III CZP 115/07

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 7 lutego 2008 r., III CZP 115/07

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 lutego

2008 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka oraz

Rzecznika Ubezpieczonych Haliny Olendzkiej, po rozstrzygnięciu zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Rzecznika Ubezpieczonych we wniosku z dnia 6

września 2007 r.:

„Czy ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność gwarancyjną wynikającą z

umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych za szkody na osobie wyrządzone przez kierującego pojazdem

każdemu pasażerowi, w tym osobie bliskiej, będącemu współposiadaczem pojazdu,

w związku z ruchem, którego wyrządzono szkodę?”

podjął uchwałę:

Ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność gwarancyjną wynikającą z

umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody na osobie wyrządzone przez

kierującego pojazdem, w tym także pasażerowi będącemu wraz z kierowcą

współposiadaczem tego pojazdu.

Uzasadnienie

Rzecznik Ubezpieczonych występując do Sądu Najwyższego o podjęcie

uchwały rozstrzygającej przedstawione zagadnienie prawne powołał się na treść

art. 60 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 listopada 2003 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr

240, poz. 2052 ze zm. – dalej: "ustawa o Sądzie Najwyższym"). W jego ocenie,

ujawniły się rozbieżności dotyczące wykładni przepisów regulujących

odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody na osobie wyrządzone przez

kierującego pasażerowi, będącemu współposiadaczem pojazdu, a w szczególności

w sytuacjach, w których tym pasażerem jest małżonek kierowcy, a oboje

małżonkowie są współposiadaczami pojazdu.

W uzasadnieniu wniosku zostały wyodrębnione dwie grupy orzeczeń. Do

pierwszej zostały zaliczone te rozstrzygnięcia, w których przyznawano

odszkodowanie z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych za szkody na osobie wyrządzone przez kierującego

pojazdem każdemu pasażerowi, w tym osobie bliskiej będącej współposiadaczem

pojazdu (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2001 r., II CKN 72/99, "Izba

Cywilna" 2002, nr 1, s. 53, i z dnia 5 września 2003 r., II CKN 454/01, "Izba

Cywilna" 2004, nr 6, s. 41, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2007 r.,

III CZP 146/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 161, a także częściowo uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 29 listopada 1996 r., III CZP 118/96, OSNC 1997, nr 3, poz.

26). Do drugiej zaliczono te orzeczenia, w których Sąd Najwyższy przyjął brak

odpowiedzialności gwarancyjnej zakładu ubezpieczeń za szkody na osobie

wyrządzone współmałżonkowi kierowcy, będącemu współposiadaczem pojazdu,

którym wyrządzono szkodę (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2004 r.,

IV CK 232/03, "Monitor Prawniczy" 2005, nr 6, s. 856, i z dnia 10 stycznia 1963 r.,

3 CR 111/62, OSPiKA 1964, nr 3, poz. 39).

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych, odpowiedzialność gwarancyjna zakładu

ubezpieczeń za szkody na osobie obejmuje wszystkich pasażerów, którym

wyrządzono szkodę. Przemawiają za tym szczególne – w stosunku art. 822 k.c. –

regulacje zawarte w art. 34, 35, i 38 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o

ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i

Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.

– dalej: "u.u.o."). Poza tym postanowienia drugiej i trzeciej dyrektywy

komunikacyjnej wyraźnie określają zasady odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń

za szkody na osobie, rozszerzając odpowiedzialność ubezpieczyciela w stosunku

do zasad odpowiedzialności cywilnej przyjętych w przepisach kodeksu cywilnego,

co znalazło wyraz w powołanych we wniosku orzeczeniach Europejskiego

Trybunału Sprawiedliwości.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie odpowiedzi, że zakład

ubezpieczeń jest zobowiązany do wypłaty odszkodowania z tytułu ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkodę na

