II CSK 459/07

Sygn. akt II CSK 459/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

w sprawie z powództwa Marzeny R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta P., Miastu

P., Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej

Ortopedyczno - Rehabilitacyjnemu Szpitalowi Klinicznemu

Akademii Medycznej w P. oraz Parafii Rzymsko - Katolickiej

w P.

o ustalenie i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 marca 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powódki kosztami

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu sprawy, w której powódka dochodziła od

kilku pozwanych odszkodowania w związku ze śmiercią 15 - letniej córki, która

zginęła wskutek przewrócenia się na nią przydrożnego drewnianego krzyża,

wyrokiem z dnia 15 marca 2007 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego w stosunku do

Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta P. w części oddalającej powództwo o

zasądzenie kwoty 50 000 zł z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej (art.

446 § 3 k.c.) oraz w części orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie

przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania, natomiast w pozostałej

części, a mianowicie dotyczącej oddalenia przez Sąd Okręgowy żądania

zasądzenia kwoty 150 000 zł z tytułu zadośćuczynienia za cierpienia, krzywdę i

stres związany ze śmiercią córki (art. 445 k.c.), renty w wysokości po 500 zł

miesięcznie (art. 446 § 2 k.c.), a także ustalenia na przyszłość odpowiedzialności

strony pozwanej za skutki śmierci córki powódki (art. 189 k.p.c.) – oddalił apelację.

Według dokonanych ustaleń w dniu 2 sierpnia 2000 r., postawiony na działce

pozwanego Skarbu Państwa drewniany krzyż, który wskutek zaniedbań nie był

konserwowany, przewrócił się podczas burzy na 15 - letnią córkę powódki Martę

W., która w następstwie doznanych obrażeń zmarła. W tym czasie z powódką

zamieszkiwała także dorosła córka – Emilia i małoletni syn Jakub. Powódka była

zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. Wraz z dziećmi była na

utrzymaniu męża, pracującego i zamieszkującego w Niemczech. Po śmierci córki

powódka leczyła się przez dwa lata u psychologa, dwukrotnie była też u psychiatry.

Od 2004 r., gdy rozwiodła się z mężem, nie korzysta z porad psychologów.

Zamieszkuje z synem Jakubem, który ma już 22 lata. Córka Emilia jest zamężna,

nie pomaga powódce finansowo. Powódka jako fryzjerka utrzymuje się z pracy

dorywczej.

Sąd Apelacyjny nie podzielił – powołując się na zasady doświadczenia

życiowego - poglądu Sądu Okręgowego, który uznał, że nie nastąpiło znaczne

pogorszenie sytuacji życiowej powódki po śmierci jej dorastającej córki. Nie budzi

wątpliwości, że na skutek doznanego silnego stresu i rozstroju zdrowia

3

wymagającego leczenia psychiatryczno – psychologicznego osłabła aktywność

życiowa powódki. Sąd Apelacyjny zalecił, aby Sąd Okręgowy rozpoznając

ponownie sprawę w tym zakresie oszacował wysokość odszkodowania, o którym

mowa w art. 446 § 3 k.c. Za bezzasadny uznał zarzut apelacyjny naruszenia art.

446 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie i w konsekwencji odmowę zasądzenia

renty. Na zmarłej córce - podkreślił Sąd Apelacyjny - nie ciążył obowiązek

alimentacyjny względem powódki. Okoliczność, że powódka mogła w przyszłości

liczyć na pomoc dorastającej córki może mieć znaczenie przy miarkowaniu

odszkodowaniu, o którym Sąd orzeka na podstawie art. 446 § 3 k.c., nie uzasadnia

natomiast roszczenia opartego na podstawie art. 446 § 2 k.c. Odnosząc się do

zarzutu naruszenia art. 445 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie i odmowę

zasądzenia zadośćuczynienia Sąd Apelacyjny, przyznając, że w doktrynie

i judykaturze sporna jest kwestia dopuszczalności przyznania najbliższym członkom

rodziny zmarłego zadośćuczynienia w związku z doznanym silnym wstrząsem

psychicznym, opowiedział się za stanowiskiem, zgodnie z którym osobom

poszkodowanym na skutek śmierci osoby bliskiej przysługują roszczenia

odszkodowawcze na szczególnej podstawie prawnej, jaką jest art. 446 k.c., nie zaś

na podstawie art. 445 k.c., który przewiduje zadośćuczynienie tylko dla

poszkodowanych, przeciwko którym było skierowane działanie sprawcy.

