II CSK 424/07

Sygn. akt II CSK 424/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSA Michał Kłos

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości "A."

Spółki Akcyjnej w Ł.

przeciwko "K. - SERVICE" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł.

o zapłatę kwoty 99.622,31 zł,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2008 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 16 marca 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 16.03.2007 r. oddalił apelację pozwanej

Spółki z o.o. K. – Service od wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 18.09.2006 r., w

którym zasądzono od pozwanej na rzecz syndyka masy upadłości „A.” S.A. kwotę

99.622,31 zł. W sprawie tej ustalono, że w dniach 10.08.2005 r., i 22.08.2005 r. A.

S.A. – jako wydzierżawiający i K. – Service – jako dzierżawca zawarły 3 umowy

dzierżawy samochodów za stosowną opłatą (czynszem). Z tytułu tych należności

„A.” wystawiła faktury opiewające na kwoty: 46.360 zł; 3.776,27 zł oraz 46.360 zł,

które nie zostały zrealizowane przez pozwaną Spółkę. Nadto spółka „A.” wystawiła

fakturę na kwotę 3.416 zł, która nie została zrealizowana w części dotyczącej kwoty

2.903,60 zł oraz fakturę za wykonaną usługę transportową na kwotę 1.037 zł, którą

także nie zrealizowano w całości, nie uiszczając kwoty 222,44 zł.

W dniu 3.10.2005 r. pozwana Spółka K. Service na podstawie umów

przelewu nabyła wierzytelności przysługujące wobec spółki A. na łączną kwotę

111.732,98 zł. Przed zawarciem tych umów pozwana spółka KM Service wiedziała

o trudnej sytuacji finansowej „A”. W tej sytuacji pozwana zażądała od A.

zabezpieczenia w postaci pierwokupu w nabyciu jej nieruchomości i ruchomości.

A. zaproponował nabycie przez pozwaną całego mienia i stosowne umowy

sprzedaży nieruchomości i ruchomości zostały zawarte w dniu 1.08.2005 r. i

12.08.2005 r. Środki pieniężne z tytułu sprzedaży nieruchomości nie zostały jednak

przekazane spółce „A.”, gdyż pozwana K.Service skierowała do A. w dniu

21.10.2005 r. pismo informujące o dokonaniu potrącenia.

W dniu 16.11.2005 r. ogłoszono upadłość spółki A. S.A. Sąd Rejonowy

uwzględniając powództwo syndyka masy upadłości spółki A. S.A. uznał,

że dokonane przez pozwaną potrącenia było niedopuszczalne w świetle art. 94 ust.

1 ustawy z dnia 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze. Zgodnie z tym

przepisem potrącenie jest niedopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył

wierzytelność w drodze przelewu w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia

upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości. W sprawie jest

bezsporne, że pozwana Spółka jako dłużnik upadłego A. S.A. nabyła wierzytelności

3

półtora miesiąca przed ogłoszeniem upadłości w/w Spółki, a nadto nie budzi

wątpliwości, iż pozwana wiedziała o istnieniu podstaw do ogłoszenia tej upadłości.

Tę ocenę prawną podzielił Sąd Okręgowy podnosząc, że przyjęta przez

Sąd I instancji wykładnia art. 94 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego

znajduje potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21.08.2003 r. III CZP

48/03 (OSNC 2004, nr 10, poz. 135) oraz w wyroku z dnia 30.11.2005 r., III CK

224/05 (niepublik.).

Pozwana Spółka wniosła skargę kasacyjną zarzucając naruszenie art. 94

ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego w związku z art. 93 ust. 1 tego Prawa

i art. 499 k.c. przez błędną wykładnię. Wskazując na powyższe żądała uchylenia

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i poprzedzającego wyroku Sądu

Rejonowego i oddalenie powództwa względnie uchylenia zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie jest bezsporne, że nabycie przez pozwaną Spółkę wierzytelności

przysługujących w stosunku do spółki A. nastąpiło w dniu 3.10.2005 r.;

oświadczenie pozwanej Spółki o dokonaniu potrącenia miało miejsce w dniu

21.10.2005 r., zaś ogłoszenie upadłości A. datowane jest na dzień 16.11.2005 r. Te

trzy daty wskazują więc, że oświadczenie o potrąceniu zostało dokonane przed

ogłoszeniem upadłości, a nabycie wierzytelności przez pozwaną Spółkę – jako

dłużnika upadłego nastąpiło w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia

upadłości. Zgodnie z ustaleniami Sądu pozwana Spółka nabyła wierzytelność A.

wiedząc o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości tego przedsiębiorcy. Te

ustalenia nie są kwestionowane przez pozwaną Spółkę.