osobie także wtedy, gdy szkoda ta została wyrządzona w związku z ruchem

pojazdu mechanicznego osobie bliskiej przez kierującego nim współposiadacza, w

tym małżonka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, przy rozstrzyganiu o odpowiedzialności

zakładu ubezpieczeń na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej za szkody związane z ruchem pojazdu wyrządzone w mieniu należącym do

jego współposiadaczy oraz za szkody na osobie współposiadacza pojazdu,

decydujące znaczenie miała wykładnia art. 822 § 1 k.c. Przepis ten w pierwotnym

brzmieniu przewidywał, że zobowiązanie zakładu ubezpieczeń polegało na

zapłaceniu umówionego odszkodowania za szkody wyrządzone osobom trzecim,

względem których odpowiedzialność za szkodę ponosił ubezpieczający albo osoba,

na rzecz której została zawarta umowa ubezpieczenia. Zmiana art. 822 k.c.

wprowadzona z dniem 1 stycznia 2004 r. (art. 233 pkt 5 ustawy z dnia 22 stycznia

2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, Dz.U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.), polegała

jedynie na tym, że dawna jego treść wypełniła w całości nowy § 1 tego artykułu.

Kolejna nowelizacja art. 822 § 1 k.c., wprowadzona ustawą z dnia 13 kwietnia

2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 82, poz. 557) polegała jedynie na wprowadzeniu pojęcia

„ubezpieczonego” w miejsce osoby, na rzecz której została zawarta umowa

ubezpieczenia. Przewidziany w tym przepisie zakres odpowiedzialności

ubezpieczającego i ubezpieczonego związany z wyrządzeniem szkody osobie

trzeciej wyznaczał zarazem, akcesoryjny w stosunku do tej odpowiedzialności,

zakres odpowiedzialności z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.

Kwestia pojmowania „osoby trzeciej” w ubezpieczeniu odpowiedzialności

cywilnej, związana z treścią art. 822 k.c., pojawiła się po raz pierwszy w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 1996 r., III CZP 118/96. Sąd Najwyższy

stanął na stanowisku, że nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 822 k.c. małżonek

sprawcy szkody powstałej w mieniu w związku z ruchem pojazdu mechanicznego,

jeżeli pojazdy biorące udział w kolizji drogowej objęte są ustawową wspólnością

majątkową małżeńską. W uzasadnieniu uchwały wskazano, że odpowiedzialność

zakładu ubezpieczeń, w ramach umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego, wyznaczona jest – zarówno co

do zasady, jak i granic – odpowiedzialnością tego posiadacza lub kierowcy. Reguły

związane z małżeńską wspólnością majątkową nie pozwalają na przyjęcie, że jeden

z małżonków może odpowiadać wobec drugiego za szkody wyrządzone

nieumyślnie w majątku wspólnym. Jeżeli, zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z

dnia 19 maja 1989 r., III CZP 52/89 (OSNCP 1990, nr 4-5, poz. 60), szkody

wyrządzone przez małżonka z winy nieumyślnej w czasie trwania wspólności

ustawowej w majątku wspólnym nie mają wpływu na rozliczenie w postępowaniu o

podział majątku wspólnego, to nie można przyjąć, aby wyrównania takiej szkody

mógł dochodzić jeden małżonek od współmałżonka w procesie odszkodowawczym.

W konsekwencji, skoro sprawca szkody nie odpowiada wobec współmałżonka, to

nie istnieje odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej. Z tego względu pojęcie osoby trzeciej, o której mowa w

art. 822 k.c., nie może obejmować małżonka – sprawcy szkody, jeśli zarówno

pojazd, którym kierował sprawca, jak i pojazd uszkodzony, kierowany przez

współmałżonka, stanowiły majątek wspólny małżonków.