Skarga kasacyjna powódki od powyższego wyroku w części oddalającej

apelację w stosunku do Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta P. oparta została na

podstawie naruszenia art. 378 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 448 k.c. przez

nierozważenie możliwości zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c.,

a także na podstawie naruszenia art. 446 § 2 i art. 445 § 1 k.c. przez ich

niezastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut nierozważenia możliwości zasądzenia zadośćuczynienia

na podstawie art. 448 k.c., co zdaniem skarżącej narusza nie tylko ten przepis, ale

także art. 378 k.p.c., nie jest usprawiedliwiony, bowiem powódka w zakresie

zgłoszonego roszczenia o zadośćuczynienie za doznany rozstrój zdrowia nawet nie

twierdzi, że zachodzi zbieg podstaw prawnych odpowiedzialności strony pozwanej,

4

to jest zbieg art. 445 § 1 k.c. i art. 448 k.c. Zarzut niezastosowania art. 448 k.c.

powódka nie odnosi bowiem do roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu doznanego

rozstroju zdrowia, lecz do niezgłoszonego roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu

naruszenia jej dobra osobistego, jakim jest w prawidłowo funkcjonującej rodzinie

szczególna więź rodziców z dzieckiem, przerwana śmiercią dziecka. Innymi słowy,

skoro roszczenie o zadośćuczynienie oparte było na wyznaczonej przez powódkę

podstawie faktycznej, w zakres której wchodziły okoliczności dotyczące rozstroju

zdrowia wywołanego wskutek śmierci córki, to Sądy obu instancji nie popełniły

błędu subsumcyjnego oceniając zasadność tego roszczenia tylko na podstawie art.

445 k.c. Podkreślić nadto trzeba, że gdyby nawet z faktów przytoczonych przez

powódkę wynikało, że zdarzenie, na którym oparte zostało powództwo

o zadośćuczynienie spowodowało naruszenie także jej dobra osobistego, objętego

ochroną przewidzianą w art. 448 k.c., to z braku zgłoszenia żądania w tym zakresie

Sąd Apelacyjny nie mógłby – bez naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. – o nim orzekać.

Po skreśleniu art. 321 § 2 k.p.c. oraz w świetle przewidzianej w art. 321 § 1 k.p.c.

zasadzie związania sądu żądaniami stron (ne eat iudex ultra petita partiom) sąd nie

może orzekać o roszczeniach, które nie były objęte żądaniem.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 446 § 2 i art. 445 § 1 k.c. przez ich

niezastosowanie, stwierdzić należy, że o ile instytucja zadośćuczynienia za śmierć

osoby bliskiej wywoływała kontrowersje w okresie obowiązywania kodeksu

zobowiązań (art. 166 k.z.), których wyrazem była uchwała siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 15 grudnia 1951 r. (C. 15/51, PiP 1952, z. 2 s. 817), w której

zadośćuczynienie za krzywdę moralną na rzecz członków rodziny zmarłego uznane

zostało za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a także uchwała całej

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1957 r. (I CO 37/56, OSN

1959, poz. 3 oraz glosa krytyczna opubl. w NP 1957, nr 12, s. 135), o tyle na

gruncie art.446 § 3 k.c. nie wywołuje już takich kontrowersji. W wyroku z dnia 8

maja 1969 r. (II CR 114/69, OSNCP 1970, nr 7-8, poz. 129) Sąd najwyższy uznał,

że jeżeli członek rodziny dozna na skutek silnego wstrząsu psychicznego

spowodowanego tragiczną śmiercią osoby najbliższej znaczniejszych zmian

w stanie zdrowia, to zachodzą przesłanki do zasądzenia na jego rzecz

odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 3 k.c. We współczesnym

5

orzecznictwie ten trafny pogląd jest dominujący. W wyroku z dnia 30 czerwca

2004 r. (IV CK 445/03, niepubl.) Sąd Najwyższy uznał, że znaczne pogorszenie

sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c., obejmuje niekorzystne zmiany

bezpośrednio w sytuacji materialnej najbliższych członków rodziny zmarłego

(nie wyczerpujące hipotezy art. 446 § 2 k.c.), jak też zmiany w sferze dóbr

niematerialnych, które rzutują na ich sytuację materialną. Sam ból, poczucie

osamotnienia, krzywdy i zawiedzionych nadziei po śmierci dziecka nie stanowią

podstawy do żądania odszkodowania. Jeśli jednak te negatywne emocje wywołały

chorobę, osłabienie aktywności życiowej i motywacji do przezwyciężania trudności

dnia codziennego, to bez szczegółowego dociekania konkretnych zdarzeń lub

stopnia ich prawdopodobieństwa można na zasadzie domniemania faktycznego

(art. 231 k.p.c.) przyjąć, że pogorszyły one dotychczasową sytuację życiową osoby