Taki stan faktyczny uzasadnia dokonanie jego oceny prawnej w świetle art.

94 ust. 1 ustawy z dnia 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U.

Nr 60, poz. 535 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem „potrącenie nie jest

dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność w drodze przelewu lub

indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją w ciągu ostatniego roku przed dniem

ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości”.

Przepis ten z niewielkimi zmianami redakcyjnymi – przejął treść art. 35 § 1

4

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24.10.1934 r. – Prawo upadłościowe, Dz.U.

z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.). Ten ostatni przepis był przedmiotem dwóch

publikowanych orzeczeń Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 15.12.1994 r. I CRN

149/94 (OSP 1996, nr 4, poz. 84) Sąd Najwyższy przyjął, że „przepisy art. 34

i n. prawa upadłościowego o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym stosuje

się wyłącznie do potrącenia między wierzytelnością do upadłego i taką

wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości; jeżeli natomiast

potrącenie następuje między wierzytelnością wierzyciela, a taką wierzytelnością

upadłego, która nie należy do masy upadłości, odbywa się ono na ogólnych

zasadach (art. 498 – 505 k.c.)”. Upraszczając uzasadnienie tego stanowiska

stwierdzić należy, że zdaniem Sądu Najwyższego dla skutku umorzenia

wierzytelności upadłego decydująca jest chwila dokonania potrącenia przez

złożenie jednostronnego oświadczenia woli. Jeżeli to oświadczenie woli zostało

złożone przed ogłoszeniem upadłości, to skutek materialnoprawny umorzenia

następuje i nie mogą tu mieć znaczenie przepisy prawa upadłościowego, ponieważ

nie mogą one odnosić się do wierzytelności, która w chwili ogłoszenia upadłości nie

istnieją, a więc nie wchodzą do masy upadłości.

Diametralnie odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

21.08.2003 r. III CZP 48/03 (OSNC 2004, nr 10, poz. 155). Przyjęto, że

„oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed dniem ogłoszenia upadłości

przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył w drodze przelewu lub indosu

wierzytelność, wiedząc o podstawie upadłości, nie powoduje umorzenia

wierzytelności”.

Uzasadniając to stanowisko Sąd Najwyższy wskazał, że pomiędzy art. 34

§ 1 prawa upadłościowego i art. 35 § 1 tego prawa nie zachodzi zależność tego

rodzaju, aby zastosowanie art. 35 § 1 wymagało uprzedniego ustalenia, że ziściły

się przesłanki z art. 34 § 1 prawa upadłościowego. Oba te przepisy dotyczą bowiem

zupełnie odrębnych od siebie modyfikacji instytucji potrącenia uregulowanej w art.

498 i n. k.c. Zdaniem Sądu Najwyższego wzajemną relację tych przepisów należy

ujmować tak, że dopiero po ustaleniu, iż nie zachodzą przeszkody, o których mowa

w art. 35 § 1, oświadczenie dłużnika upadłego o potrąceniu powinno być ocenione

na podstawie art. 34 § 1 prawa upadłościowego albo na podstawie art. 498-505 k.c.

5

Podniesiono też, że gdyby dopuścić umorzenie wzajemnych wierzytelności dłużnika

i upadłego w wyniku oświadczenia dłużnika złożonego przed ogłoszeniem

upadłości w warunkach wskazanych w art. 35 § 1 pr. upadł., to należałoby uznać,

że ratio legis owego przepisu odnosi się li tylko do sytuacji, w której dłużnik

nabywający wierzytelność opóźnił się ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu do

czasu po ogłoszeniu upadłości. W ocenie Sądu Najwyższego z punktu widzenia

interesów wierzycieli upadłego jest bez znaczenia, kiedy dłużnik zrealizował

potrącenie. Natomiast istotną wagę należy przypisać tej okoliczności, iż dłużnik stał

się wierzycielem wzajemnym upadłego w wyniku cesji w czasie, w którym wiadomo

było, iż istnieje podstawa do ogłoszenia upadłości. Taka wykładnia art. 35 § 1 pr.

upadł. przeciwdziała procederowi skupywania wierzytelności przyszłego upadłego

za niskie ceny i uszczuplaniu masy upadłości w wyniku dokonywanych potrąceń,

a tym samym jest zgodna z intencją ustawodawcy, aby przepis art. 35 § 1 pr. upadł,

służył zasadzie równości wierzycieli i zapobieganiu działaniom na szkodę

wierzycieli.