Podobne zagadnienie prawne, odnoszące się do szkody w mieniu poniesionej

przez wspólnika spółki cywilnej, rozstrzygnął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14

września 2000 r., V CKN 113/00 (OSNC 2001, nr 6, poz. 85), uznając, że wspólnik

spółki cywilnej, który poniósł szkodę wyrządzoną przez ruch pojazdu

mechanicznego, prowadzonego przez drugiego wspólnika – współposiadacza

pojazdu – nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 822 k.c. Zdaniem Sądu

Najwyższego, poszkodowany był jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem, co

prowadziło do konfuzji i braku odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń.

W wyroku z dnia 15 kwietnia 2004 r., IV CK 232/03, Sąd Najwyższy, kierując

się wyłącznie dotychczasową wykładnią art. 822 k.c., uznał, że także w zakresie

szkód na osobie powódka, jako współposiadaczka samoistna pojazdu

mechanicznego, nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 822 k.c., a to skutkuje

brakiem przesłanki odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za szkodę, jakiej

doznała w wyniku wypadku, którego sprawcą był kierujący pojazdem jej mąż.

Rozpatrując w innej sprawie zakres pojęcia „osoby trzeciej” wymienionej w art.

822 § 1 k.c., Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 lutego 2006 r., III CZP 5/06

(OSNC 2007, nr 1, poz. 6), ze względu na odrębny status prawny wspólnoty

mieszkaniowej, uznał, że jej członkowie są osobami trzecimi wobec wspólnoty

mieszkaniowej, która była stroną umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.

Wspólnota mieszkaniowa jako odrębny podmiot prawa ponosi samodzielną

odpowiedzialność za szkodę i jedynie ona jest dłużnikiem z tego tytułu.

Jak wynika z przytoczonych rozstrzygnięć, wykluczenie odpowiedzialności

zakładu ubezpieczeń wiązało się z wyłączeniem uznania poszkodowanych

współposiadaczy pojazdu, tj. współmałżonka oraz wspólnika spółki cywilnej za

osoby trzecie w rozumieniu art. 822 § 1 k.c.

Dostrzegając istotną rolę tej normy prawnej dla określenia zakresu

odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej, Rzecznik Ubezpieczonych dnia 12 lipca 2005 r. przedstawił Sądowi

Najwyższemu na podstawie art. 60 § 2 ustawy o Sądzie Najwyższym oraz art. 28

ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz

Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz.U. Nr 124, poz. 1153 ze zm. – dalej: "ustawa o

nadzorze ubezpieczeniowym") do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne: „Czy na

podstawie art. 822 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr

16, poz. 93 ze zm.) istnieje odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń w przedmiocie

zaspokojenia roszczeń poszkodowanego małżonka z tytułu szkód na osobie,

powstałych wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (koszty

poniesione z tego powodu, renty, zadośćuczynienie) wyrządzonych przez

współmałżonka w przypadku, gdy między małżonkami istnieje ustawowa wspólność

majątkowa”.

Postanowieniem z dnia 12 stycznia 2006 r., III CZP 81/05 (nie publ.) Sąd

Najwyższy w składzie siedmiu sędziów odmówił podjęcia uchwały, uznając, że nie

ma rozbieżności w orzecznictwie; przeciwnie, stanowisko judykatury w przedmiocie

odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za szkody w mieniu, jak i szkody na

osobie, wyrządzone małżonkowi w wyniku wypadku komunikacyjnego,

spowodowanego przez drugiego małżonka, prowadzącego pojazd mechaniczny

należący do majątku wspólnego, jest jednolite. Według tego stanowiska,

poszkodowany małżonek nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 822 (a obecnie

822 § 1 k.c.), a zatem nie ma jednej z przesłanek odpowiedzialności zakładu

ubezpieczeń za takie szkody. Jest on współposiadaczem pojazdu, którym została

wyrządzona szkoda i jego odpowiedzialność jest także objęta umową

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, nie może więc być uznany za osobę

trzecią, o której mowa w art. 822 k.c. Uzasadniając to stanowisko w zakresie szkód

na osobie, Sąd Najwyższy przytoczył wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia

1963 r., III CR 111/62 (OSPiKA 1964, nr 3, poz. 39) oraz z dnia 15 kwietnia 2004.,

IV CK 232/03. (...) Zaznaczył, że nie rozważał ewentualnego wpływu, jaki na

wykładnię art. 822 § 1 k.c. mogły wywrzeć zmiany przepisów dotyczących

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wprowadzone ustawą z dnia 22 maja

2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, podkreślając, iż do chwili rozpatrzenia

wniosku Rzecznika Ubezpieczonych, nie było podstaw do stwierdzenia, że zmiana

ta doprowadziła do rozbieżności w orzecznictwie sądowym. Sąd Najwyższy

pozostawił zatem otwartą kwestię wykładni przepisów ustawy o ubezpieczeniach

obowiązkowych.

Po wydaniu tego postanowienia, Sąd Najwyższy podjął uchwałę z dnia 19

stycznia 2007 r., III CZP 146/06, w której stanął na stanowisku, że zakład

ubezpieczeń odpowiada z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkodę na osobie, wyrządzoną przez

kierowcę jego posiadaczowi lub współposiadaczowi. Treść uchwały wskazuje, że

odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń obejmuje każdy przypadek wyrządzenia

szkody przez kierowcę pojazdu jego współposiadaczowi niezależnie od tego, czy

sam kierowca jest razem z poszkodowanym współposiadaczem pojazdu, którym

wyrządzono szkodę, jednak w uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy podkreślił

szczególne okoliczności sprawy, której dotyczy przedstawione zagadnienie prawne.

Kierujący pojazdem sprawca wypadku drogowego był osobą obcą dla

poszkodowanego pasażera, który wraz z inną osobą był współposiadaczem

pojazdu. W takiej sytuacji istnieją podstawy do przyjęcia odpowiedzialności

ubezpieczonego kierowcy (art. 35 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych) na

zasadzie winy (art. 415 k.c.), także za szkodę na osobie (art. 444 § 1 i art. 445 § 1

k.c.) wyrządzoną powodowi w związku z ruchem samochodu, który uległ

wypadkowi. Ubezpieczony kierowca ponosi odpowiedzialność na zasadzie winy

wobec powoda, będącego osobą trzecią w rozumieniu art. 822 § 1 k.c. i

pozostających w związku z nim art. 23, 34, 35 i 36 ustawy o ubezpieczeniach

obowiązkowych.

Według Sądu Najwyższego, kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego ma zakres wyłączenia odpowiedzialności zakładu

ubezpieczeń z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych, przewidziany w art. 38 ust. 1 pkt 1 u.u.o.

Zgodnie z tym przepisem, zakład ubezpieczeń nie odpowiada za szkody polegające

na uszkodzeniu, zniszczeniu lub utracie mienia, wyrządzone przez kierującego

posiadaczowi pojazdu mechanicznego; dotyczy to również sytuacji, w której

posiadacz pojazdu mechanicznego, którym szkoda została wyrządzona, jest

posiadaczem lub współposiadaczem pojazdu mechanicznego, w którym szkoda

została wyrządzona. Pogląd wyrażony w uchwale z dnia 19 stycznia 2007 r., III CZP

146/06, podzielił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 września 2007 r., IV CSK

107/07 (nie publ.).

Należy zauważyć, że z art. 38 ust.1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniach

obowiązkowych Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2005 r., III CZP 99/04 (OSN 2005, nr 10, poz.

166) wyprowadził dalej idący wniosek, stwierdzając, że wyłączenie na podstawie

art. 38 ust. 1 pkt 1 ustawy odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu umowy

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu

mechanicznego za szkody wyrządzone przez posiadacza lub kierującego takim

pojazdem odnosi się tylko do szkód w mieniu. Wniosek taki uzasadnia wynik

jednoznacznej wykładni językowej wymienionego przepisu, który wyraźnie stanowi

o zwolnieniu od odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za szkody polegające na

uszkodzeniu, zniszczeniu lub utracie mienia, wyrządzone w pojeździe przez inny

pojazd tego samego posiadacza. Takie unormowanie oznacza więc, że

odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń z tytułu umowy obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkodę określoną w art. 34 ust. 1 in

fine u.u.o. nie jest na podstawie art. 38 ust. 1 pkt 1 u.u.o. wyłączona w odniesieniu

do odpowiedzialności za szkodę na osobie.