z najbliższego kręgu rodziny zmarłego. Podobnie w wyroku z dnia 15 października

2002 r. (II CKN 985/00, niepubl.) Sąd Najwyższy uznał, że śmierć małoletniego

dziecka może stanowić w rozumieniu art. 446 § 3 k.c. przyczynę znacznego

pogorszenia sytuacji życiowej jego rodziców, nie tylko wtedy, gdy wywołała

aktualny uszczerbek materialny, ale także wówczas, jeżeli ich cierpienia psychiczne

osłabiły aktywność życiową, powodując utratę możliwości polepszenia warunków

życia w przyszłości lub konieczność ograniczenia planów życiowych.

Taka wykładnia art. 446 § 3 k.c. zasługuje na aprobatę, skoro bowiem istnieje

możliwość zadośćuczynienia w przypadku naruszenia dóbr osobistych wskazanych

w art. 23 k.c. (art. 24 w zw. z art. 448 k.c.), tym bardziej możliwość taka powinna

istnieć w przypadku śmierci osoby bliskiej, powodującej z reguły w sposób istotny

naruszenie sfery psychicznych odczuć osoby, którą utraciła członka najbliższej

rodziny.

Rozpatrywanie przytoczonych stanów faktycznych (zbieżnych z ustaleniami

dokonanymi w rozpoznawanej sprawie), z punktu widzenia „własnej” szkody

i krzywdy osoby najbliższej i traktowanie jej jako „bezpośrednio poszkodowanej”,

a zatem na podstawie art. 445 § 1 k.c. (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie

z dnia 29 listopada 2000 r., I ACa 882/00 oraz niektóre wypowiedzi w doktrynie) nie

zasługuje na aprobatę. Dla osób poszkodowanych na skutek śmierci osoby bliskiej

podstawą prawną roszczeń jest art. 446 § 3 k.c., nie zaś art. 445 k.c., zgodnie

6

z którym zasądzenie zadośćuczynienia możliwe jest na rzecz osoby, przeciwko

której był skierowany czyn niedozwolony wyrządzający szkodę w postaci między

innymi rozstroju zdrowia. Zarzut naruszenia art. 445 k.c. przez jego

niezastosowanie nie mógł więc zostać uwzględniony. Kwestia zmian w sferze dóbr

niematerialnych powódki, które rzutują na jej sytuację materialną będzie zatem –

zgodnie z powołanym orzecznictwem - przedmiotem badania przy ponownym

rozpoznawaniu sprawy na skutek uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w części

oddalającej powództwo o zasądzenie kwoty 50 000 zł z tytułu znacznego

pogorszenia sytuacji życiowej powódki (art. 446 § 3 k.c.).

Za bezzasadny uznać należało także zarzut naruszenia art. 446 § 2 k.c.

przez odmowę jego zastosowania jako podstawy prawnej żądanej renty. Pierwszą

grupę osób uprawnionych do uzyskania renty na podstawie art. 446 § 2 zd. 1 k.c.

(renta obligatoryjna) stanowią osoby, względem których ciążył na zmarłym

ustawowy obowiązek alimentacyjny. Obowiązki takie przewidują art. 23, 27, 60, 128

i nast. k.r.o. Małoletnia córka powódki do kręgu tych osób nie należała. Powstanie

przewidzianego w art. 446 § 2 zd. 2 k.c. roszczenia o rentę fakultatywną

uzależnione jest od spełnienia dwóch przesłanek: po pierwsze, aby zmarły

dostarczał osobom mu bliskim dobrowolnie i stale środków utrzymania; po drugie,

aby za przyznaniem renty przemawiały zasady współżycia społecznego. Córka

powódki, będąc osobą małoletnią, pozostającą na utrzymaniu powódki, nie mogła

być zaliczona także do tego kręgu osób. Wobec niespełnienia przesłanek

przewidzianych w art. 446 § 2 k.c. Sąd Apelacyjny zasadnie zatem oddalił apelację

w części objętej zarzutem naruszenia tego przepisu przez jego niezastosowanie.

Z przytoczonych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 39814

k.p.c. oraz art.102 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

).