I UK 237/07

Wyrok z dnia 4 lutego 2008 r.

I UK 237/07

Upływ terminu przewidzianego w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.) powoduje ustanie ubez-

pieczenia społecznego rolników z końcem III kwartału 2004 r., wobec czego wy-

konanie przewidzianych w tym przepisie obowiązków informacyjnych po 30

września 2004 r. jest bezskuteczne.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski, SA

Jolanta Pietrzak (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 lutego

2008 r. sprawy z odwołania Moniki O. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w B. o ustalenie istnienia ubezpieczenia

społecznego rolników, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Krakowie z dnia 17 kwietnia 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 11 października 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie oddalił odwołanie Moniki O. od decyzji Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w B. z dnia 24 lute-

go 2005 r., którą stwierdzono ustanie w stosunku do niej ubezpieczenia społecznego

rolników od dnia 1 października 2004 r.

Rozstrzygnięcie to zapadło w następującym stanie faktycznym. Wnioskodaw-

czyni jest posiadaczką gospodarstwa rolnego o powierzchni przekraczającej obszar

jednego hektara przeliczeniowego. Ponadto od października 2003 r. prowadziła po-

zarolniczą działalność gospodarczą, objętą zryczałtowanym podatkiem dochodowym

od przychodów ewidencjonowanych osób fizycznych. W roku 2004 kwota należ-

2

nego podatku z tego tytułu wyniosła 440,30 zł. Zaświadczenie dotyczące formy

opodatkowania i wysokości dochodów zostało złożone w organie rentowym w dniu

11 lutego 2005 r. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy, powołując się na art. 5a

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) oraz art. 5 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004

r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873) przyjął, że przedłożenie przez wnioskodawczynię

wymaganych przez wyżej wymienione przepisy dokumentów dopiero 11 lutego 2005

r. powoduje ustanie w stosunku do niej ubezpieczenia rolniczego od dnia 1 paździer-

nika 2004 r. Obowiązek ich dostarczenia spoczywał bowiem nie tylko na osobach,

które dopiero rozpoczynały prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2007 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił ape-

lację ubezpieczonej. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji podnosząc w motywach zaskarżonego wyroku, że zgodnie z regulacją za-

wartą w art. 5 ust.1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpie-

czeniu społecznym rolników oraz zmianie niektórych ustaw rolnik lub domownik,

prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą lub współpracujący przy prowa-

dzeniu tej działalności, podlegający ubezpieczeniu społecznemu rolników w dniu

wejścia w życie ustawy, był zobowiązany w terminie do dnia 30 września 2004

r. udokumentować Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, w jakiej for-

mie jest opodatkowana prowadzona przez niego pozarolnicza działalność gospo-

darcza lub działalność, przy której jest osobą współpracującą, a w przypadku prowa-

dzenia działalności w 2003 r. udokumentować także wysokość należnego podatku

za ten rok, przy czym niedostarczenie tych dokumentów powodowało ustanie

ubezpieczenia z końcem trzeciego kwartału 2004 r. (ust. 3 tego artykułu).

Kwestia zgodności z Konstytucją tego przepisu została przesądzona wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 marca 2006 r., P 8/05 (OTK-A 2006 nr 3, poz.

28), w którym stwierdzono, że art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych

innych ustaw jest zgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz

nie jest niezgodny z art. 20 Konstytucji. Natomiast art. 5 ust. 2 tej ustawy w

zakresie, w jakim ze względu na formę opodatkowania wyłącza z obowiązkowego

ubezpieczenia społecznego rolników, z końcem trzeciego kwartału 2004 r., rolnika

lub domownika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, jest

3

niezgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 20 Konstytucji.

Niezgodność dotyczy zatem jedynie ust. 2 tego artykułu i to tylko w takim zakresie, w

jakim przepis ten przewiduje ustanie rolniczego ubezpieczenia z powodu formy

opodatkowania prowadzonej działalności gospodarczej. Przepis art. 5 ust. 3 powo-

łanej wyżej ustawy, regulujący wyłączenie z ubezpieczenia społecznego rolników ze

względu na niedostarczenie dokumentów w terminie, jest zgodny z ustawą zasad-

niczą. Może więc stanowić podstawę zaskarżonej decyzji organu rentowego.