Wskazane rozbieżności w wykładni przepisów regulujących kwestie zakresu

odpowiedzialności ubezpieczyciela z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody związane z ruchem tych

pojazdów uzasadniają podjęcie uchwały rozstrzygającej przedstawione zagadnienie

prawne. Należy jednocześnie podkreślić, że wnioskodawca ograniczył zakres

zagadnienia prawnego do powiązania odpowiedzialności gwarancyjnej

ubezpieczyciela ze szkodami na osobie wyrządzonymi przez kierującego pojazdem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 822 § 1 k.c., osoba poszkodowana, która może dochodzić

odszkodowania od ubezpieczyciela, musi być względem osoby ubezpieczonej

osobą trzecią. Innymi słowy, nie może dochodzić odszkodowania od

ubezpieczyciela osoba, która sama ponosi odpowiedzialność cywilną za

wyrządzoną szkodę objętą ubezpieczeniem. Zachodzi wówczas przypadek konfuzji,

co oznacza, że ten sam podmiot jest zarówno wierzycielem, jak i dłużnikiem.

Podstawowym aktem prawnym regulującym kompleksowo ubezpieczenie

odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z ruchem pojazdu

mechanicznego jest ustawa z dnia z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach

obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze

Ubezpieczeń Komunikacyjnych, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2004 r. Jej

przepisy stanowią lex specialis względem art. 822 § 1 k.c. i mają pierwszeństwo w

zastosowaniu, na co wskazuje wyraźnie art. 22 ust. 1 ustawy. Przepis art. 822 § 1

k.c., który odnosi się do wszystkich rodzajów ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej, zawiera normę o charakterze ogólnym w stosunku do art. 34, 35, a

zwłaszcza do art. 38 ust. 1 pkt 1 u.u.o.

Zgodnie z art. 34 u.u.o., z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych przysługuje odszkodowanie, jeżeli posiadacz

lub kierujący pojazdem mechanicznym są zobowiązani do odszkodowania za

wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu szkodę, której następstwem jest

śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź utrata, zniszczenie lub

uszkodzenie mienia. Ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych objęta jest odpowiedzialność cywilna każdej osoby, która

kierując pojazdem mechanicznym w okresie trwania odpowiedzialności

ubezpieczeniowej, wyrządziła szkodę w związku z ruchem tego pojazdu (art. 35

u.o.o.). Obie przytoczone regulacje są wyrazem tendencji ustawodawcy, aby

umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej stwarzała możliwie szeroki

zakres ochrony ubezpieczeniowej zarówno ubezpieczonemu sprawcy szkody przed

konsekwencjami osobistego ponoszenia odpowiedzialności cywilnej, jak i

poszkodowanemu, przez zapewnienie mu pełnej kompensaty ze strony

ubezpieczyciela szkody wyrządzonej przez ponoszącego odpowiedzialność cywilną

sprawcę. Ochronę poszkodowanych podkreślają dodatkowo: obowiązkowy

charakter ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych za szkody związane z ruchem tych pojazdów (art. 4 pkt 1 u.o.o.),

przewidziana w art. 822 § 4 k.c. możliwość bezpośredniego dochodzenia

roszczenia od zakładu ubezpieczeń przez osoby uprawnione do odszkodowania, a

także objęcie tym ubezpieczeniem szkód wyrządzonych przez każdą osobę

kierującą pojazdem.