Powstaje pytanie, czy pogląd ten zachował aktualność pod rządem

przepisów ustawy z dnia 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze.

Już wyżej wskazano, w art. 93 i 94 tego Prawa przyjęto – poza zmianami

redakcyjnymi – unormowania zawarte w art. 34 i 35 prawa upadłościowego

z 1934 r., co mogłoby uzasadniać wniosek, że stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w uchwale z dnia 21.08.2003 r. jest aktualne. Rzecz jednak w tym,

że stanowisko to nasuwa istotne zastrzeżenia, jeśli uwzględnić następujące

okoliczności.

Po pierwsze, nie można pominąć faktu, że art. 94 – Prawa upadłościowego

i naprawczego zamieszczono w oddziale 3 „Skutki ogłoszenia upadłości co do

zobowiązań upadłego w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku

upadłego”. Oznacza to, że skutki przewidziane w art. 94 § 1 odnoszą się do

zobowiązań istniejących w chwili ogłoszenia upadłości. Jest zaś poza sporem,

że złożenie oświadczenia woli przez dłużnika upadłego o potrąceniu powoduje

skutek materialnoprawny umorzenia, a więc wierzytelność w chwili ogłoszenia

upadłości nie istnieje. Umorzenie wzajemnych wierzytelność powoduje wygaśnięcie

wzajemnych zobowiązań.

6

Po drugie, przepisy art. 93 – 96 Prawa upadłościowego i naprawczego

zawierają jedynie modyfikacje konstrukcji potrącenia uregulowanej w art. 498-

505 k.c.

Te modyfikacje dotyczą:

- dopuszczalności potrącenia, jeżeli wierzytelności istnieją w dniu ogłoszenia

upadłości, choćby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił

(art. 93 ust. 1);

- niedopuszczalności potrącenia, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność

po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją w ciągu ostatniego roku przed dniem

ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości

(art. 94 ust. 1);

- niedopuszczalności potrącenia, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego

po dniu ogłoszenia upadłości (art. 95);

- określenia terminu złożenia oświadczenia o potrąceniu, nie później niż przy

ogłoszeniu wierzytelności (art. 96).

Taka systematyka przepisów nie jest przypadkowa. Generalną zasadą

dopuszczalności potrącenia jest więc istnienie wierzytelności w dniu ogłoszenia

upadłości.

Po trzecie, nie można zaprzeczyć, że gdyby zamiarem ustawodawcy było

uznanie za niepotrącalne, wierzytelności nabytych po ogłoszeniu upadłości, jak

i nabytych w ciągu ostatniego roku przed ogłoszeniem upadłości z wiedzą

o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości, to sformułowanie art. 94 § 1 powinno

brzmieć „potrącenie nie było i nie jest dopuszczalne”, a nie „potrącenie nie jest

dopuszczalne”.

Po czwarte, stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale III CZP

48/03, przyjmuje w istocie konstrukcję swoistego zawieszenia, czy warunkowania

skutku oświadczenia woli o potrąceniu. Według tego stanowiska oświadczenie woli

o potrąceniu, złożone przez dłużnika w związku z nabyciem wierzytelności

w stosunku do wierzyciela, przy świadomości istnienia podstaw do ogłoszenia

upadłości wierzyciela, nie wywołuje skutków prawnych. W konsekwencji w chwili

7

dokonywania czynności potrącenia nie ma pewności co do skuteczności tej

czynności, gdyż upadłość wierzyciela nie została jeszcze ogłoszona i nie wiadomo,

czy w ogóle będzie ogłoszona. W przypadku ogłoszenia upadłości, na tle

zapatrywania prawnego Sądu Najwyższego, powstaje dylemat, czy skutek

umorzenia wierzytelności był zawieszony do czasu ogłoszenia upadłości, czy może

przez cały czas wierzytelność była umorzona, ale dopiero ogłoszenie upadłości

ziściło skutek w postaci braku umorzenia tej wierzytelności, a tym samym

umorzona wierzytelność odżyła? Nie można znaleźć dobrej odpowiedzi na tak

postawione pytania. Przepis art. 498 § 2 k.c. stanowi, iż z chwilą dokonania

potrącenia wierzytelność ulega umorzeniu i umorzenie to nie jest warunkowe.

Również art. 94 § 1 Prawa upadłościowego i naprawczego nie stanowi

o warunkowym umorzeniu wierzytelności na skutek potrącenia dokonanego przed

ogłoszeniem upadłości.

