyznanie emerytury kolejowej z datą wsteczną nie sprzeciwia się przyznaniu

takiemu emerytowi prawa do świadczeń przejazdowych. Tym samym słusznie uznał

Sąd pierwszej instancji, że skoro powód w dacie, od której uzyskał prawo do eme-

rytury, był uprawniony do świadczeń przejazdowych na podstawie § 2 ust. 1 za-

rządzenia Nr 77, to tym samym zachował to prawo z mocy § 86 PUZP.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na mocy art.39816

k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i oddalił apelację pozwanej spółki „PKP Przewozy Regionalne”. O

kosztach postępowania orzeczono po myśli art. 98 k.p.c.

========================================