W tym stanie rzeczy począwszy od dnia 1 października 2004 r. Monika O. nie

podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Należy bowiem zauważyć, że

termin, o którym mowa w powołanym wyżej przepisie, jest terminem prawa material-

nego. Nie należy zatem do podlegających przywróceniu terminów procesowych. W

konsekwencji czynność podjęta po jego upływie nie wywołuje żadnych skutków

prawnych, a uchybienie terminowi powoduje automatycznie ustanie ubezpieczenia

rolniczego z końcem trzeciego kwartału 2004 r. Skoro więc wnioskodawczyni do

30 września 2004 r. nie przedłożyła dokumentów wymaganych do kontynuowania

ubezpieczenia społecznego rolników, o których mowa we wskazanym wyżej

przepisie, to z tym dniem jej ubezpieczenie ustało.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiodła ubezpieczona zarzucając: 1) na-

ruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. w związku z art. 316 § 2 k.p.c.

w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, przez niepodanie w ogóle w uza-

sadnieniu zaskarżonego wyroku, dlaczego Sąd Apelacyjny w Krakowie nie wziął pod

uwagę zarzutu podniesionego w uzupełnieniu apelacji z dnia 24 sierpnia 2006 r. a

dotyczącego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2006 r., P 6/05 (Dz.U. Nr

134, poz. 947), w którym Trybunał ten orzekł, że art. 5a ust. 6 ustawy z 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolnikowi w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt

3 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków oraz o zmianie niektórych innych ustaw, w zakresie jakim w 2004 r. z dniem 1

października 2004 r. wyłączył ze względu na formę opodatkowania i wysokość należ-

nego za 2003 r. podatku, z obowiązkowego ubezpieczenia rolników- domowników,

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą jest niezgodny z art. 2 Kon-

stytucji, a oparł się jedynie na wcześniejszym w tym zakresie wyroku Trybunału Kon-

stytucyjnego z 13 marca 2006 r., P 8/05, „który faktycznie gdyby tylko jego stosować

czyniłby zasadnym wyrok wydany w sprawie w pierwszej instancji przez Sąd Okrę-

gowy w Krakowie”; 2) naruszenie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

4

ków z 20 grudnia 1990 r. „w związku z treścią art. 5a ustawy z 2 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych in-

nych ustaw przez błędną wykładnię tychże przepisów prawnych oraz ich niewłaściwe

zastosowanie, polegające na nieuwzględnieniu przy orzekaniu w sprawie treści wy-

roku konstytucyjnego z 18 lipca 2006 r., P 6/05”; 3) naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. w

związku z art. 382 k.p.c., przez niewzięcie pod uwagę przy wydaniu zaskarżonego

wyroku całości stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, a polegają-

cego na nie uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2006 r., P

6/05; 4) naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. w związku z treścią

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2006 r., P 6/05, przez dokonanie oceny

dowodów bez rozważenia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2006 r.,

P 6/05, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy; 5) naruszenie art.

5a ust. 6 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników,

przez niewzięcie pod uwagę treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca

2006 r., P 6/05, co nastąpiło poprzez błędną wykładnię w tym zakresie obowiązują-

cych przepisów prawnych i niezastosowanie w sprawie wyżej wymienionego wyroku

Trybunału Konstytucyjnego, mimo jego obowiązywania.

Wskazując na przytoczone zarzuty skarżąca domagała się uchylenia zaskar-

żonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie i

przekazania sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania, w tym

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Przepis art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w brzmieniu zmienionym przez art. 1 pkt 3

ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rol-

ników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873) od dnia 2 maja

2004 r. wykluczył możliwość pozostania w rolniczym ubezpieczeniu społecznym w

pełnym zakresie tych rolników, którzy prowadzą pozarolniczą działalność gospodar-

czą opodatkowaną na zasadach ogólnych. Na skutek tej regulacji rolnicy znajdujący

się w tym dniu w omawianej sytuacji, którzy zamierzali nadal podlegać rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu, zostali zobowiązani, stosownie do przejściowego prze-

pisu art. 5 ustawy zmieniającej, do wykazania, iż spełniają nowe warunki. W tym celu

5

należało do dnia 30 września 2004 r. przedstawić KRUS zaświadczenie właściwego

urzędu skarbowego o opodatkowaniu prowadzonej działalności gospodarczej podat-

kiem ryczałtowym, w 2003 r. nie wyższym niż 2.528 zł. Niedostarczenie tych doku-

mentów powodowało ex lege wyłączenie z ubezpieczenia rolniczego z końcem trze-

ciego kwartału 2004 r. (art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r.). Tak też stało

się w przypadku skarżącej.

Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela reprezentowany w

orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że termin przewidziany w art. 5 ustawy

zmieniającej, upływający w dniu 30 września 2004 r. jest terminem prawa material-

nego, wyznaczonym do realizacji konkretnego uprawnienia, po upływie którego

uprawnienie to wygasa i tym samym nie może być skutecznie zrealizowane (por. wy-

rok Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2006 r., I UK 7/06, niepublikowany). Nie-

sprzeczność tej regulacji z przepisami art. 2, 32 i 20 Konstytucji potwierdził Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z dnia 13 marca 2006 r., P 8/05 (OTK 2006-A nr 3, poz. 28,

Dz.U. Nr 46, poz. 335 z dnia 21 marca 2006 r.), podkreślając, że zmiany dokonane

ustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. miały na celu określenie racjonalnego, szczelnego

mechanizmu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przez osoby, dla któ-

rych działalność rolnicza nie stanowi głównego źródła utrzymania i choć dostrzegł

znaczny rygoryzm w posłużeniu się terminem zawitym (prekluzyjnym), nie zakwe-

stionował go z punktu widzenia zasad konstytucyjnych.

W tym stanie rzeczy wyłączenie skarżącej z ubezpieczenia na podstawie po-

wołanego przepisu było zgodne z prawem i Sądy obu instancji słusznie uznały, że

brak jest podstaw prawnych do kwestionowania decyzji organu rentowego w tym

przedmiocie.

Co prawda skarżąca słusznie zauważyła, że Trybunał Konstytucyjny ponownie

zajmował się analizowaną regulacją prawną w wyroku z dnia 18 lipca 2006 r., P 6/05

(OTK 2006-A nr 7, poz. 81, Dz.U. Nr 134, poz. 947 z dnia 25 lipca 2006 r.), ale

wbrew jej oczekiwaniom rozstrzygnięcie to pozostaje bez wpływu na jej sytuację. W

wyroku z dnia 18 lipca 2006 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 5a ust. 1 i 5

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu

nadanym przez art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, są

zgodne z art. 2 Konstytucji RP oraz nie są niezgodne z art. 7 Konstytucji. Natomiast

art. 5a ust. 6 ustawy z 20 grudnia 1990 r., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3

6

ustawy z 2 kwietnia 2004 r., w zakresie w jakim w 2004 r. z dniem 1 października

2004 r. wyłączył ze względu na formę opodatkowania i wysokość należnego za 2003

r. podatku z obowiązkowego ubezpieczenia rolników lub domowników prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji oraz nie

jest niezgodny z art. 7 Konstytucji.

Wprawdzie ustawodawca mając na względzie stanowisko Trybunału Konsty-

tucyjnego zaprezentowane w powołanych wyrokach z 13 marca 2006 r. i 18 lipca

2006 r. ostatecznie dokonał zmiany w ustawie z dnia 2 kwietnia 2004 r., ale nie re-

stytuował możliwości dokonania zawiadomienia o formie opodatkowania zaniechanej

przed dniem 30 września 2004 r., lecz usunął tylko niekonstytucyjny skutek wyłącze-

nia z ubezpieczenia rolniczego ze względu na formę opodatkowania. W dodanym art.

5a przewidział bowiem złożenie do dnia 31 grudnia 2005 r. wniosku o podleganie

rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu przez tych rolników, którzy zostali wyłączeni

z tego ubezpieczenia ze względu na rodzaj podatku; nie zaś tych, którzy o formie

opodatkowania nie poinformowali.

Istnieje wszak wyraźna różnica między wyłączeniem z ubezpieczenia ze

względu na rodzaj i wysokość opodatkowania a wyłączeniem ze względu na nieza-

chowanie obowiązku przedstawienia dokumentacji umożliwiającej weryfikację za-

chowania prawa do pozostania w ubezpieczeniu rolniczym, mimo prowadzenia dzia-

łalności pozarolniczej. Co do tej kwestii Sąd Najwyższy wypowiadał się już w wyro-

kach z dnia 7 lutego 2007 r., I UK 246/06 (OSNP 2008 nr 5-6, poz. 76), z dnia 19

października 2006 r., III UK 91/06 (OSNP 2007 nr 21-22, poz. 329) i z dnia 27 wrześ-

nia 2006 r., I UK 75/06 (OSNP 2007 nr 19-20, poz. 285), zajmując stanowisko analo-

giczne do zaprezentowanego.

W świetle przedstawionych rozważań zarzuty skargi kasacyjnej zakładające

negatywny wpływ pominięcia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca

2006 r., P 6/05 przy ferowaniu i uzasadnianiu zaskarżonego wyroku są chybione.

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na mocy

art. 39814

k.p.c.

========================================