Jak wynika z art. 34 i 35 u.u.o., do przyjęcia odpowiedzialności zakładu

ubezpieczeń wystarczy stwierdzenie obowiązku naprawienia szkody przez każdą

osobę kierującą pojazdem mechanicznym. Artykuł 38 ust. 1 pkt 1 posługuje się

również pojęciem „kierującego”, nie wskazując na źródło jego uprawnienia do

dysponowania pojazdem. Nie znajdując podstaw do różnego rozumienia tego

pojęcia, występującego w kilku przepisach tej samej ustawy, uznać należy, że

kierującymi pojazdem mogą być także jego posiadacze lub współposiadacze. W ten

sposób najczęściej posiadacz faktycznie włada rzeczą. Dla przyjęcia

odpowiedzialności ubezpieczyciela z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej wystarczy zatem stwierdzenie, że odpowiedzialność odszkodowawczą w

związku z ruchem pojazdu ponosi osoba, która kierowała pojazdem w okresie

trwania odpowiedzialności ubezpieczeniowej, a bez znaczenia dla tej

odpowiedzialności jest to, że osoba ta była jednocześnie posiadaczem lub

współposiadaczami pojazdu.

Kierujący pojazdem ponosi odpowiedzialność za szkody w mieniu, jak i na

osobie, wyrządzone w związku z ruchem pojazdu, na zasadzie winy na podstawie

art. 415 k.c. Stwierdzenie istnienia tej odpowiedzialności stanowi wystarczającą

podstawę odpowiedzialności ubezpieczyciela (art. 35 u.u.o.). Jeśli może znaleźć

zastosowanie w konkretnym przypadku, wówczas bezprzedmiotowe są zarzuty

związane z odpowiedzialnością współposiadaczy pojazdu mechanicznego na

podstawie art. 436 § 1 w związku z art. 435 k.c., łącznie z zarzutem, że w wypadku

wyrządzenia szkody jednemu ze współposiadaczy dochodzi do konfuzji

uzasadniającej wygaśnięcie odpowiedzialności odszkodowawczej.

Nie budzi wątpliwości, że odpowiedzialność kierowcy niebędącego

posiadaczem pojazdu za szkody na osobie wyrządzone ruchem pojazdu opiera się

na podstawie art. 415 k.c. W takim przypadku Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19

stycznia 2007 r., III CZP 146/06, dopuścił odpowiedzialność ubezpieczyciela z tytułu

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nawet jeśli

poszkodowanym pasażerem był współposiadacz pojazdu. Uznał, że nie można

negować odpowiedzialności ubezpieczyciela wobec powoda z przyczyn wiążących

się z akcesoryjnym charakterem obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Zdaniem Sądu Najwyższego, powód

nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 822 § 1 k.c. wobec ubezpieczonego

kierowcy, który nie jest współposiadaczem pojazdu. Należy jednak zważyć, że

przyjęcie na podstawie art. 415 k.c. odpowiedzialności kierowcy pojazdu,

niebędącego jego współposiadaczem, nie wyklucza solidarnej z nim (art. 441 § 1

k.c.) odpowiedzialności posiadacza lub współposiadaczy pojazdu na podstawie art.

436 k.c. za tę samą szkodę. Dochodzi wtedy również – tak jak w przypadku szkody

wyrządzonej pasażerowi będącemu współposiadaczem pojazdem przez

kierującego pojazdem innego współposiadacza – do konfuzji wyłączającej

odpowiedzialność współposiadacza pojazdu na podstawie art. 436 k.c.

Z tego względu rozwiązania tego problemu należy poszukiwać w ustawie o

ubezpieczeniach obowiązkowych. Wobec treści art. 35 u.u.o., z punktu widzenia

odpowiedzialności ubezpieczyciela obojętne jest, czy za te same szkody ponoszą

odpowiedzialność posiadacze lub współposiadacze pojazdu mechanicznego,

którym wyrządzono szkodę. Wystarczy, że tę odpowiedzialność ponoszą osoby,

które kierowały pojazdem w okresie trwania odpowiedzialności ubezpieczeniowej.