Po piąte, przyjęcie stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale

III CZP 48/03 rodzi istotne problemy w odniesieniu do oceny stanu wiedzy dłużnika

o podstawach do ogłoszenia upadłości. Powstaje bowiem pytanie, jak dłużnik

miałby zakwalifikować swoją wiedzę o problemach finansowych upadłego.

Przecież mimo tych trudności może być ogłoszona upadłość z możliwością

zawarcia układu. W ramach zaś tego postępowania nie ma ograniczeń co do

potrącenia wierzytelności przed wszczęciem takiego postępowania (art. 89 Prawa

upadłościowego i naprawczego).

Po szóste, prezentowane stanowisko Sądu Najwyższego stwarza także stan

niepewności co do istnienia lub nieistnienia stosunków prawnych. Jeśli bowiem

oświadczenie złożone przez dłużnika upadłego przed ogłoszeniem upadłości

o potrąceniu nie powoduje - jak w to przyjęto w omawianej uchwale – umorzenia

wierzytelności, to nie można wykluczyć sytuacji, że mimo istnienia podstaw do

ogłoszenia upadłości, wniosek o upadłość nie będzie złożony, bądź zostanie przez

sąd zwrócony wobec braków formalnych albo też oddalony z uwagi na oczywisty

brak majątku, wszakże sąd może ogłosić upadłość z możliwością zawarcia układu,

a nie upadłość likwidacyjną. W sytuacji, gdy oświadczenie o potrąceniu zostało

złożone np. rok wcześniej i nie spowoduje ono umorzenia wierzytelności

8

(tak przyjęto w omawianej uchwale), to zakłada się istnienie przez znaczny okres

stanu niepewności prawnej.

Po siódme, za przyjęciem poglądu wyrażonego w uchwale III CZP 48/03 nie

przemawia też ani funkcja potrącenia, ani funkcjonalna wykładnia przepisu prawa

upadłościowego. Stanowisko Sądu Najwyższego stwarza trudności dla

funkcjonowania instytucji potrącenia przed potencjalnym ogłoszeniem upadłości

jednej ze stron potrącenia. Tymczasem potrącenie dotyczy najczęściej

wierzytelności przeterminowanych (a przynajmniej wymagalnych). Dążenie do

umorzenia takich wierzytelności – wobec niepewności co do ogłoszenia upadłości

jednej ze stron - jest najzupełniej naturalne wobec narastania odsetek od

wierzytelności przeterminowanych, groźby upływu terminu przedawnienia takich

wierzytelności i wiążących się z tym niekorzystnych skutków podatkowych.

Wykładnia dokonana przez Sąd Najwyższy rodzi trudności dla podmiotów,

które zwyczajowo dokonują regulacji wzajemnych rozliczeń w drodze kompensat

w oparciu o wierzytelności nabyte w drodze przelewu bądź indosu.

Interes wierzycieli upadłego jest chroniony w wystarczający sposób poprzez

zakazanie dokonywania czynności potrącenia po ogłoszeniu upadłości,

w warunkach wskazanych w art. 94 § 1 Prawa upadłościowego i naprawczego.

Przepis ten słusznie nie chroni tych dłużników, którzy nabyli wierzytelność od osoby

trzeciej i nie dokonali bez zwłoki potrącenia. Wobec faktu, iż po ogłoszeniu

upadłości potrącenie jest niedopuszczalne, każdy, kto nabędzie wierzytelność

w stosunku do osoby, o której wie, iż spełnia ona podstawy do ogłoszenia

upadłości, i nie będzie starał się dokonać jej potrącenia, zbyć dalej, inkasować itp.,

nie korzysta z ochrony.

Do czasu ogłoszenia upadłości potrącenie - dokonane w warunkach,

o których mowa w art. 94 § 1 Prawa upadłościowego i naprawczego - zagraża

interesom wierzycieli jedynie w sposób hipotetyczny. Natomiast negatywne

konsekwencje stanowiska zaprezentowanego przez Sąd Najwyższy, w postaci

zachwiania pewności obrotu, są nieproporcjonalne do chronionego dobra.

Z tych względów skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela

stanowiska wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21.08.2003 r. III CZP

9

48/03. Wskazane wyżej argumenty uzasadniają natomiast przyjęcie poglądu,

że oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed dniem ogłoszenia

upadłości przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył w drodze przelewu

lub indosu wierzytelność, wiedząc o podstawie upadłości, powoduje umorzenie

wierzytelności (art. 94 ust. 1 ustawy z dnia 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

W tym stanie rzeczy, skoro zaskarżony wyrok oparty jest na innej wykładni

art. 94 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego, to podlegał on uchyleniu

na podstawie art. 39815

k.p.c.