Jak trafnie podnosi się w literaturze, nie ma jakichkolwiek przesłanek, które mogłyby

przemawiać za wyłączeniem odpowiedzialności na podstawie art. 415 k.c. także po

stronie współposiadaczy kierujących pojazdem. Przyjęcie odmiennego stanowiska

mogłoby prowadzić do rezultatów trudnych do zaakceptowania. Szczególnie

wyraźnie ujawniłoby się to w przypadku szkody na osobie wyrządzonej umyślnie

przez jednego ze współposiadaczy pojazdu np. przez celowe potrącenie innego

współposiadacza. Gdyby przyjąć, że odpowiedzialność posiadaczy

(współposiadaczy), którzy wyrządzili szkodę kierując pojazdem opiera się tylko na

podstawie art. 436 k.c., to w opisanym przykładzie sprawca szkody byłby wolny od

odpowiedzialności. Ogólna i pojemna formuła art. 415 k.c. obejmuje zatem także

przypadki wyrządzenia szkody przez kierującego pojazdem współposiadacza

drugiemu współposiadaczowi.

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia

prawnego ma art. 38 ust. 1 pkt 1 in principio u.u.o., według którego ubezpieczyciel

nie odpowiada za szkody polegające na uszkodzeniu, zniszczeniu lub utracie

mienia, wyrządzone przez kierującego posiadaczowi pojazdu mechanicznego. Krąg

podmiotów oraz rodzaj zdarzeń, za które ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność,

wskazują art. 34 ust. 1 i art. 35 u.u.o. Artykuł 38 ust. 1 pkt 1 wprowadza

ograniczenie tej odpowiedzialności, stanowiąc o wyjątku od zasady wyrażonej przez

te przepisy i jako wyjątek powinien być interpretowany ściśle. Przepis ten wyłącza

odpowiedzialność ubezpieczyciela za szkodę, za którą ponosiłby odpowiedzialność

w wykonaniu swego zobowiązania, wynikającego z umowy obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Nie może być innego racjonalnego

uzasadnienia wprowadzenia do ustawy tego wyjątku, jak i innych wyjątków od

odpowiedzialności ubezpieczyciela.

Kodeks cywilny przewiduje ubezpieczenie mienia i ubezpieczenie

odpowiedzialności cywilnej. W pierwszym ubezpieczeniu przedmiotem ochrony jest

mienie w rozumieniu art. 44 k.c., a przedmiotem ochrony ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej jest cywilna odpowiedzialność odszkodowawcza

ubezpieczającego za szkodę wyrządzoną osobie trzeciej rozumiana jako

całokształt praw majątkowych, które zostaną naruszone w wyniku wyrządzenia

szkody osobie trzeciej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2004 r., V

CK 187/03, "Wokanda" 2004, nr 7-8, s. 15). Zakres szkody, za którą ponosi

odpowiedzialność ubezpieczający w przypadku ubezpieczeń odpowiedzialności

cywilnej, jest szerszy niż w przypadku ubezpieczeń dotyczących mienia, albowiem

obejmuje także szkodę na osobie.

Jeśli wyłączeniem zostały objęte jedynie szkody polegające na uszkodzeniu,

zniszczeniu lub utracie mienia, wyrządzone przez kierującego posiadaczowi

pojazdu mechanicznego, to szkody na osobie wyrządzone przez kierującego

posiadaczowi pojazdu są objęte odpowiedzialnością gwarancyjną ubezpieczyciela.

Gdyby zamiar ustawodawcy był inny, to dałby temu wyraz jak przy regulacji

wyłączenia odpowiedzialności Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego. W

art. 106 ust. 6 pkt 1 u.u.o. wyłączony został obowiązek świadczenia Funduszu z

tytułu ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych za szkody wyrządzone posiadaczowi pojazdu mechanicznego

przez kierującego tym pojazdem zarówno w mieniu, jak i na osobie. Wprowadzenie

w art. 38 ust. 1 pkt 1 in principio u.u.o. wyjątku, który jednoznacznie ogranicza

wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczyciela do szkód na mieniu, nie daje

podstaw do jego rozciągania na przypadki wyrządzenia przez kierowcę

posiadaczowi pojazdu szkody na osobie. Jak wskazano, kierującym pojazdem

mogą być także jego posiadacze lub współposiadacze, dlatego brak podstaw do

wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkody na osobie wyrządzone

przez kierującego pojazdem jego posiadaczowi lub współposiadaczowi, także

wtedy, gdy kierujący jest jednocześnie współposiadaczem pojazdu, którym

wyrządzono szkodę. Wniosek ten jest aktualny również w przypadku wyrządzenia

szkody na osobie współmałżonkowi, który jest pasażerem pojazdu kierowanego

przez drugiego małżonka, a pojazd, którym wyrządzono szkodę, jest przedmiotem

ich współposiadania. Nie ma żadnego uzasadnienia, aby w zakresie ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej za szkody na osobie, wyrządzone przez kierującego

pojazdem, inaczej traktować małżonków współposiadaczy pojazdu. Jak wskazał

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 września 2003 r., II CKN 454/01 ("Izba Cywilna"

2004, nr 6, s. 41), bliskie stosunki rodzinne, jakie łączą sprawcę i poszkodowanego

nie powinny wpływać na powstanie i zakres odpowiedzialności sprawcy czynu

niedozwolonego, a tym samym nie mogą wpływać na zakres odpowiedzialności

ubezpieczyciela.

Ważnym argumentem przemawiającym za objęciem ochroną

ubezpieczeniową odpowiedzialności cywilnej kierujących pojazdem mechanicznym

ich współposiadaczy za szkody na osobie wyrządzone ruchem tego pojazdu

pasażerom będącym wraz ze sprawcą współposiadaczami pojazdu, jest wiążący

państwa członkowskie charakter dyrektyw Unii Europejskiej (art. 249 TWE)

dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w

związku z ruchem pojazdów, które rozszerzają zakres odpowiedzialności

ubezpieczyciela w stosunku do zasad ogólnych odpowiedzialności cywilnej za

szkody na osobie. Wykładnia przyjęta w uchwale, oparta na przepisach ustawy z

dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, będącej wyrazem

dostosowania polskiego prawa do prawa wspólnotowego, uwzględnia założenia

drugiej (z dnia 30 grudnia 1983 r. 84/5/EW Dz.U. UEL 1984 r. Nr 8 poz. 17 ze zm.) i

trzeciej (z dnia 19 maja 1990 r. 90/232/EWG Dz.U. UEL 1990 r. Nr 129, poz. 33 ze

zm.) dyrektywy komunikacyjnej Rady Unii Europejskiej, wydanych w celu

zharmonizowania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do

ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w

związku z ruchem pojazdów mechanicznych. Przepis art. 1 trzeciej dyrektywy

nakazuje objęcie ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej odpowiedzialności z

tytułu uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów innych niż kierowca. Według art. 3

drugiej dyrektywy, członkowie rodziny każdej osoby, która ponosi odpowiedzialność

cywilną za szkodę objętą ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej odnoszącej

się do ruchu pojazdów, nie mogą być wyłączeni z możliwości skorzystania z

ubezpieczenia. Jednocześnie, jako jeden z celów tej dyrektywy, wskazano

zapewnienie rodzinie ubezpieczonego, kierowcy lub każdej innej osobie

odpowiedzialnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów ochronę

porównywalną do ochrony innych osób trzecich, przynajmniej odnośnie do

uszkodzeń ciała.

Uwzględniając te okoliczności, Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie

(art. 1 pkt 1 lit. b w związku z art. 61 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym).